فاطمیان - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

2026-11-10T13:08:38Z

به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: فاطمیان

2026-11-10T12:57:12Z

ایجاد مقالهٔ تازه: فاطمیان

صفحهٔ تازه

'''فاطمیان''' دودمانی از [[اسماعیلیه|اسماعیلیان]] بودند که از ۲۹۷ق در شمال افریقیه برپا شدند و از ۳۵۸ق بر [[مصر]] و بخش‌هایی از [[شام]] و [[حجاز]] فرمان راندند. آنان خود را از نسل [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت فاطمه]] (سلام الله علیها) می‌شمردند و نام «فاطمی» از همین انتساب گرفته شده است.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> عبیدالله مهدی در ۲۹۷ق در مغرب به خلافت رسید و جانشینان او قاهره و مسجد الازهر را بنیاد نهادند و خلافت [[حکومت بنی عباس|عباسی]] را به چالش کشیدند.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۷ق؛ مقریزی، الخطط، بخش بنیان قاهره.</ref> این دولت در ۵۶۷ق با برآمدن صلاح‌الدین از میان رفت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۵۶۷ق.</ref> فاطمیان نخستین خلافت شیعی در تاریخ اسلام بودند،<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> اما امامتشان در سنت [[امامیه]] پذیرفته نشد.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.</ref>

==نام و انتساب==
نام «فاطمی» از ادعای انتساب این دودمان به فاطمه (سلام الله علیها)، دختر [[پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله)، گرفته شده است.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> مخالفان آنان را «عبیدیون» یا «بنی عبید»، منسوب به عبیدالله مهدی، می‌خواندند، زیرا نسب علویشان را نمی‌پذیرفتند.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۷ق؛ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref>

بر پایهٔ روایت خود فاطمیان، نسب آنان از فاطمه (سلام الله علیها) می‌گذشت و از راه اسماعیل بن [[امام صادق علیه السلام|امام صادق]] (علیه‌السلام) و پسرش محمد بن اسماعیل، به عبیدالله مهدی می‌رسید.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> در باور اسماعیلی، پس از محمد بن اسماعیل دوره‌ای از پنهان‌بودن امامان آغاز شد که «دورهٔ ستر» (دورهٔ پنهانی) خوانده می‌شود و شمار و نام این امامان در منابع یکسان نیست.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».</ref>

دربارهٔ درستی این نسب اختلاف است: برخی نسب‌شناسان و مورخان، انتساب آنان به [[اهل البیت|اهل بیت]] (علیهم‌السلام) را پذیرفته‌اند و برخی دیگر، به‌ویژه مورخان هوادار عباسیان، آن را ساختگی دانسته و به فردی غیرعلوی مانند میمون القداح بازگردانده‌اند.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> ابن خلدون در العبر بخشی را به بررسی این طعن اختصاص داده است.<ref>همان.</ref>

در باور امامیه، امامت پس از امام صادق (علیه‌السلام) به [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام کاظم]] (علیه‌السلام) رسید؛ از این‌رو خلفای فاطمی در شمار امامان شیعهٔ دوازده‌امامی نیستند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.</ref>

==زمینهٔ دعوت اسماعیلی==
پس از درگذشت امام صادق (علیه‌السلام) در ۱۴۸ق، گروهی امامت را از آنِ اسماعیل و فرزندش محمد دانستند و اسماعیلیه پدید آمد؛ محمد بن اسماعیل [[مدینه]] را به سوی [[عراق]] ترک گفت و زندگی پنهانی در پیش گرفت.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».</ref>

در سدهٔ سوم داعیان در سرزمین‌ها پراکنده شدند. در [[کوفه]] و نواحی آن، حمدان قرمط جنبشی بنیاد نهاد که پیروانش قرامطه خوانده شدند و شاخه‌ای از آنان در [[بحرین]] دولتی ساخت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال‌های ۲۷۸ تا ۲۸۶ق.</ref> در [[یمن]] نیز داعیانی چون ابن حوشب، دعوت اسماعیلی را گستردند.<ref>همان، حوادث سال ۲۶۸ق.</ref>

