https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A7%D9%86_%28%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%29 2026-11-13T23:18:49Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%AF%D8%A7%D9%86_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)&diff=170732&oldid=prev 2026-11-13T07:27:35Z

<p>ایجاد مقالهٔ تازه: فتوح البلدان (کتاب)</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''فتوح البلدان''' (به معنای «گشودن سرزمین‌ها») کتابی تاریخی و جغرافیایی دربارهٔ فتوحات مسلمانان، نوشتهٔ [[احمد بن یحیی بلاذری]] (درگذشت ۲۷۹ق)، تاریخ‌نگار و نسب‌شناس بغدادی است. این کتاب فتوحات را بر پایهٔ منطقه، نه بر پایهٔ سال‌شمار، سامان داده و با هجرت [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله) به [[مدینه]] آغاز می‌شود.&lt;ref&gt;بلاذری، فتوح البلدان، ص۱۳.&lt;/ref&gt; ارزش اصلی آن در ثبت متن پیمان‌های صلح، مبلغ [[جزیه]] و [[خراج]] و گزارش‌های اداری و جغرافیایی است که در تواریخ عمومی کمتر دیده می‌شود.&lt;ref&gt;همان، ص۱۳۲ و ۴۲۹.&lt;/ref&gt; محققان چاپ دار الهلال آن را «از جامع‌ترین و درست‌ترین کتاب‌های فتوح» دانسته‌اند.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۴.&lt;/ref&gt; به گزارش همان مقدمه، کتاب چکیده‌ای از اثری بزرگ‌تر است که مؤلف آن را به پایان نبرد.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> {{مشخصات کتاب<br /> |نویسنده=احمد بن یحیی بلاذری<br /> |موضوع=تاریخ فتوحات اسلامی، جغرافیای تاریخی<br /> |زبان=عربی<br /> |تعداد جلد=۱<br /> |عنوان افزوده1=محقق<br /> |افزوده1=لجنة تحقیق التراث فی دار و مکتبة الهلال<br /> }}<br /> <br /> == نام و مؤلف ==<br /> نویسندهٔ کتاب، احمد بن یحیی بن جابر بن داود بلاذری، با کنیهٔ ابوالحسن است.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۴ و ۶.&lt;/ref&gt; او در اواخر سدهٔ دوم هجری زاده شد و در [[بغداد]] پرورش یافت.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۶.&lt;/ref&gt; به گزارش مقدمهٔ چاپ دار الهلال، او به دستگاه خلافت [[عباسیان|عباسی]] نزدیک بود و از کمک‌های مادی و معنوی [[متوکل]] و مستعین برخوردار می‌شد.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۶ و ۹.&lt;/ref&gt; [[آقابزرگ تهرانی]] نیز در [[الذریعة]] او را «ندیم متوکل عباسی» و دارندهٔ «فتوح البلدان» خوانده است.&lt;ref&gt;طهرانی، الذریعة، ج۱۶، ص۳۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از استادان او هشام بن عمار، عفان بن مسلم و علی بن مدینی را نام برده‌اند. از شاگردان و راویان او [[ابن ندیم]]، نویسندهٔ «الفهرست»، و جعفر بن قدامه، نویسندهٔ «الخراج»، شناخته‌شده‌اند.&lt;ref&gt;بلاذری، فتوح البلدان، مقدمه، ص۶–۷.&lt;/ref&gt; بلاذری دو اثر نزدیک به هم داشت: «کتاب البلدان الکبیر» که ناتمام ماند، و «فتوح البلدان» یا «کتاب البلدان الصغیر» که همین کتاب است.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۴ و ۸.&lt;/ref&gt; او در ۲۷۹ق درگذشت.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۱۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == روش و ساختار ==<br /> بلاذری در نخستین سند کتاب، روش خود را چنین بیان می‌کند: «أَخْبَرَنِي جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ وَالسِّيرَةِ وَفُتُوحِ الْبُلْدَانِ، سُقْتُ حَدِيثَهُمْ وَاخْتَصَرْتُهُ وَرَدَدْتُ مِنْ بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ»؛ یعنی گروهی از عالمان حدیث و سیره و فتوح به من خبر دادند، سخن آنان را آوردم، کوتاه کردم و بخشی را با بخش دیگر مقابله کردم.&lt;ref&gt;همان، ص۱۳.&lt;/ref&gt; روایت‌ها بیشتر با «حدثنی» و «أخبرنی» و زنجیرهٔ سند می‌آید و مؤلف در کنار هر شهر، نام عاملان و والیان و شرایط صلح را یاد می‌کند.&lt;ref&gt;همان، ص۱۱۱ و ۱۳۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ترتیب کتاب جغرافیایی است: هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسجد قباء، سپس نبردهای رده، آن‌گاه [[شام]]، جزیره، ارمنیه، [[مصر]] و مغرب، [[اندلس]]، [[عراق]]، فارس و کرمان، سیستان و کابل، [[خراسان]] و سند.&lt;ref&gt;همان، ص۱۳، ۱۰۱، ۱۱۱، ۱۹۳، ۲۱۰، ۲۲۸، ۲۳۸، ۳۷۴، ۳۸۱، ۳۹۰ و ۴۱۶.&lt;/ref&gt; پس از این بخش‌ها، چهار فصل اداری می‌آید: احکام خراج، عطا، خاتم و نقود.&lt;ref&gt;همان، ص۴۲۹–۴۴۷.