Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:40:48Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''غصب خلافت''' اصطلاحی در کلام و تاریخ‌نگاری [[شیعه]] است که به تصرف در جایگاه امامت و خلافت — مقامی که به باور [[امامیه]] از آنِ [[امام علی علیه السلام]] بود — اطلاق می‌شود. این تعبیر دو لایه دارد: لایه‌ای تاریخی که به [[واقعه سقیفه بنی ساعده|گردهمایی سقیفهٔ بنی‌ساعده]] و بیعت با [[ابوبکر]] بازمی‌گردد، و لایه‌ای کلامی که مشروعیت آن بیعت را نمی‌پذیرد. متکلمان شیعه امامت را امری انتصابی می‌دانند و با استناد به [[حدیث غدیر]]، [[حدیث منزلت]] و سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله دربارهٔ وصایت امام، کنار گذاشتن او را غصب حق الهی‌اش می‌شمارند. در برابر، [[اهل سنت]] آن بیعت را انتخاب صحابه و مصلحت جامعه می‌دانند. «غصب» در این کاربرد اصطلاحی کلامی است، نه حکم فقهی یا قضایی.

==واژه‌شناسی و اصطلاح==

«غصب» در لغت گرفتن چیزی از دیگری به ستم و زور است. در اصطلاح متکلمان امامیه، بر تصرف در امامت — منصبی که به نصّ الهی از آنِ امام است — اطلاق می‌شود. [[شیخ مفید]] در [[اوائل المقالات (کتاب)|اوائل المقالات]] امامت را امری منصوص و امام علی علیه‌السلام را منصوب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌شمارد. پس «غصب خلافت» داوری‌ای کلامی است که بر پذیرش امامت منصوص استوار است؛ کسی که امامت را انتخابی بداند، این تعبیر را نمی‌پذیرد.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «غصب»؛ مفید، اوائل المقالات، فی الإمامة.</ref>

==زمینهٔ تاریخی==

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بر پایهٔ گزارش منابع شیعه در ۲۸ صفر سال ۱۱ هجری در [[مدینه]] رحلت کرد. پیش از خاک‌سپاری پیکر او، گروهی از [[انصار]] در سقیفهٔ بنی‌ساعده برای تصمیم دربارهٔ جانشینی گرد آمدند. امام علی علیه‌السلام و بیشتر [[بنی هاشم|بنی‌هاشم]] در آن گردهمایی حاضر نبودند؛ منابع شیعه علت را اشتغال او به تجهیز و خاک‌سپاری پیامبر می‌دانند.<ref>مفید، الارشاد، ج۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.</ref>

==گزارش سقیفه==

بر پایهٔ گزارش [[تاریخ طبری (کتاب)|تاریخ طبری]]، انصار می‌خواستند با [[سعد بن عباده]] بیعت کنند. ابوبکر، [[عمر بن خطاب]] و [[ابوعبیده جراح]] به جمع پیوستند و ابوبکر با استدلال به پیشگامی [[قریش]] و [[مهاجرین]]، حق آنان را مطرح کرد. عمر در همان گزارش می‌گوید که خود نخستین بیعت‌کننده با ابوبکر بوده و سپس مردم بیعت کرده‌اند. او بعدها این بیعت را چنین خواند: «إِنَّ بَيْعَةَ أَبِي بَكْرٍ كَانَتْ فَلْتَةً، وَقَى اللَّهُ شَرَّهَا»؛ «بیعت ابوبکر کاری شتاب‌زده و بی‌سنجش بود که خدا شرّ آن را بازداشت».<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۳، حوادث سال ۱۱ق؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، شرح خطبهٔ شقشقیه.</ref>

==ادلهٔ نقلی==

متکلمان شیعه برای حق امام علی علیه‌السلام به چند دسته دلیل نقلی استناد می‌کنند. نخست [[حدیث غدیر]]: {{متن حدیث|«مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»}}؛ «هر که من سرپرست اویم، این علی سرپرست اوست». این حدیث را [[احمد بن حنبل]] در مسند و محدثان دیگر با طرق فراوان نقل کرده‌اند و [[علامه امینی]] آنها را در [[الغدیر (کتاب)|الغدیر]] گرد آورده است.<ref>احمد بن حنبل، المسند؛ امینی، الغدیر، ج۱.</ref>

