علوم قرآنی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zamani: تغییرمسیر به علوم قرآن

2018-07-02T07:14:56Z

تغییرمسیر به علوم قرآن

نمایش تغییرات

Heydarzadeh: /* ادبیات */

2018-06-27T06:22:36Z

‏ادبیات

Heydarzadeh در ‏۲۷ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۰۶:۱۵

2018-06-27T06:15:40Z

Heydarzadeh: /* رابطه علوم قرآنی با سایر دانش های اسلامیعلی نصیری، فلسفه علوم قرآنی، قبسات، شماره 39و40، بهار و تابستان1385، 221 تا 248، صفحه 229 تا 235 در دسترس در...

2018-06-27T06:04:09Z

/* رابطه علوم قرآنی با سایر دانش های اسلامیعلی نصیری، فلسفه علوم قرآنی، قبسات، شماره 39و40، بهار و تابستان1385، 221 تا 248، صفحه 229 تا 235 در دسترس در...

Heydarzadeh: /* کلام */

2018-06-27T05:59:38Z

‏کلام

Heydarzadeh: /* اصول فقه */

2018-06-27T05:55:25Z

‏اصول فقه

Heydarzadeh در ‏۲۷ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۰۵:۵۰

2018-06-27T05:50:41Z

نمایش تغییرات

Heydarzadeh در ‏۲۷ ژوئن ۲۰۱۸، ساعت ۰۵:۲۸

2018-06-27T05:28:57Z

Heydarzadeh: /* پيشگامان تدوين علوم قرآنى */

2018-06-26T10:05:16Z

‏پيشگامان تدوين علوم قرآنى

Heydarzadeh: /* معنای لغوی علوم قرآنیابراهیم اقبال؛فرهنگ نامه علوم قرآن،تهران: امیرکبیر،چاپ اول،1385، ص:19تا 21(با تلخیص) */

2018-06-26T09:22:10Z

‏معنای لغوی علوم قرآنیابراهیم اقبال؛فرهنگ نامه علوم قرآن،تهران: امیرکبیر،چاپ اول،1385، ص:19تا 21(با تلخیص)

@@ سطر ۱۶۳: / سطر ۱۶۳: @@
 ===ادبیات===
-ادبیات مورد نظر شامل علومی چـند اسـت کـه عبارتند از [[لغت]] و [[اشتقاق]]، [[صرف]]، [[نحو]]، [[معان]]ی، [[بیان]]، [[بدیع]]؛ دانش‌هایی که بـه اذعـان‌ بسیاری‌ از صاحب نظران به برکت قرآن و برای شناخت و فهم عمیق تر این کتاب آسمانی شکل گرفته اند. قرآن در جـایگاه شـاهکار مـتن عربی از این عناصر بهره گرفته و این دانشها به منظور بازکاویدن‌ آن‌ها‌ رخ نـمود ه اند. کـتاب‌هایی هـمچون [[المفردات فی غریب القرآن]][[راغب اصفهانی]]، [[مجمع البحرین]] [[طریحی]]، [[التحقیق فی کلمات القرآن الکریم]] [[حسن مـصطفوی]] از جـمله آثـار ماندگاری است‌ که‌ برای تبیین مفاهیم واژ ه های قرآن‌ فراهم‌ آمد ه اند. افزون بر این کـتاب‌ها حـتی منابع لغت عام همچون [[لسان العرب]] و [[تاج العروس]] مشحون از مباحث واژه شناسی آیات قرآن است و ابـن‌منظور در مـقدمه لسـان العرب تصریح‌ می کند‌ که این کتاب را‌ برای‌ خدمت قرآن و تسهیل فهم و تفسیر آن فراهم ساخته اسـت.
+ادبیات مورد نظر شامل علومی چـند اسـت کـه عبارتند از [[لغت]] و [[اشتقاق]]، [[صرف]]، [[نحو]]، [[معانی]]، [[بیان]]، [[بدیع]]؛ دانش‌هایی که بـه اذعـان‌ بسیاری‌ از صاحب نظران به برکت قرآن و برای شناخت و فهم عمیق تر این کتاب آسمانی شکل گرفته اند. قرآن در جـایگاه شـاهکار مـتن عربی از این عناصر بهره گرفته و این دانشها به منظور بازکاویدن‌ آن‌ها‌ رخ نـمود ه اند. کـتاب‌هایی هـمچون [[المفردات فی غریب القرآن]] [[راغب اصفهانی]]، [[مجمع البحرین]] [[طریحی]]، [[التحقیق فی کلمات القرآن الکریم]] [[حسن مـصطفوی]] از جـمله آثـار ماندگاری است‌ که‌ برای تبیین مفاهیم واژ ه های قرآن‌ فراهم‌ آمد ه اند. افزون بر این کـتاب‌ها حـتی منابع لغت عام همچون [[لسان العرب]] و [[تاج العروس]] مشحون از مباحث واژه شناسی آیات قرآن است و ابـن‌منظور در مـقدمه لسـان العرب تصریح‌ می کند‌ که این کتاب را‌ برای‌ خدمت قرآن و تسهیل فهم و تفسیر آن فراهم ساخته اسـت.
 صـرف و نحو قرآن نیز چنین داستانی دارد. براساس آنچه مشهور است، نخستین بار [[ابوالاسود دئلی]] و شـاگردان وی بـه راهـنمایی حضرت امیر‌(ع) دست‌ به تنظیم قواعد و ضوابط علم صرف ونحو زدند. بعدها کتاب‌هایی هـمچون [[الکـافیه]] [[رضی الدین استرآبادی]] و [[شرح الکافیه]] [[جامی]]، [[مغنی الادیب عن کتب الاعاریب]] از [[ابن هشام]] برای بازشناسی سـاختارهای صـرفی‌ و‌ نـحوی آیات‌ تدوین شده‌اند. کتاب مغنی در جای‌جای مباحث خود مشحون از استشهاد به آیات است. نیز چـنانکه مـشهور‌ اسـت، [[عبدالقاهر جرجانی]]، [[سکّاکی]] و [[تفتازانی]] برای نشان دادن وجوه اعجاز بیانی‌ قرآن‌ سه‌ دانـش مـعانی، بیان و بدیع را پدید آوردند. براین اساس، افزون بر استشهاد فراوان به آیات قرآن در جای جای ‌‌مباحث‌ این عـلوم، بـخشی از مباحث علوم قرآنی نیز به کندوکاو در این زمینه‌ اختصاص‌ یافته‌ است.