مهم‌ترین شاخه در مغرب شکل گرفت: داعیان گسیل‌شده از سلمیه میان بربرهای کتامه تبلیغ کردند و ابو عبدالله شیعی بخش بزرگی از افریقیه را گرفت.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> عبیدالله مهدی، زندانی سجلماسه، در ۲۹۶ق به دست او آزاد شد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۶ق.</ref>

==تأسیس در مغرب==
عبیدالله در ربیع الآخر ۲۹۷ق در رقاده، نزدیک [[قیروان]]، به خلافت شناخته شد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۲۹۷ق.</ref> در ۲۹۸ق ابو عبدالله شیعی و برادرش را، بنیان‌گذاران واقعی دولت، به قتل رساند.<ref>همان، حوادث سال ۲۹۸ق.</ref> سپس شهر المهدیه را در ۳۰۰ق بنیاد نهاد و در ۳۰۸ق بدانجا منتقل شد.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref>

در ۳۳۳ق قیام ابویزید مخلد بن کیداد، «صاحب الحمار» (شتردار)، دولت را تا آستانهٔ فروپاشی برد؛ در همان سال‌ها فاطمیان با [[بنی امیه|امویان]] [[اندلس]] بر سر مغرب رقابت داشتند.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال‌های ۳۳۳ تا ۳۳۶ق؛ ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> در دورهٔ المعز (۳۴۱–۳۶۵ق) دولت به اوج قدرت خود در مغرب رسید.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال‌های ۳۴۵ تا ۳۵۵ق.</ref>

==انتقال به مصر==
در ۳۵۸ق جوهر صقلی، سردار فاطمی، [[مصر]] را که در دست اخشیدیان بود گشود.<ref>مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت المعز لدین الله.</ref> در ۳۵۹ق قاهره را در کنار فسطاط بنیاد نهاد. مسجد جامع، که بعدها الازهر خوانده شد، در ۳۶۱ق گشوده شد.<ref>مقریزی، الخطط، بخش بنیان قاهره.</ref> در ۳۶۲ق المعز لدین الله به مصر آمد و قاهره پایتخت خلافت شد؛ او پیکر نیاکانش را نیز با خود برد.<ref>مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش ورود المعز به مصر.</ref> این انتقال فاطمیان را از حاشیه به مرکز جهان اسلام آورد و پایگاه گسترش به شام شد.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>

==ساختار حکومت==
خلیفه هم امام اسماعیلیان بود و هم فرمانروا؛ اقتدار دینی و دنیوی در او جمع بود.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> جانشینی معمولاً با «نص» (تعیین امام پیشین) انجام می‌شد، هرچند در ۴۸۷ق کشمکش بر سر جانشینی به بحرانی بزرگ انجامید.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>

در رأس دستگاه اداری وزیر قرار داشت و دیوان‌هایی مانند دیوان لشکر و دیوان خراج، امور مالی و سپاهی را اداره می‌کردند.<ref>مقریزی، الخطط، بخش دیوان‌ها.</ref> ریاست قضا با قاضی القضات بود و «داعی الدعاة» (داعی داعیان) سازمان دعوت اسماعیلی را می‌گرداند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> ارتش از گروه‌های ناهمگون بربر، صقلابی و ترک تشکیل می‌شد.<ref>همان.</ref>

==سیاست مذهبی==
مذهب رسمی دولت، اسماعیلی بود و خلیفه امام اسماعیلیان شمرده می‌شد.<ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱، کتاب الولایة.</ref> قاضی نعمان مغربی در کتاب [[دعائم الاسلام (کتاب)|دعائم الاسلام]] (ستون‌های اسلام) احکام اسماعیلی را در هفت «دعیمه» (رکن) گرد آورد: ولایت، طهارت، نماز، [[زکات]]، روزه، حج و [[جهاد]].<ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱.</ref> در این نگاه، ولایت بر دیگر ارکان تقدم داشت و شناخت باطنِ احکام از راه [[تأویل]] (بازگرداندن ظاهر به معنای پنهان) لازم بود؛ از این‌رو اسماعیلیان را «باطنیه» (باطن‌گرا) خواندند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».</ref>

فاطمیان آیین‌های شیعی را در مصر آشکار کردند: [[واقعه غدیر|عید غدیر]] و [[واقعه عاشورا|عاشورا]] با شکوه برگزار می‌شد و در [[اذان]]، «حی علی خیر العمل» (بشتاب به سوی بهترین کارها) گفته می‌شد.<ref>مقریزی، الخطط، بخش آیین‌های شیعی در مصر.</ref> سیاست مذهبی آنان یکسان نبود: در دورهٔ المعز و العزیز، دیوان‌ها به روی غیراسماعیلیان، از جمله [[اهل سنت]] و مسیحیان، گشوده بود،<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> اما الحاکم (۳۸۶–۴۱۱ق) بر مسیحیان سخت گرفت و شماری کلیسا ویران شد.<ref>مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت الحاکم بامرالله.</ref>

==گسترش قلمرو==
فاطمیان مصر را پایگاه گسترش به [[شام]] کردند: جوهر در ۳۵۸–۳۵۹ق [[دمشق]] و نواحی [[بیت المقدس]] را گرفت و در دورهٔ العزیز (۳۶۵–۳۸۶ق) شام به‌طور پایدار زیر فرمانشان درآمد، هرچند شمال شام میدان کشمکش با بیزانس بود.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۵۹ق؛ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت العزیز بالله.</ref> در [[حجاز]]، بر پایهٔ گزارش منابع، در برخی سال‌ها خطبه به نام خلیفهٔ فاطمی خوانده می‌شد و [[مکه]] و [[مدینه]] میان فاطمیان و عباسیان نوسان داشتند.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۶۰ق.</ref>

در [[یمن]]، دعوت اسماعیلی ریشه داشت و در ۴۳۹ق علی بن محمد صلیحی دولتی بنیاد نهاد که خطبه به نام فاطمیان می‌خواند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> در مغرب، زیریان از فرمان فاطمیان سر باز زدند؛ فاطمیان در پاسخ قبایل عرب را به افریقیه گسیل داشتند.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> در ۴۵۰ق ارسلان بساسیری در [[بغداد]] خطبه به نام المستنصر خواند، اما با بازگشت سلجوقیان این کامیابی دوام نیافت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۴۵۰ق.</ref>

==الحاکم بامرالله==
الحاکم در ۳۸۶ق در یازده‌سالگی به خلافت رسید و در آغاز سرپرستان او ادارهٔ امور را در دست داشتند.<ref>مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت الحاکم بامرالله.</ref> او در ۳۹۵ق دار الحکمه را بنیاد نهاد و در سال‌های پایانی با سخت‌گیری بر مسیحیان و محدود کردن رفت‌وآمد زنان و بازارها نارضایتی آفرید.<ref>همان.</ref> در شوال ۴۱۱ق شبانه از قاهره بیرون رفت و ناپدید شد.<ref>همان.</ref> پس از آن، گروهی از پیروانش که بعدها [[دروزی|دروزیان]] خوانده شدند، او را غایب و مظهر امر الهی دانستند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>

==المستنصر و انشعاب نزاری==
المستنصر بالله (۴۲۷–۴۸۷ق) نزدیک به شصت سال خلافت کرد.<ref>مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت المستنصر بالله.</ref> در میانهٔ سدهٔ پنجم، قحطی «شدة المستنصریه» (تنگنای مستنصری) مصر را فراگرفت و جمعیت را بسیار کاست.<ref>همان.</ref> کشمکش نظامیان بالا گرفت تا آنکه بدر الجمالی در ۴۶۶ق به مصر فراخوانده شد، آشوب را فرو نشاند و دیوارهای قاهره را برکشید.<ref>مقریزی، الخطط، بخش دیوارهای قاهره.</ref>

پس از مرگ مستنصر در ۴۸۷ق، نزار، پسر بزرگ و ولیعهد، در برابر برادر کوچکتر، المستعلی، ایستاد؛ الافضل، پسر بدر الجمالی و وزیر توانمند دولت، از المستعلی پشتیبانی کرد و نزار در ۴۸۸ق شکست خورد و در زندان درگذشت.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> بدین‌سان اسماعیلیان به دو شاخه بخش شدند: نزاری، به رهبری حسن صباح در الموت، و مستعلی، در مصر، یمن و هند.<ref>همان.</ref> الافضل تا ۵۱۵ق، که به فرمان الآمر کشته شد، قدرت واقعی را داشت؛ با مرگ الآمر در ۵۲۴ق مستعلیان نیز به حافظیه و طیبیه بخش شدند.<ref>مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت الآمر بأحکام الله؛ دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>

==پایان کار==
در سدهٔ ششم خلافت به دست وزیران و سرداران افتاد و کشمکش شاور و ضرغام دولت را به آشوب کشید.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۵۶۴ق.</ref> صلاح‌الدین، سردار نورالدین زنگی، در ۵۶۴ق به مصر آمد، وزارت العاضد را گرفت و سپس فرمانروای واقعی مصر شد.<ref>همان، حوادث سال ۵۶۵ق.</ref> در ۵۶۷ق العاضد درگذشت و صلاح‌الدین خطبه را به نام خلیفهٔ عباسی کرد؛ بدین‌سان خلافت فاطمی پس از حدود ۲۷۰ سال پایان یافت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۵۶۷ق.</ref>

==آثار تمدنی==
قاهره از آغاز شهری درباری با کاخ‌ها و مسجدها و دیوارهای استوار بود.<ref>مقریزی، الخطط، بخش بنیان قاهره.</ref> الازهر در آغاز مرکز آموزش عقاید اسماعیلی بود و پس از سقوط فاطمیان به مدرسه‌ای سنی‌مذهب بدل شد.<ref>همان، بخش جامع الازهر.</ref> دار الحکمه نیز، که الحاکم بنیاد کرد، کتابخانه‌ای بزرگ و مرکز درس و بحث بود.<ref>همان، بخش دار الحکمه.</ref>

دانشمندانی چون [[ابن هیثم]] در مصر فاطمی در نورشناسی و ریاضیات کار کردند و پزشکی و نجوم نیز رونق داشت.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> هنر فاطمی، به‌ویژه در پارچه‌های طراز و سفال و بلور، و در معماری مسجدها و مشهدها، از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ هنر اسلامی است.<ref>همان.</ref>

==جایگاه در تاریخ تشیع==
فاطمیان از نخستین دولت‌هایی بودند که پس از سده‌ها تشیع را مذهب رسمی سرزمینی بزرگ کردند و در برابر عباسیان دولتی رقیب برپا داشتند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> در سایهٔ آنان، آیین‌های شیعی در مصر و شام آشکار شد و زیارت مشاهد اهل بیت رونق گرفت.<ref>همان.</ref> دولت آنان در شمار [[دولتهای شیعی]] تاریخ اسلام جای می‌گیرد و در [[تاریخ تشیع]] اثری ماندگار گذاشت.<ref>همان.</ref>

با این حال آنان اسماعیلی بودند، نه امامی؛ در سنت امامیه خلفایشان در شمار امامان نیستند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.</ref> آگاهی ما از این دولت بیشتر از آثار مورخان مخالف و بازماندهٔ نوشته‌های اسماعیلی است؛ کتابخانه و آرشیو فاطمیان از میان رفت و از این‌رو جزئیات بسیاری از سازمان دعوت و ادارهٔ آنان روشن نیست.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن اثیر، علی بن محمد؛ ''الکامل فی التاریخ''، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
* ابن خلدون، عبدالرحمن؛ ''العبر'' (تاریخ ابن خلدون)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۸ق.
* دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی؛ مدخل‌های «فاطمیان» و «اسماعیلیه».
* قاضی نعمان مغربی، نعمان بن محمد؛ ''دعائم الاسلام''، تحقیق آصف بن علی‌اصغر فیضی، قاهره: دار المعارف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م؛ ج۱.
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ ''الکافی''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
* مقریزی، احمد بن علی؛ ''اتعاظ الحنفا بأخبار الأئمة الفاطمیین الخلفاء''، تحقیق محمد حلمی محمد احمد، قاهره: المجلس الأعلی للشؤون الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
* مقریزی، احمد بن علی؛ ''المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار''، بیروت: دار صادر، بی‌تا.

[[رده:دولتهای شیعی]]
[[رده:سلسله های حکومتی]]
[[رده:تاریخ تشیع]]
[[رده:انشعابات شیعه]]
[[رده:تاریخ و تمدن اسلام]]

@@ سطر ۲۶: / سطر ۲۶: @@
 ==ساختار حکومت==
-خلیفه هم امام اسماعیلیان بود و هم فرمانروا؛ اقتدار دینی و دنیوی در او جمع بود.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> جانشینی معمولاً با «نص» (تعیین امام پیشین) انجام می‌شد، هرچند در ۴۸۷ق کشمکش بر سر جانشینی به بحرانی بزرگ انجامید.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>
+خلیفه هم امام اسماعیلیان بود و هم فرمانروا؛ اقتدار دینی و دنیوی در او جمع بود.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> جانشینی معمولاً با «نص» (تعیین امام پیشین) انجام می‌شد، هرچند در ۴۸۷ق کشمکش بر سر جانشینی بحرانی بزرگ پدید آورد.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>
 در رأس دستگاه اداری وزیر قرار داشت و دیوان‌هایی مانند دیوان لشکر و دیوان خراج، امور مالی و سپاهی را اداره می‌کردند.<ref>مقریزی، الخطط، بخش دیوان‌ها.</ref> ریاست قضا با قاضی القضات بود و «داعی الدعاة» (داعی داعیان) سازمان دعوت اسماعیلی را می‌گرداند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> ارتش از گروه‌های ناهمگون بربر، صقلابی و ترک تشکیل می‌شد.<ref>همان.</ref>
 ==سیاست مذهبی==
-مذهب رسمی دولت، اسماعیلی بود و خلیفه امام اسماعیلیان شمرده می‌شد.<ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱، کتاب الولایة.</ref> قاضی نعمان مغربی در کتاب [[دعائم الاسلام (کتاب)|دعائم الاسلام]] (ستون‌های اسلام) احکام اسماعیلی را در هفت «دعیمه» (رکن) گرد آورد: ولایت، طهارت، نماز، [[زکات]]، روزه، حج و [[جهاد]].<ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱.</ref> در این نگاه، ولایت بر دیگر ارکان تقدم داشت و شناخت باطنِ احکام از راه [[تأویل]] (بازگرداندن ظاهر به معنای پنهان) لازم بود؛ از این‌رو اسماعیلیان را «باطنیه» (باطن‌گرا) خواندند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».</ref>
+مذهب رسمی دولت اسماعیلی بود و خلیفه امام اسماعیلیان شمرده می‌شد.<ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱، کتاب الولایة.</ref> قاضی نعمان مغربی در کتاب [[دعائم الاسلام (کتاب)|دعائم الاسلام]] (ستون‌های اسلام) احکام اسماعیلی را در هفت «دعیمه» (رکن) گرد آورد: ولایت، طهارت، نماز، [[زکات]]، روزه، حج و [[جهاد]].<ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ج۱.</ref> در این نگاه، ولایت بر دیگر ارکان تقدم داشت و شناخت باطنِ احکام از راه [[تأویل]] (بازگرداندن ظاهر به معنای پنهان) لازم بود؛ از این‌رو اسماعیلیان را «باطنیه» (باطن‌گرا) خواندند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «اسماعیلیه».</ref>
 فاطمیان آیین‌های شیعی را در مصر آشکار کردند: [[واقعه غدیر|عید غدیر]] و [[واقعه عاشورا|عاشورا]] با شکوه برگزار می‌شد و در [[اذان]]، «حی علی خیر العمل» (بشتاب به سوی بهترین کارها) گفته می‌شد.<ref>مقریزی، الخطط، بخش آیین‌های شیعی در مصر.</ref> سیاست مذهبی آنان یکسان نبود: در دورهٔ المعز و العزیز، دیوان‌ها به روی غیراسماعیلیان، از جمله [[اهل سنت]] و مسیحیان، گشوده بود،<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> اما الحاکم (۳۸۶–۴۱۱ق) بر مسیحیان سخت گرفت و شماری کلیسا ویران شد.<ref>مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت الحاکم بامرالله.</ref>