دوم [[حدیث منزلت]]: {{متن حدیث|«أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي»}}؛ «جایگاه تو نزد من چون جایگاه هارون نزد موسی است، جز آنکه پس از من پیامبری نیست». این حدیث در [[صحیح بخاری (کتاب)|صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]] آمده است. سومین دلیل، سخن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در نخستین دعوت خویشان است: {{متن حدیث|«إِنَّ هَذَا أَخِي وَوَصِيِّي وَخَلِيفَتِي فِيكُمْ»}}؛ «این [علی] برادر، وصی و جانشین من در میان شماست».<ref>بخاری، صحیح البخاری، کتاب المغازی؛ مسلم، صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة؛ احمد بن حنبل، المسند.</ref>

شیعیان همچنین به آیهٔ ولایت استناد می‌کنند: {{متن قرآن|«إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»}}؛ «سرپرست شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی‌اند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند». مفسران شیعه مصداق آن را امام علی علیه‌السلام دانسته‌اند؛ در منابع اهل سنت دربارهٔ شأن نزول آیه اختلاف است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۵۵.</ref>

==ادلهٔ عقلی==

در کنار نقل، متکلمان امامیه دو استدلال عقلی می‌آورند. نخست «قاعدهٔ لطف»: حکمت الهی اقتضا می‌کند که جامعه را بی سرپرست معصوم نگذارد. دوم «تقدیم افضل»: کسی که در دانش و پارسایی برتر است، به پیشوایی سزاوارتر است. [[علامه حلی]] در [[کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد (کتاب)|کشف المراد]] امامت را از همین دو راه تبیین می‌کند؛ آنان خویشاوندی نزدیک امام علی علیه‌السلام با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را نیز از ملاک‌های اولویت می‌شمارند. بر این پایه، کنار گذاشتن امام هم خلاف نصّ شمرده می‌شود و هم خلاف حکمت.<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ مفید، اوائل المقالات، فی الإمامة.</ref>

==واکنش امام علی علیه‌السلام==

امام علی علیه‌السلام در [[خطبه شقشقیه]] این رویداد را با تعبیر کنایه‌آمیز «فلان» یاد کرده و از جایگاه خود و شکیبایی‌اش سخن گفته است.<ref>شریف رضی، نهج البلاغة، خطبهٔ ۳.</ref> متن و ترجمهٔ بخشی از آن خطبه چنین است:

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">«أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلَانٌ، وَإِنَّهُ لَيَعْلَمُ أَنَّ مَحَلِّي مِنْهَا مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحَى. فَسَدَلْتُ دُونَهَا ثَوْبًا، وَطَوَيْتُ عَنْهَا كَشْحًا... فَصَبَرْتُ وَفِي الْعَيْنِ قَذًى، وَفِي الْحَلْقِ شَجًا.»</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">«آگاه باشید، به خدا سوگند که فلانی آن [جامهٔ خلافت] را بر تن کرد و او می‌داند که جایگاه من نسبت به آن، چون جایگاه محور سنگ‌آسیاست. پس دامن جامه را فرو آویختم و پهلو از آن درپیچیدم... شکیبایی کردم، در حالی که در چشمم خار و در گلویم استخوان بود.»</div>
</div>
</div>

به باور شیعه، امام برای پیشگیری از شکاف در جامعه شکیبایی کرد و قیام نکرد. بر پایهٔ گزارشی که مسلم از عایشه نقل کرده، امام تا زمانی که حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها زنده بود، با ابوبکر بیعت نکرد؛ برخی پژوهشگران این جملهٔ اخیر را افزودهٔ زهری، از تابعان، دانسته‌اند.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الجهاد و السیر.</ref>