@@ سطر ۵۸: / سطر ۵۸: @@
 ===بایستگی علوم قرآن از منظر ماهیت قرآن===
-نزول آیه ها به شیوه وحیانی از سوی خدای عزیز حکیم{{متن قرآن|«تَنْزِیلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»}}<ref>زمر:1؛ جاثیه: 2؛ احقاف: 2</ref> در مدت زمانی بیست و سه سال در شرایط و موقعیت های متفاوت اجتماعی و فرهنگی مسلمانان انجام پذیرفت. این کتاب در متن خود آیه های خویش را با صراحت به محکمات و متشابهات تقسیم می نماید:{{متن قرآن|«هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ»}}<ref>آل عمران: 7</ref> این آیه از اصل بودن آیات محکمات نسبت به متشابهات، برخورداری آیه ها از [[تأویل]] و علم به تأویل سخن می گوید. قرآن با نزول به زبان فصیح و عربی{{متن قرآن|«عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ»}}،{{متن قرآن|«بِلِسَانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ»}}<ref>شعراء: 194 و 195</ref> بهره گیری از تمثیل را اصلی فراگیر در اسلوب بیانی خود برمی شمارد:{{متن قرآن|«وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِی هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ»}}<ref>اسراء: 89؛ کهف: 54</ref>
+نزول آیه ها به شیوه وحیانی از سوی خدای عزیز حکیم{{متن قرآن|«تَنْزِیلُ الْکِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ»}}<ref>[[سوره زمر]]:1؛ [[سوره جاثیه]]: 2؛ [[سوره احقاف]]: 2</ref> در مدت زمانی بیست و سه سال در شرایط و موقعیت های متفاوت اجتماعی و فرهنگی مسلمانان انجام پذیرفت. این کتاب در متن خود آیه های خویش را با صراحت به محکمات و متشابهات تقسیم می نماید:{{متن قرآن|«هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ»}}<ref>[[سوره آل عمران]]: 7</ref> این آیه از اصل بودن آیات محکمات نسبت به متشابهات، برخورداری آیه ها از [[تأویل]] و علم به تأویل سخن می گوید. قرآن با نزول به زبان فصیح و عربی{{متن قرآن|«عَلَی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ»}}،{{متن قرآن|«بِلِسَانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ»}}<ref>[[سوره شعراء]]: 194 و 195</ref> بهره گیری از تمثیل را اصلی فراگیر در اسلوب بیانی خود برمی شمارد:{{متن قرآن|«وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِی هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ»}}<ref>[[سوره اسراء]]: 89؛ [[سوره کهف]]: 54</ref>
 اینگونه کتاب ، شناختنی است و شناخت آن به آگاهی ها و دانستنی های پیشینی وابسته است، بدون علم به تاریخ نزول آیه ها، شناخت جامع حوادث پیرامونی نزول آیه ها، معنا و مدلول کامل و جامع اجزاء این کتاب، ناشناخته می ماند. در حوزه شناخت حقیقت آیات، تأویل و مسأله های پیرامونی آن با اشاره قرآن به وجود تأویل، گونا گونی تأویل و پیروی از آن نیز به اشارت او برهانی شده است. شناخت تأویل، حقیقت تأویل، محدوده و مرزهای تأویل، و در نهایت پیروی مطلوب از تأویل بدون تردید نیاز به دانایی پیشینی دارد. ورود به عرصه فهم قرآن بدون شناخت قبلی این گونه مسائل نه تنها فهم درست آیه ها را با دشواری روبرو می نماید، بلکه در برخی موارد مانع فهم درست و جامع می شود.
 ===بایستگی علوم قرآن از منظر تاریخی===
-سیر تاریخی تفسیر قرآن با دانش های پیشینی همراه بوده است، تفسیر قرآن از آغاز نزول متناسب با ماهیت آیه ها، مفاد و معنای جامع و کامل بوده است؛ زیرا در دوران پیامبر(ص) نزول آرام آیه، آیه با تفسیر نبوی همراه بود، پیامبر صلی الله علیه و آله تفسیر کامل آیه ها را بر اساس رسالت الهی به عهده داشت: {{متن قرآن|«وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ»}}<ref>نحل: 44</ref> تفسیر نبوی، تبیین آیه ها در فضای نزول و تشریح {{متن قرآن|«مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ»}}(آنچه نازل شده) بوده است.