@@ سطر ۳۸: / سطر ۳۸: @@
 فاطمیان مصر را پایگاه گسترش به [[شام]] کردند: جوهر در ۳۵۸–۳۵۹ق [[دمشق]] و نواحی [[بیت المقدس]] را گرفت و در دورهٔ العزیز (۳۶۵–۳۸۶ق) شام به‌طور پایدار زیر فرمانشان درآمد، هرچند شمال شام میدان کشمکش با بیزانس بود.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۵۹ق؛ مقریزی، اتعاظ الحنفا، بخش خلافت العزیز بالله.</ref> در [[حجاز]]، بر پایهٔ گزارش منابع، در برخی سال‌ها خطبه به نام خلیفهٔ فاطمی خوانده می‌شد و [[مکه]] و [[مدینه]] میان فاطمیان و عباسیان نوسان داشتند.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۳۶۰ق.</ref>
-در [[یمن]]، دعوت اسماعیلی ریشه داشت و در ۴۳۹ق علی بن محمد صلیحی دولتی بنیاد نهاد که خطبه به نام فاطمیان می‌خواند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> در مغرب، زیریان از فرمان فاطمیان سر باز زدند؛ فاطمیان در پاسخ قبایل عرب را به افریقیه گسیل داشتند.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> در ۴۵۰ق ارسلان بساسیری در [[بغداد]] خطبه به نام المستنصر خواند، اما با بازگشت سلجوقیان این کامیابی دوام نیافت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۴۵۰ق.</ref>
+در [[یمن]]، دعوت اسماعیلی ریشه داشت و در ۴۳۹ق علی بن محمد صلیحی دولتی بنیاد نهاد که خطبه به نام فاطمیان می‌خواند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> در مغرب نیز، در میانهٔ سدهٔ پنجم، زیریان از فرمان فاطمیان سر باز زدند؛ فاطمیان در پاسخ قبایل عرب را به افریقیه گسیل داشتند.<ref>ابن خلدون، العبر، بخش تاریخ عبیدیان.</ref> در ۴۵۰ق ارسلان بساسیری در [[بغداد]] خطبه به نام المستنصر خواند، اما با بازگشت سلجوقیان این کامیابی دوام نیافت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۴۵۰ق.</ref>
 ==الحاکم بامرالله==
@@ سطر ۵۹: / سطر ۵۹: @@
 فاطمیان از نخستین دولت‌هایی بودند که پس از سده‌ها تشیع را مذهب رسمی سرزمینی بزرگ کردند و در برابر عباسیان دولتی رقیب برپا داشتند.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref> در سایهٔ آنان، آیین‌های شیعی در مصر و شام آشکار شد و زیارت مشاهد اهل بیت رونق گرفت.<ref>همان.</ref> دولت آنان در شمار [[دولتهای شیعی]] تاریخ اسلام جای می‌گیرد و در [[تاریخ تشیع]] اثری ماندگار گذاشت.<ref>همان.</ref>
-با این حال آنان اسماعیلی بودند، نه امامی؛ در سنت امامیه خلفایشان در شمار امامان نیستند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.</ref> آگاهی ما از این دولت بیشتر از آثار مورخان مخالف و بازماندهٔ نوشته‌های اسماعیلی است؛ کتابخانه و آرشیو فاطمیان از میان رفت و از این‌رو جزئیات بسیاری از سازمان دعوت و ادارهٔ آنان روشن نیست.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>
+با این حال آنان اسماعیلی بودند، نه امامی؛ در سنت امامیه خلفایشان در شمار امامان نیستند.<ref>کلینی، الکافی، ج۱، کتاب الحجة.</ref> آگاهی از این دولت بیشتر از آثار مورخان مخالف و بازماندهٔ نوشته‌های اسماعیلی است؛ کتابخانه و آرشیو فاطمیان از میان رفت و از این‌رو جزئیات بسیاری از سازمان دعوت و ادارهٔ آنان روشن نیست.<ref>دانشنامهٔ جهان اسلام، مدخل «فاطمیان».</ref>
 ==پانویس==