&lt;/ref&gt; این چینش، کتاب را به فهرستی از شهرها و سرزمین‌ها نزدیک کرده است.<br /> <br /> == محتوا و ارزش تاریخی ==<br /> نمونهٔ ارزش سندی کتاب، پیمان بعلبک است که متن آن به‌طور کامل آمده است: «هَذَا كِتَابُ أَمَانٍ لِفُلَانِ بْنِ فُلَانٍ وَأَهْلِ بَعَلْبَكَّ»؛ یعنی «این نوشته‌ای است برای امان‌دادن به فلان بن فلان و مردم بعلبک».&lt;ref&gt;همان، ص۱۳۲.&lt;/ref&gt; در این پیمان، امنیت جان و مال و کلیساها و خانه‌ها، اجازهٔ چراندن دام‌ها تا پانزده میل، کوچ رومیان پس از گذشت ربیع و جمادی‌الاولی و پرداخت جزیه و خراج بر جای‌ماندگان شرط شده است.&lt;ref&gt;همان، ص۱۳۲.&lt;/ref&gt; به همین شیوه، در فتح بیت المقدس، مردم ایلیاء از ابوعبیده امان خواستند و او صلح‌نامهٔ آنان را نوشت و اجرا کرد.&lt;ref&gt;همان، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> فصل‌های اداری کتاب نیز از منابع تاریخ اداری به شمار می‌رود. در فصل «فی أحکام أرض الخراج» اختلاف فقیهان دربارهٔ گرد آمدن خراج و زکات، زمین‌های بایر و چگونگی اخذ خراج از زمین‌های آبادان نقل شده است.&lt;ref&gt;همان، ص۴۲۹–۴۳۰.&lt;/ref&gt; سپس سرگذشت دیوان عطا در خلافت [[عمر بن خطاب]]، سکه‌ها و مهر خلیفه می‌آید.&lt;ref&gt;همان، ص۴۳۱، ۴۴۳ و ۴۴۷.&lt;/ref&gt; به گزارش مقدمه، بلاذری در وصف شهرهای کهن که آثارشان از میان رفته، اطلاعاتی آورده که در کتاب دیگری یافت نمی‌شود.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == جایگاه و ارجاع دانشمندان ==<br /> دیخویه، خاورشناس و ویراستار چاپ لیدن، در ستایش کتاب نوشته است که بلاذری در آن حقایق تاریخی را آورد، بی‌آن‌که خلیفهٔ وقت را به خشم آورد.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۸.&lt;/ref&gt; [[یاقوت حموی]] در [[معجم البلدان]] چند بار از او با تعبیر «قال البلاذري في كتاب الفتوح» نقل می‌کند؛ نشانهٔ آن که جغرافی‌نویسان پس از او بر کتاب تکیه داشته‌اند.&lt;ref&gt;یاقوت، معجم البلدان، ج۱، ص۱۰۳.&lt;/ref&gt; یاقوت در «إرشاد الأریب» او را «عَالِمًا فَاضِلًا، شَاعِرًا، رَاوِيَةً، نَسَّابَةً مُتْقِنًا» خوانده است؛ یعنی دانشمندی فاضل، شاعر، راوی اخبار و نسب‌شناسی استوار.&lt;ref&gt;بلاذری، فتوح البلدان، مقدمه، ص۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در منابع شیعه نیز از بلاذری نقل شده است. سید محسن امین در [[اعیان الشیعه|أعیان الشیعة]]، در فهرست کشته‌شدگان بدر، گزارش بلاذری را در کنار روایت [[محمد بن عمر واقدی|واقدی]] آورده است.&lt;ref&gt;امین، أعیان الشیعة، ج۱، ص۳۸۶.&lt;/ref&gt; در این‌گونه ارجاع‌های کوتاه، نام کتاب نیامده است؛ در پانویس [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] نیز ذیل یکی از ارجاع‌ها به «تاریخ بلاذری»، نشانی «أنساب الأشراف» آمده است.&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۸، ص۳۸۹، پانویس ۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == نسخه‌ها و چاپ‌ها ==<br /> به گزارش مقدمهٔ چاپ دار الهلال، کتاب چند بار چاپ شده است؛ از جمله چاپ لیدن در ۱۸۷۰م به کوشش خاورشناس دیخویه و چاپ مصر در ۱۹۰۱م.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۴.&lt;/ref&gt; چاپی که در این مقاله به آن ارجاع شده، از دار و مکتبة الهلال در بیروت و در یک جلد است و تحقیق آن را «لجنة تحقیق التراث فی دار و مکتبة الهلال» انجام داده است.&lt;ref&gt;همان، ص۱۲.&lt;/ref&gt; مقدمهٔ این چاپ، در بحث کتاب‌شناسی، به چاپ‌های پیشین بسنده کرده و نسخه‌های خطی کتاب را معرفی نکرده است؛ از این‌رو آگاهی‌های نسخه‌شناختی در آن محدود است.&lt;ref&gt;همان، مقدمه، ص۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == پانویس ==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> == منابع ==<br /> * بلاذری، احمد بن یحیی؛ ''فتوح البلدان''، بیروت: دار و مکتبة الهلال، تحقیق لجنة تحقیق التراث فی دار و مکتبة الهلال، بی‌تا.<br /> * طهرانی، آقابزرگ؛ ''الذریعة إلی تصانیف الشیعة''، بیروت: دار الأضواء، بی‌تا، ج۱۶.<br /> * امین، سید محسن؛ ''أعیان الشیعة''، بیروت: دار التعارف، بی‌تا، ج۱.<br /> * مجلسی، محمدباقر؛ ''بحار الأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج۲۸.<br /> * یاقوت حموی؛ ''معجم البلدان''، بیروت: دار صادر، بی‌تا، ج۱.<br /> <br /> [[رده:کتاب‌های تاریخی]]<br /> [[رده:منابع تاریخ اسلام]]<br /> [[رده:منابع جغرافیای اسلامی]]<br /> [[رده:منابع تاریخ سیاسی اسلام]]</div>

Zadhoosh