+سیر تاریخی تفسیر قرآن با دانش های پیشینی همراه بوده است، تفسیر قرآن از آغاز نزول متناسب با ماهیت آیه ها، مفاد و معنای جامع و کامل بوده است؛ زیرا در دوران پیامبر(ص) نزول آرام آیه، آیه با تفسیر نبوی همراه بود، پیامبر صلی الله علیه و آله تفسیر کامل آیه ها را بر اساس رسالت الهی به عهده داشت: {{متن قرآن|«وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ»}}<ref>[[سوره نحل]]: 44</ref> تفسیر نبوی، تبیین آیه ها در فضای نزول و تشریح {{متن قرآن|«مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ»}}(آنچه نازل شده) بوده است.
 [[امام صادق علیه السلام]] می فرماید: احکام نماز بر پیامبر نازل شد و قبل از تفکیک نمازهای سه رکعتی و چهاررکعتی، پیامبر موارد نازل شده را برای مسلمانان تفسیر می نمود.<ref> کافی، کلینی، ج 1، ص 286.</ref> این کلام، پیوستگی جریان تفسیر نبوی را به نزول آیه، آیه به روشنی اعلام می دارد. بعد از دوران نبوی، تفسیر قرآن از سوی صحابه ادامه یافت. تفسیر صحابه، شامل بیان مراد از عنوان ها، اصطلاحات و مفردات قرآن گردید. طبقه اول از مفسّران را غیر از [[امام علی علیه السلام]] گروهی از صحابه همانند: [[ابن عباس]]، [[عبدالله بن عمر]]، [[عبدالله بن ابی]] و... تشکیل می دهند. تفسیر در این دوران به حوزه ادبی آیات، موارد شأن نزول، بخش کمی از استدلال به آیه قرآن در برابر آیه دیگر محدود می شد. بخش اندکی از تفسیر صحابه نیز تفسیر نقلی است که در عرصه سرگذشت های انبیا و اقوام پیشین و معارف قرآن و مسائل کلامی همانند: مبدأ و معاد ارائه شده است. با توجه به حضور صحابه در فضا و محیط نزول آیه ها، مسأله های پرشماری از مباحث علوم قرآن به علم حضوری برای آنان روشن بوده است.
@@ سطر ۷۰: / سطر ۷۰: @@
 ===بایستگی علوم قرآن در دوران معاصر===
-فهم قرآن در دوران صدر اسلام متناسب با فرهنگ عمومی آن دوران بوده است. فهم عرفی از مفاد و معنای آیه ها چنان با بساطت همراه بود که تلقّی اولیه خود را بدون تردید بر قرآن تطبیق نمود. و به آن ترتیب اثر داده اند. در روایات آمده است بعد از نزول آیه: {{متن قرآن|«کُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الأَسْوَدِ»}}<ref>بقره: 187</ref> عدی بن حاتم، به پیامبر گفت: من دو نخ سفید و سیاه کنار هم می گذارم تا با روشن شدن سفیدی از سیاهی، زمان صبح مشخص شود و به آنها نگاه می کنم؛ اما مشخص نمی شود، پیامبرصلی الله علیه و آله تبسّم کرد و فرمود: پسر حاتم! مراد آیه، آشکار شدن سفیدی صبح از سیاهی شب است که آغاز وقت روزه است.<ref> طبرسی، مجمع البیان، ج 2، ص 364</ref>
+فهم قرآن در دوران صدر اسلام متناسب با فرهنگ عمومی آن دوران بوده است. فهم عرفی از مفاد و معنای آیه ها چنان با بساطت همراه بود که تلقّی اولیه خود را بدون تردید بر قرآن تطبیق نمود. و به آن ترتیب اثر داده اند. در روایات آمده است بعد از نزول آیه: {{متن قرآن|«کُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَکُمُ الْخَیْطُ الأَبْیَضُ مِنَ الْخَیْطِ الأَسْوَدِ»}}<ref>[[سوره بقره]]: 187</ref> عدی بن حاتم، به پیامبر گفت: من دو نخ سفید و سیاه کنار هم می گذارم تا با روشن شدن سفیدی از سیاهی، زمان صبح مشخص شود و به آنها نگاه می کنم؛ اما مشخص نمی شود، پیامبرصلی الله علیه و آله تبسّم کرد و فرمود: پسر حاتم! مراد آیه، آشکار شدن سفیدی صبح از سیاهی شب است که آغاز وقت روزه است.<ref> طبرسی، مجمع البیان، ج 2، ص 364</ref>
 با پایان گرفتن دوران نزول، دوران نوینی آغاز شد. دوران نوین از مشخصه های بیرونی و درونی متنوعی برخوردار است. از یکسو، پیامبر صلی الله علیه و آله مخاطب اول و دریافت کننده مستقیم وحی از دسترس دور است و نسخه نوشته های قرآن بر اساس قرائت های مختلف قاریان نامدار، شناخت و فهم آیه ها را نیازمند قوانین و ضوابط خاص نموده است، از سوی دیگر گسترش حوزه جغرافیای اسلام و پیروزی های مسلمانان بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله موجب معاشرت و همزیستی مسلمانان با غیر مسلمانان شد. ارتباط و تعامل علمی مسلمانان با آنها، ورود اندیشه ها و مباحث کلامی ادیان و مذاهب غیر اسلامی، تغییرات فکری و علمی به همراه داشت و موجب آشکار شدن مسائل و موضوعات نوینی در ذهن و اندیشه مسلمانان گردید. با تغییر شرایط، فهم قرآن در میان مسلمانان وضعیت جدیدی پیدا نمود.

@@ سطر ۱۴۶: / سطر ۱۴۶: @@
-نگریستن به مجموعه مباحثی که با عنوان علوم قـرآنی درکـتابها ونگاشته های گذشته وحال منعکس شده، نشان می‌دهد که این مباحث از هفت نوع‌ از‌ دانـشهای اسـلامی سـرچشمه می گیرد و به عبارت روشنتر آبشخور اصلی آن‌ها این دست از دانشها است. اگر این مدعا درسـت بـاشد، مفهوم آن این است که نمی توان برای علوم قرآنی‌ یا‌ دست‌کم بخشی از مـباحث آن اصـالت ذاتـی قائل شد و شاید تردید و شبهه برخی در این باره تقویت می شود؛ مگر آن که بگوییم ایـن‌ امـر‌ بـه علوم قرآنی اختصاص ندارد‌.بسیاری دیگر از‌ دانشهای‌ اسلامی، بلکه سایر علوم غیراسلامی نیز دچار ایـن آفتند که خاستگاه و آبشخور بخش قابل توجهی ازمباحث وگزارههای آن‌ها را میتوان در سایر علوم مرتبط جست. از این‌جا است که‌ پدیده‌ تداخل علوم پیدا شده است. چنان که آخوند خراسانی? در تعریف عـلم اصـول به تداخل علوم اذعان کرده، در مبحث قطع و تجّری اذعان میکند که متکفل‌ بررسی‌ این‌ دانش علم کلام است. با‌ این‌ حال‌، اصولیان نیز درباره آن سخن گفته‌ اند .
+نگریستن به مجموعه مباحثی که با عنوان علوم قـرآنی درکـتابها ونگاشته های گذشته وحال منعکس شده، نشان می‌دهد که این مباحث از هفت نوع‌ از‌ دانـشهای اسـلامی سـرچشمه می گیرد و به عبارت روشنتر آبشخور اصلی آن‌ها این دست از دانشها است. اگر این مدعا درسـت بـاشد، مفهوم آن این است که نمی توان برای علوم قرآنی‌ یا‌ دست‌کم بخشی از مـباحث آن اصـالت ذاتـی قائل شد و شاید تردید و شبهه برخی در این باره تقویت می شود؛ مگر آن که بگوییم ایـن‌ امـر‌ بـه علوم قرآنی اختصاص ندارد‌.بسیاری دیگر از‌ دانشهای‌ اسلامی، بلکه سایر علوم غیراسلامی نیز دچار ایـن آفتند که خاستگاه و آبشخور بخش قابل توجهی ازمباحث وگزارههای آن‌ها را میتوان در سایر علوم مرتبط جست. از این‌جا است که‌ پدیده‌ تداخل علوم پیدا شده است. چنان که آخوند خراسانی(ره) در تعریف عـلم اصـول به تداخل علوم اذعان کرده، در مبحث قطع و تجّری اذعان میکند که متکفل‌ بررسی‌ این‌ دانش علم کلام است. با‌ این‌ حال‌، اصولیان نیز درباره آن سخن گفته‌ اند .
 ===تاریخ‌ وسیره===
-مباحثی هـمچون حـالات پیامبر(ص) قبل و پس از نزول قرآن، سیر تاریخی تدوین و شکل گیری قرآن، اهتمام پیامبر(ص) و صحابه به تدوین‌ و کتابت‌ قـرآن، کـاتبان وحافظان قرآن‌، برخورد‌ خلفا -اعم از دوران خلافت [[ابوبکر]] تا زمان [[حضرت علی(ع)]] - خـلافت [[بـنی امیه]] و [[بنی مروان]]، تاریخ شکل گیری نخستین تفاسیر و تـرجمه های قـرآن، قـّرای قرآن، اهتمام مسلمانان و تلاشی که برای نـشر و تـرویج قرآن‌ انجام‌ یافته، تاریخ خوشنویسی و تذهیب قرآن و.... از جمله مباحث تاریخی است که بـا صـرف نظر از علوم قرآنی درکتاب‌های تـاریخ و سـیره به آن تـوجه شـده اسـت.
+مباحثی هـمچون حـالات پیامبر(ص) قبل و پس از نزول قرآن، سیر تاریخی تدوین و شکل گیری قرآن، اهتمام پیامبر(ص) و صحابه به تدوین‌ و کتابت‌ قـرآن، کـاتبان وحافظان قرآن‌، برخورد‌ خلفا -اعم از دوران خلافت [[ابوبکر]] تا زمان [[حضرت علی(ع)]] - خـلافت [[بنی امیه]] و [[بنی مروان]] ، تاریخ شکل گیری نخستین تفاسیر و تـرجمه های قـرآن، قـّرای قرآن، اهتمام مسلمانان و تلاشی که برای نـشر و تـرویج قرآن‌ انجام‌ یافته، تاریخ خوشنویسی و تذهیب قرآن و.... از جمله مباحث تاریخی است که بـا صـرف نظر از علوم قرآنی درکتاب‌های تـاریخ و سـیره به آن تـوجه شـده اسـت.
-شاهد مدعا انعکاس همین مباحث‌ در‌ مـنابع تـاریخی‌ همچون [[تاریخ طبری]]، سیره [[ابن اسحاق]]، سیره[[ابن‌هشام]]، [[مروج الذهب]] [[مسعودی]]، تـاریخ [[ابـن خلدون]]، کامل [[ابن اثیر]] و‌.... است. عـبارت دیگر آنچه از این دسـت مـباحث و گفت‌وگوها در منابع‌ علوم‌ قرآنی‌ آمـده، عـموما به کتاب‌های تاریخی ارجاع و استناد داده شده است.
+شاهد مدعا انعکاس همین مباحث‌ در‌ مـنابع تـاریخی‌ همچون [[تاریخ طبری]]، سیره [[ابن اسحاق]]، سیره[[ابن‌هشام]]، [[مروج الذهب]] [[مسعودی]]، تـاریخ [[ابـن خلدون]]، [[الکامل]] [[ابن اثیر]] و‌... است. عـبارت دیگر آنچه از این دسـت مـباحث و گفت‌وگوها در منابع‌ علوم‌ قرآنی‌ آمـده، عـموما به کتاب‌های تاریخی ارجاع و استناد داده شده است.
 ===حدیث===

@@ سطر ۱۶۸: / سطر ۱۶۸: @@
 ===کلام===
-پیدا است‌ که‌ با این تعریف، کلام با نبوت عامه و خاصه و مـباحث مـربوط به آن سروکار دارد و تبیین چگونگی وحـی دربـاره پیامبران و چـندوچون وحـی بـر پیامبر اعظم(ص)، تبیین معجزه اثباتگر رسـالت پیـامبراسلام(ص) یعنی‌ قرآن و وجوه اعجاز آن، تحدی قرآن و ناکامی معارضان آن در عرصه هماوردی و اثبات تـحریف ناپذیری آن از جـمله مباحث کلامی است که با عـلوم قرآن نیز اشتراک دارد؛ زیـرا تـبیین چگونگی وحی‌ و وجوه‌ اعجاز قـرآن از جـمله وظایف اصلی علوم قرآنی است. از سوی دیگر در یکی از مباحث گسترده و پرچالش علوم قـرآنی یـعنی محکم و متشابه نیز علم کـلام حـضوری پررنـگ دارد؛ زیرا در بررسی‌ مـتشابهات‌ و مـحکمات قرآن انواع نحله های کـلامی از قـبیل [[اشاعره]]، [[معتزله]]، [[امامیه]]، [[ماتریدیه]]، [[کرّامیه]] و.... و چگونگی برخورد آنان با این دست از آیات بررسی می‌شود. مـباحث کـلامی جلد سوم کتاب [[التمهید فی علوم القرآن]] استاد مـعرفت بـهترین شاهد مدعا‌ است‌.
+[[کلام]] دانشی است که دفاع عقلانی از آموز ه های دینی را بـرعهده دارد؛ از ایـن‌ جـهت در تعریف آن گفته اند: «علم به عقاید دینی از روی ادله یقینی اسـت‌.»
 ===تفسیر===

@@ سطر ۱۸۵: / سطر ۱۸۵: @@
 ===اصول فقه===
-از جمله مباحث علوم قرآنی شناخت‌ گونه های‌ مضمونی‌ آیات‌ از‌ قبیل‌ عام وخاص، مطلق و مقیّد، مجمل ومبیّن و... اسـت کـه از جمله مسائل علم اصول به‌شمار می‌رود. هر چند نگاه اصولیان به این اقسام فقط به آیات قرآن اختصاص‌ نیافته و شامل روایات نیز می‌شود. همچنین مبحث حجیّت ظواهر قرآن کـه در پاسـخ به شبهات و دعاوی اخباریان در علم [[اصول فقه]] بحث و بررسی می‌شود درست یکی از مباحث علوم قرآنی‌ است‌. نیز در مباحث حجّت از قرآن به‌طور نخستین منبع مباحث علوم قرآنی واجتهاد یاد می شود. چنان كه در برخورد قرآن با دین شناخت سنت از امكان تخصیص یا نسخ قرآن با سنت گفت‌وگو می شود و در مبحث ظنون خاصه از این مسأله سخن به میان می آید كه آیا اخبار آحاد در حوزه تفسیر آیات حجت است یا نه؟ در مباحث الفاظ مباحثی همچون حقیقت و مجاز، حجیت قول لغوی،اصالة‌الظهور و ضرورت پایبندی به ظواهر تا زمانی كه قرینه برخلاف آن نباشد، در مباحث مقدماتی تفسیر باعنوان منطق فهم وتفسیر آیات كارآیی اساسی دارند؛ بنابراین، باید اذعان كرد كه همگی یا جزو مباحث علوم قرآنی است یا با زاویه ای خاص تردر علوم قرآنی از آنها گفت‌وگو می شود. مباحثی كه در كتاب‌های اصولی كهن همچون [[عدةالاصول]] [[شیخ طوسی]]؛ [[الذریعةالی اصول الشریعة]]، [[سیدمرتضی]]؛ [[الموافقات]]، [[شاطبی]]؛ [[المنخول والمستصفی]]، [[غزّالی]] و [[المحصول]] [[رازی]] منعكس شده، به خوبی نشان‌ دهنده تداخل بخشی از مباحث علم اصول با علوم قرآنی است.
+از جمله مباحث علوم قرآنی شناخت‌ گونه های‌ مضمونی‌ آیات‌ از‌ قبیل‌ عام وخاص، مطلق و مقیّد، مجمل ومبیّن و... اسـت کـه از جمله مسائل علم اصول به‌شمار می‌رود. هر چند نگاه اصولیان به این اقسام فقط به آیات قرآن اختصاص‌ نیافته و شامل روایات نیز می‌شود. همچنین مبحث حجیّت ظواهر قرآن کـه در پاسـخ به شبهات و دعاوی اخباریان در علم [[اصول فقه]] بحث و بررسی می‌شود درست یکی از مباحث علوم قرآنی‌ است‌. نیز در مباحث حجّت از قرآن به‌طور نخستین منبع مباحث علوم قرآنی واجتهاد یاد می شود. چنان كه در برخورد قرآن با دین شناخت سنت از امكان تخصیص یا نسخ قرآن با سنت گفت‌وگو می شود و در مبحث ظنون خاصه از این مسأله سخن به میان می آید كه آیا اخبار آحاد در حوزه تفسیر آیات حجت است یا نه؟ در مباحث الفاظ مباحثی همچون حقیقت و مجاز، حجیت قول لغوی،اصالة‌الظهور و ضرورت پایبندی به ظواهر تا زمانی كه قرینه برخلاف آن نباشد، در مباحث مقدماتی تفسیر باعنوان منطق فهم وتفسیر آیات كارآیی اساسی دارند؛ بنابراین، باید اذعان كرد كه همگی یا جزو مباحث علوم قرآنی است یا با زاویه ای خاص تردر علوم قرآنی از آنها گفت‌وگو می شود. مباحثی كه در كتاب‌های اصولی كهن همچون [[عدةالاصول]] [[شیخ طوسی]]؛[[الذریعه الی اصول الشریعه]]، [[سید مرتضی]] ؛ [[الموافقات]]، [[شاطبی]]؛ [[المنخول والمستصفی]]، [[غزّالی]] و [[المحصول]] [[رازی]] منعكس شده، به خوبی نشان‌ دهنده تداخل بخشی از مباحث علم اصول با علوم قرآنی است.
 ===فقه===

@@ سطر ۱۶: / سطر ۱۶: @@
 اما در مورد نخست (جامد و اسم علم بودن) [[زركشى]] و به دنبال او [[سيوطى]]، به نقل از [[خطيب بغدادى]]‏ و [[بيهقى‏]] آورده‏ اند كه [[شافعى]] در روايت خود از قرائت ابن كثير، «قرآن» را غير مهموز مى‏ خواند ولى «قرأت» را به همزه قرائت مى‏ كرد. شافعى مى ‏گفت: قرآن، اسم كتاب خداوند و غير مهموز و همانند اسم‏هاى [[تورات]] و [[انجيل]] است‏ . سيوطى، خود نيز همين نظر را برگزيده است.
-اما در مورد دوم (مشتق بودن) اختلاف بيشتر است. برخى آن را صحيح سالم و مشتق از «قرن» دانسته‏ اند. قرن به معناى، ضميمه كردن و در كنار هم نهادن است و از آن‏رو كه سوره‏ ها و آيه ‏ها و كلمه‏ هاى قرآن، در كنار هم، به يكديگر ضميمه شده، قرآن نام گرفته است، اين گفتار از آن [[اشعرى]] (324 ق) است. فرّاء (207 ق) نيز قرآن را صحيح سالم و هم‏ساختار «قرائن» (جمع قرينه) دانسته است؛ زيرا آيات آن، يكديگر را تصديق مى‏كند و به همديگر شباهت دارد، از اين‏رو قرينه يكديگر است.  برخى آن را صحيح مهموز و مشتق از «قرأ» گرفته‏ اند؛ در اين ميان لحيانى (215 ق) مى ‏گفت: «قرآن» مهموز و همانند رجحان و غفران، مصدر «قرأت» است و از باب نام‏گذارى مفعول به مصدر، «كتاب مقروء» قرآن نام گرفته‏ است.
+اما در مورد دوم (مشتق بودن) اختلاف بيشتر است. برخى آن را صحيح سالم و مشتق از «قرن» دانسته‏ اند. قرن به معناى، ضميمه كردن و در كنار هم نهادن است و از آن‏رو كه سوره‏ ها و آيه ‏ها و كلمه‏ هاى قرآن، در كنار هم، به يكديگر ضميمه شده، قرآن نام گرفته است، اين گفتار از آن [[اشعرى]] (324 ق) است. فرّاء (207 ق) نيز قرآن را صحيح سالم و هم ‏ساختار «قرائن» (جمع قرينه) دانسته است؛ زيرا آيات آن، يكديگر را تصديق مى‏ كند و به همديگر شباهت دارد، از اين ‏رو قرينه يكديگر است.  برخى آن را صحيح مهموز و مشتق از «قرأ» گرفته‏ اند؛ در اين ميان لحيانى (215 ق) مى ‏گفت: «قرآن» مهموز و همانند رجحان و غفران، مصدر «قرأت» است و از باب نام‏گذارى مفعول به مصدر، «كتاب مقروء» قرآن نام گرفته‏ است.
 قرآن مجيد، از اين نام خود «[[قرآن]]»، حدود 58 مورد و بيشتر از ديگر نام‏هايش نام برده است.
@@ سطر ۴۱: / سطر ۴۱: @@
 ===تاریخ قرآن===
 در تاریخ قرآن به سه مبحث اصلی پرداخته می شود:[[نزول قرآن]]، [[جمع قرآن]] و [[اسباب نزول قرآن]].
-===دلالت الفاظ===
+===دلالت الفاظ قرآن===
 در بحث دلالت الفاظ نیز به موضوعات زیر پرداخته می شود:[[عام و خاص]]، [[مجمل و مبین]]، [[مطلق و مقید]]، [[محکم و متشابه]]، [[مفهوم و منطوق]]، [[نص و ظاهر]] و  [[ناسخ و منسوخ]].
 ===اعجاز قرآن===

@@ سطر ۷۸: / سطر ۷۸: @@
 == پيشگامان تدوين علوم قرآنى ==
 * یحيى بن يعمر (م 89) كتابى در قرائت نگاشته است.
-* حسن بصرى (م 110) نويسنده نزول القرآن و عدد آى القرآن.
+* حسن بصرى (م 110) نويسنده نزول القرآن و عدد آیات القرآن.
 * عبدالله بن عامر يحصبى (م 118) نويسنده كتب اختلاف مصاحف الشام والحجاز والعراق والمقطوع والموصول.
 * عطاء بن ابى مسلم ميسرة الخراسانى (م 135) اولين نويسنده در ناسخ و منسوخ.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{متوسط}}
 «علوم قرآن» نام علمی مدوّن مربوط به قرآن است و به مجموعه مطالبی گفته می‌شود که درباره قرآن کریم بحث می‌کند و به‌گونه‌ای در شناخت این کتاب شریف مؤثر است؛ مانند: نزول قرآن، مبدء، کیفیت، مکان و مدت نزول، جمع و کتابت قرآن در عصر پیامبر (ص) ، اعجاز و مانندناپذیری، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، سوگند‌ها، مَثَل‌ها، ترتیب و تناسب سوره‌ها، قصه‌ها، و…. <ref>[http://wiki.islamicdoc.org/wiki/index.php/%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86_(%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C) علوم قرآن، دانشنامه بر خط علوم اسلامی]، بازیابی: 27 بهمن 1395</ref>
-==معنای لغوی علوم قرآنی<ref>ابراهیم اقبال؛فرهنگ نامه علوم قرآن،تهران: امیرکبیر،چاپ اول،1385، ص:19تا 21(با تلخیص)</ref>==
+==معنای لغوی علوم قرآنی<ref>ابراهیم اقبال؛فرهنگ نامه علوم قرآن،تهران: امیرکبیر،چاپ اول،1385، ص:19تا 25(با تلخیص)</ref>==
 به منظور تعريف علوم قرآن، ابتدا هريك از اين دو كلمه در لغت و اصطلاح و سپس به صورت تركيب مورد بررسى قرار مى ‏گيرد:
@@ سطر ۱۶: / سطر ۱۶: @@
 اما در مورد نخست (جامد و اسم علم بودن) [[زركشى]] و به دنبال او [[سيوطى]]، به نقل از [[خطيب بغدادى]]‏ و [[بيهقى‏]] آورده‏ اند كه [[شافعى]] در روايت خود از قرائت ابن كثير، «قرآن» را غير مهموز مى‏ خواند ولى «قرأت» را به همزه قرائت مى‏ كرد. شافعى مى ‏گفت: قرآن، اسم كتاب خداوند و غير مهموز و همانند اسم‏هاى [[تورات]] و [[انجيل]] است‏ . سيوطى، خود نيز همين نظر را برگزيده است.
-اما در مورد دوم (مشتق بودن) اختلاف بيشتر است. برخى آن را صحيح سالم و مشتق از «قرن» دانسته‏ اند. قرن به معناى، ضميمه كردن و در كنار هم نهادن است و از آن‏رو كه سوره‏ ها و آيه ‏ها و كلمه‏ هاى قرآن، در كنار هم، به يكديگر ضميمه شده، قرآن نام گرفته است، اين گفتار از آن [[اشعرى]] (324 ق) است.
+اما در مورد دوم (مشتق بودن) اختلاف بيشتر است. برخى آن را صحيح سالم و مشتق از «قرن» دانسته‏ اند. قرن به معناى، ضميمه كردن و در كنار هم نهادن است و از آن‏رو كه سوره‏ ها و آيه ‏ها و كلمه‏ هاى قرآن، در كنار هم، به يكديگر ضميمه شده، قرآن نام گرفته است، اين گفتار از آن [[اشعرى]] (324 ق) است. فرّاء (207 ق) نيز قرآن را صحيح سالم و هم‏ساختار «قرائن» (جمع قرينه) دانسته است؛ زيرا آيات آن، يكديگر را تصديق مى‏كند و به همديگر شباهت دارد، از اين‏رو قرينه يكديگر است.  برخى آن را صحيح مهموز و مشتق از «قرأ» گرفته‏ اند؛ در اين ميان لحيانى (215 ق) مى ‏گفت: «قرآن» مهموز و همانند رجحان و غفران، مصدر «قرأت» است و از باب نام‏گذارى مفعول به مصدر، «كتاب مقروء» قرآن نام گرفته‏ است.
-قرآن مجيد، از اين نام خود (قرآن)، حدود 58 مورد و بيشتر از ديگر نام‏هايش نام برده است.
+قرآن مجيد، از اين نام خود «[[قرآن]]»، حدود 58 مورد و بيشتر از ديگر نام‏هايش نام برده است.
 '''علوم قرآن‏'''
-علوم قرآن در لفظ، يك تركيب اضافى (مضاف و مضاف اليه) است. اضافه اين دو لفظ، به همه علوم و معارف مربوط به قرآن اشاره دارد و لفظ «علوم» آن، جمع است زيرا مراد از آن يك علم مرتبط با قرآن نيست بلكه مقصود همه علومى است كه در خدمت قرآن و يا مستند به آن است.
+علوم قرآن در لفظ، يك تركيب اضافى (مضاف و مضاف اليه) است. اضافه اين دو لفظ، به همه علوم و معارف مربوط به قرآن اشاره دارد و لفظ «علوم» آن، جمع است زيرا مراد از آن يك علم مرتبط با قرآن نيست بلكه مقصود همه علومى است كه در خدمت قرآن و يا مستند به آن است. بر اين اساس علومى چون تفسير، قراءات، رسم الخط، اعجاز، اسباب النزول، ناسخ و منسوخ، اعراب قرآن، غريب القرآن، علوم دينى و زبان عربى و ... را در بر دارد. به ديگر عبارت، اين مركب اضافى، هم شامل «علوم في القرآن» و هم «علوم للقرآن» است.
 ==تفاوت علوم قرآنی با معارف قرآنی==