==پیامدها==

نخستین پیامد این رویداد، ماجرای [[فدک]] بود. [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها]] فدک را حق خود دانست، اما ابوبکر با استناد به روایت «لَا نُورَثُ، مَا تَرَكْنَا صَدَقَةٌ»؛ «از ما ارث برده نمی‌شود؛ آنچه بر جای گذاشتیم صدقه است»، آن را نپذیرفت. متکلمان شیعه این روایت را با آیهٔ «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ»؛ «و سلیمان از داوود میراث برد» ناسازگار می‌دانند.<ref>مسلم، صحیح مسلم، کتاب الجهاد و السیر؛ قرآن کریم، سورهٔ نمل، آیهٔ ۱۶.</ref>

پیامد دیگر در سیاست جانشینی دیده می‌شود. عمر در سال ۲۳ هجری خلافت را به [[شورای شش‌نفره|شورایی شش‌نفره]] سپرد و شرط کرد که در اختلاف، نظر گروهی که [[عبدالرحمن بن عوف]] در آن است مقدم باشد؛ نتیجه به [[عثمان بن عفان|عثمان]] رسید. به باور شیعه، این ترتیب نیز راه امام را بست.<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۴، حوادث سال ۲۳ق.</ref>

==هجوم به خانهٔ فاطمه سلام‌الله‌علیها==

بر پایهٔ گزارش‌هایی که در برخی منابع کهن آمده، پس از سقیفه گروهی برای گرفتن بیعت به خانهٔ حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها رفتند. [[احمد بن یحیی بلاذری|بلاذری]] در [[أنساب الأشراف (کتاب)|انساب الاشراف]] و [[ابن ابی الحدید]] در شرح نهج البلاغة، از گرد آمدن بنی‌هاشم و یاران امام در آن خانه و از تهدید و درگیری سخن گفته‌اند. در برخی از این گزارش‌ها از ایستادن حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها در برابر آنان و آسیب دیدن او یاد شده است. جزئیاتی مانند سقط فرزند او (محسن) را برخی منابع شیعه گزارش کرده‌اند؛ این جزئیات در سند و میزان اعتبار محل بحث است و منابع کهن در نقل آن یکسان نیستند.<ref>بلاذری، أنساب الأشراف، اخبار السقیفة؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، شرح خطبهٔ شقشقیه.</ref>

==دیدگاه اهل سنت==

عالمان اهل سنت بیعت سقیفه را بر پایهٔ اجماع صحابه و مصلحت جامعه توجیه می‌کنند. به باور آنان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله جانشین تعیین نکرد و انتخاب خلیفه به اهل حل و عقد سپرده شد؛ بیعت ابوبکر با حضور مهاجران و انصار انجامید و جامعه آن را پذیرفت. آنان «مولا» در حدیث غدیر را به دوستی و محبت تفسیر می‌کنند و حدیث منزلت را فضیلتی برای امام علی علیه‌السلام می‌شمارند، نه نصّی بر خلافت. برخی نیز پذیرش بیعت از سوی امام و همکاری او با خلفا را نشانهٔ مشروعیت دانسته‌اند.<ref>ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، کتاب المغازی؛ نووی، شرح صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة.</ref>

==پاسخ متکلمان شیعه==

متکلمان شیعه در پاسخ می‌گویند اجماعی که در غیاب بنی‌هاشم و گروهی از صحابه شکل گرفت، حجت نیست. نیز سکوت یا همکاری امام را برخاسته از مصلحت و برای پیشگیری از جنگ داخلی می‌دانند، نه نشانهٔ رضایت. آنان «مولا» را به معنای «سزاوارتر به تصرف» می‌گیرند و به مقدمهٔ خطبهٔ غدیر استناد می‌کنند: {{متن حدیث|«أَلَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ»}}؛ «آیا من به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟».<ref>حلی، کشف المراد، مقصد پنجم؛ امینی، الغدیر، ج۱.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم.
*ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
*ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
*ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
*احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
*امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
*بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
*بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق محمد حمیدالله، مصر: دار المعارف، بی‌تا.
*حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
*شریف رضی، محمد بن حسین؛ نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق.
*طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
*طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۳ و ج۴.
*مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
*مفید، محمد بن محمد؛ الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
*مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
*نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.
*یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.

[[رده:خلفای نخستین]]
[[رده:امامت]]
[[رده:تاریخ صدر اسلام]]
[[رده:امام علی علیه السلام از وفات پیامبر تا خلافت]]

غصب خلافت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه