علم نجوم - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

2026-11-10T13:02:05Z

اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: علم نجوم

2026-11-10T12:51:41Z

ایجاد مقالهٔ تازه: علم نجوم

صفحهٔ تازه

'''علم نجوم''' یا '''علم هیئت'''، دانش شناخت حرکات و مواضع اجرام آسمانی است که در تمدن اسلامی جایگاهی بلند یافت و در کنار [[ریاضیات]]، یکی از شاخه‌های اصلی علوم مسلمانان شد.<ref>ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه.</ref> این دانش، هم کاربرد دینی داشت (تعیین [[قبله]]، اوقات [[نماز]] و آغاز ماه‌های قمری) و هم کاربرد عملی (تقویم، دریانوردی و جهت‌یابی).<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref> در برابر نجومِ ریاضی، «تنجیم» یا احکام نجوم قرار داشت که در شرع اسلامی نکوهیده شد.<ref>ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.</ref>

== تعریف و اقسام ==
در آثار مسلمانان، «علم النجوم» به دو شاخهٔ متمایز تقسیم می‌شد: نجومِ ریاضی یا «هیئت» که به تعیین مواضع و حرکات اجرام آسمانی می‌پرداخت، و نجومِ احکامی یا «تنجیم» که می‌کوشید از اوضاع فلکی، حوادث آیندهٔ انسان را پیش‌بینی کند.<ref>ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی.</ref> دانشمندان مسلمان، شاخهٔ نخست را علمی مستند و شاخهٔ دوم را فاقد اعتبار شمردند.<ref>بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس، مقدمه.</ref>

از نظر روش، نجومِ ریاضی بر رصد و محاسبه استوار بود و به ابزارهایی مانند اسطرلاب، زیج و رصدخانه نیاز داشت.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref> در برابر، تنجیم به «احکام» و «اختیارات» می‌پرداخت و در فرهنگ عامه رواج داشت.<ref>ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.</ref>

== در قرآن ==
قرآن، آسمان و ستارگان را نشانه‌های آفرینش و ابزار شناخت می‌شمارد. در [[سوره یونس]] آمده است: {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ»}}؛ «او کسی است که خورشید را روشنایی و ماه را نور قرار داد و برای آن منزل‌هایی معیّن کرد تا شمار سال‌ها و حساب را بدانید.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ یونس، آیهٔ ۵؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> این آیه، مبنای بحث مسلمانان دربارهٔ مشروعیت و ارزش شناخت تقویم خورشیدی و قمری شد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ یونس، آیهٔ ۵.</ref> در [[سوره نحل]] نیز جهت‌یابی با ستارگان یاد شده است: {{متن قرآن|«وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ»}}؛ «و آنان با ستاره راه می‌یابند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>

در برابر، قرآن هیچ‌جا ستارگان را مستقل در تدبیر امور یا آگاهی از غیب نمی‌داند؛ ازاین‌رو مفسران، تنجیم را با توحید ناسازگار شمرده‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref>

== تاریخ ==
نهضت ترجمه در دورهٔ [[مأمون]] عباسی، راه را برای ورود آثار نجومی یونانی، هندی و ایرانی به جهان اسلام گشود؛ «المجسطی» بطلمیوس در همین دوره به عربی ترجمه شد و [[بیت الحکمه]] کانون این فعالیت‌ها بود.<ref>ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ [[بیت الحکمه|بیت الحکمه]].</ref>

در سده‌های بعد، ستاره‌شناسان مسلمان آثار مهمی پدید آوردند: [[محمد بن موسی خوارزمی]] زیج «سند هند» را تدوین کرد؛ بتانی زیج «صابی» را نوشت؛ عبدالرحمان صوفی در «صور الکواکب» فهرست ستارگان را اصلاح کرد؛ و [[ابوریحان بیرونی]] در «القانون المسعودی» و «التفهیم» این دانش را به اوج رساند.<ref>بیرونی، القانون المسعودی؛ بیرونی، التفهیم، مقدمه؛ ابن ندیم، الفهرست.</ref> [[ابن هیثم]] نیز با «الشکوک علی بطلمیوس» نقد جدی بر الگوی بطلمیوسی نوشت.<ref>ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس، مقدمه.</ref>

در سدهٔ هفتم هجری، [[خواجه نصیرالدین طوسی]] با بنیاد رصدخانهٔ مراغه و تدوین «زیج ایلخانی»، سنتی رصدی پدید آورد که تا دورهٔ الغبیگ در سمرقند ادامه یافت.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس.</ref> این رصدخانه‌ها، افزون بر نجوم، در پیشبرد [[ریاضیات]] و ابزارسازی نیز اثر گذاشتند.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref>

== کاربردهای دینی ==
شناخت نجوم برای مسلمانان از آن‌رو اهمیت داشت که تعیین [[قبله]]، اوقات نماز و آغاز ماه‌های قمری به آن وابسته بود.<ref>بیرونی، القانون المسعودی، بخش القبلة؛ خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی.</ref> فقیهان، یادگیری این مقدار از نجوم را «واجب کفایی» شمرده‌اند؛ یعنی بر جامعهٔ مسلمانان واجب است که گروهی این دانش را برای رفع نیاز عمومی بیاموزند.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصلاة، بحث القبلة.</ref> در همین چارچوب، ساختن اسطرلاب و زیج، از خدمات ماندگار تمدن اسلامی شمرده می‌شود.<ref>بیرونی، القانون المسعودی؛ ابن ندیم، الفهرست.</ref>

== نجوم و تنجیم ==
نکوهش تنجیم در منابع اسلامی، بر آن است که تأثیر ستارگان بر سرنوشت انسان، مستقل از ارادهٔ خدا و بیرون از علم بشر است.<ref>بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶.</ref> ازاین‌رو عالمان مسلمان میان «نجوم ریاضی» که ابزاری برای محاسبه است و «تنجیم» که ادعای آگاهی از غیب دارد، تفکیک کرده‌اند و تنها نخستین را دانش مشروع شمرده‌اند.<ref>ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref> این تفکیک، در آثار فقهی نیز بازتاب یافته است.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الصلاة؛ بیرونی، التفهیم.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* ابن ندیم، محمد بن اسحاق؛ ''الفهرست''، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
* ابن هیثم، حسن؛ ''الشکوک علی بطلمیوس''، قاهره: دار المعارف، بی‌تا.
* بیرونی، ابوریحان؛ ''التفهیم لأوائل صناعة التنجیم''، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۲ش.
* بیرونی، ابوریحان؛ ''القانون المسعودی''، حیدرآباد دکن: دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۷۴ق.
* خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد؛ ''زیج ایلخانی''، نسخهٔ چاپی، بی‌جا، بی‌تا.
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
* محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: استقلال، بی‌تا.

[[رده:علوم]]
[[رده:ریاضیات]]
[[رده:نقش مسلمانان در دانش بشری]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''علم نجوم''' یا '''علم هیئت'''، دانش شناخت حرکات و مواضع اجرام آسمانی است که در تمدن اسلامی جایگاهی بلند یافت و در کنار [[ریاضیات]]، یکی از شاخه‌های اصلی علوم مسلمانان شد.<ref>ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه.</ref> این دانش، هم کاربرد دینی داشت (تعیین [[قبله]]، اوقات [[نماز]] و آغاز ماه‌های قمری) و هم کاربرد عملی (تقویم، دریانوردی و جهت‌یابی).<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref> در برابر نجومِ ریاضی، «تنجیم» یا احکام نجوم قرار داشت که در شرع اسلامی نکوهیده شد.<ref>ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.</ref>
+'''علم نجوم''' یا '''علم هیئت'''، دانش شناخت حرکات و مواضع اجرام آسمانی است که در تمدن اسلامی جایگاهی بلند یافت و در کنار [[ریاضی|ریاضیات]]، یکی از شاخه‌های اصلی علوم مسلمانان شد.<ref>ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ بیرونی، القانون المسعودی، مقدمه.</ref> این دانش، هم کاربرد دینی داشت (تعیین [[قبله]]، اوقات [[نماز]] و آغاز ماه‌های قمری) و هم کاربرد عملی (تقویم، دریانوردی و جهت‌یابی).<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref> در برابر نجومِ ریاضی، «تنجیم» یا احکام نجوم قرار داشت که در شرع اسلامی نکوهیده شد.<ref>ابن ندیم، الفهرست؛ بیرونی، القانون المسعودی، باب احکام النجوم.</ref>
 == تعریف و اقسام ==
@@ سطر ۱۲: / سطر ۱۲: @@
 == تاریخ ==
-نهضت ترجمه در دورهٔ [[مأمون]] عباسی، راه را برای ورود آثار نجومی یونانی، هندی و ایرانی به جهان اسلام گشود؛ «المجسطی» بطلمیوس در همین دوره به عربی ترجمه شد و [[بیت الحکمه]] کانون این فعالیت‌ها بود.<ref>ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ [[بیت الحکمه|بیت الحکمه]].</ref>
+نهضت ترجمه در دورهٔ [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون]] عباسی، راه را برای ورود آثار نجومی یونانی، هندی و ایرانی به جهان اسلام گشود؛ «المجسطی» بطلمیوس در همین دوره به عربی ترجمه شد و [[بیت الحکمه]] کانون این فعالیت‌ها بود.<ref>ابن ندیم، الفهرست، بخش النجوم؛ [[بیت الحکمه|بیت الحکمه]].</ref>
 در سده‌های بعد، ستاره‌شناسان مسلمان آثار مهمی پدید آوردند: [[محمد بن موسی خوارزمی]] زیج «سند هند» را تدوین کرد؛ بتانی زیج «صابی» را نوشت؛ عبدالرحمان صوفی در «صور الکواکب» فهرست ستارگان را اصلاح کرد؛ و [[ابوریحان بیرونی]] در «القانون المسعودی» و «التفهیم» این دانش را به اوج رساند.<ref>بیرونی، القانون المسعودی؛ بیرونی، التفهیم، مقدمه؛ ابن ندیم، الفهرست.</ref> [[ابن هیثم]] نیز با «الشکوک علی بطلمیوس» نقد جدی بر الگوی بطلمیوسی نوشت.<ref>ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس، مقدمه.</ref>
-در سدهٔ هفتم هجری، [[خواجه نصیرالدین طوسی]] با بنیاد رصدخانهٔ مراغه و تدوین «زیج ایلخانی»، سنتی رصدی پدید آورد که تا دورهٔ الغبیگ در سمرقند ادامه یافت.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس.</ref> این رصدخانه‌ها، افزون بر نجوم، در پیشبرد [[ریاضیات]] و ابزارسازی نیز اثر گذاشتند.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref>
+در سدهٔ هفتم هجری، [[خواجه نصیرالدین طوسی]] با بنیاد رصدخانهٔ مراغه و تدوین «زیج ایلخانی»، سنتی رصدی پدید آورد که تا دورهٔ الغبیگ در سمرقند ادامه یافت.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی، مقدمه؛ ابن هیثم، الشکوک علی بطلمیوس.</ref> این رصدخانه‌ها، افزون بر نجوم، در پیشبرد [[ریاضی|ریاضیات]] و ابزارسازی نیز اثر گذاشتند.<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، زیج ایلخانی؛ بیرونی، القانون المسعودی.</ref>
 == کاربردهای دینی ==