علم عروض - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۶ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۵۴

2025-12-26T12:54:52Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۷ مهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۹:۵۴

2020-05-07T09:54:41Z

مهدی موسوی: ویرایش

2020-05-07T09:42:01Z

ویرایش

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۷ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۱۸

2013-12-07T08:18:22Z

نمایش تغییرات

عربصالحی: /* منابع */

2013-11-03T08:07:39Z

‏منابع

عربصالحی: /* منابع */

2013-11-03T08:07:07Z

‏منابع

عربصالحی: /* منابع */

2013-11-03T08:06:17Z

‏منابع

عربصالحی در ‏۲ نوامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۰:۵۷

2013-11-02T10:57:37Z

عربصالحی: /* مخترع یا مدوِّن علم عروض */

2013-11-02T10:56:18Z

‏مخترع یا مدوِّن علم عروض

عربصالحی: /* معنای واژه عروض */

2013-11-02T10:53:31Z

‏معنای واژه عروض

@@ سطر ۵: / سطر ۵: @@
 ==عروض در لغت و اصطلاح==
-عروض، شتر ماده ریاضت نایافته.<ref>منتهی الارب.</ref> کرانه و گوشه.<ref>منتهی الارب.</ref> ناحیه.<ref>از اقرب الموارد.</ref> راه در کوه.<ref>منتهی الارب.</ref> راه که در دامنه کوه و در تنگنا باشد. ج، عُرُض.<ref>اقرب الموارد.</ref> مضمون کلام.<ref>منتهی الارب.</ref> فحوی و معنای کلام.<ref>از اقرب الموارد:</ref> عرفت فی عروض کلامه؛ از فحوی و معنی کلام او دانستم.<ref>منتهی الارب.</ref> جایی که پیش آید کسی را وقت رفتن.<ref>منتهی الارب.</ref> مکانی که هنگام حرکت به پیش تو درآید.<ref>از اقرب الموارد.</ref> بسیار از چیزی.<ref>منتهی الارب.</ref> کثیر از شی.<ref>از اقرب الموارد.</ref> ابر.<ref>منتهی الارب</ref> غیم و سحاب.<ref>اقرب الموارد.</ref> طعام.<ref>از منتهی الارب.</ref> گوسپند و شتر که خار خورد از بی علفی یا عام است.<ref>منتهی الارب.</ref> آنچه از گوسفند و غنم که به خار روی بیاورد و آن را بچرد.<ref>اقرب الموارد.</ref> حاجت و از آن جمله است که گویند: هو رکوض بلا عروض؛ یعنی او دونده و حرکت کننده ای است بدون حاجتی که برای او پیش آمده باشد.<ref>از منتهی الارب.</ref><ref>از اقرب الموارد.</ref> و آن را به صورت هو ربوض بلاعروض نیز گفته اند. نظیر و مانند، گویند: هذه المسألة عروض هذه؛ یعنی این مسأله نظیر این یکی است.<ref>از اقرب الموارد.</ref>
+عروض، شتر ماده ریاضت نایافته.<ref>منتهی الارب.</ref> کرانه و گوشه.<ref>منتهی الارب.</ref> ناحیه.<ref>از اقرب الموارد.</ref> راه در کوه.<ref>منتهی الارب.</ref> راه که در دامنه کوه و در تنگنا باشد. ج، عُرُض.<ref>اقرب الموارد.</ref> مضمون کلام.<ref>منتهی الارب.</ref> فحوی و معنای کلام.<ref>از اقرب الموارد.</ref> عرفت فی عروض کلامه؛ از فحوی و معنی کلام او دانستم.<ref>منتهی الارب.</ref> جایی که پیش آید کسی را وقت رفتن.<ref>منتهی الارب.</ref> مکانی که هنگام حرکت به پیش تو درآید.<ref>از اقرب الموارد.</ref> بسیار از چیزی.<ref>منتهی الارب.</ref> کثیر از شی.<ref>از اقرب الموارد.</ref> ابر.<ref>منتهی الارب</ref> غیم و سحاب.<ref>اقرب الموارد.</ref> طعام.<ref>از منتهی الارب.</ref> گوسپند و شتر که خار خورد از بی علفی یا عام است.<ref>منتهی الارب.</ref> آنچه از گوسفند و غنم که به خار روی بیاورد و آن را بچرد.<ref>اقرب الموارد.</ref> حاجت و از آن جمله است که گویند: هو رکوض بلا عروض؛ یعنی او دونده و حرکت کننده ای است بدون حاجتی که برای او پیش آمده باشد.<ref>از منتهی الارب.</ref><ref>از اقرب الموارد.</ref> و آن را به صورت هو ربوض بلاعروض نیز گفته اند. نظیر و مانند، گویند: هذه المسألة عروض هذه؛ یعنی این مسأله نظیر این یکی است.<ref>از اقرب الموارد.</ref>
 عروض خیمه؛ چوبی باشد که خیمه بدان قائم ماند.<ref>لمعجم.</ref> اصطلاح عروض جزو آخر مصراع اول از شعر، اسم است. آن را سالم باشد یا متغیر و مؤنث آید.<ref>منتهی الارب.</ref> جزء اخیر از شعر اول، سالم باشد یا متغیر و مؤنث است.<ref>از اقرب الموارد </ref> آخرین جزء از شطر اول بیت.<ref>از تعریفات جرجانی.</ref> رکن آخر از مصراع اول بیت.<ref>از کشاف اصطلاحات الفنون. َجزء آخرین.</ref> مصراع اول به اصطلاح عروضیان، عروض باشد.<ref>المعجم.</ref>
 جزء اخیر از نصف اول از بیتی.<ref>یادداشت مؤلف.</ref> جزو اخیر مصرعه اول هر بیت را عروض گویند.<ref>از غیاث اللغات.</ref> <ref>از آنندراج.</ref> ج، اَعاریض و آن جمع بر غیر قیاس باشد و گویی که جمع اعریض است.<ref>از منتهی الارب.</ref><ref>از اقرب الموارد.</ref> علمی است معروف که بدان اوزان بحور دریافته میشوند.<ref>غیاث اللغات.</ref><ref>آنندراج.</ref>میزان شعر.<ref> منتهی الارب.</ref><ref>اقرب الموارد.</ref><ref>قاموس.</ref> ترازوی شعر.<ref>تفلیسی.</ref> علمی است که میزان شعر از آن موزون کنند.<ref>از کشاف اصطلاحات الفنون.</ref> معرفت اصولی چند که از آنجا احوال بحور و اوزان شعر معلوم کنند.<ref>نفایس الفنون.</ref> میزان کلام منظوم است همچنانکه نحو میزان کلام منثور است.<ref>المعجم.</ref> و آن مؤنث است. ج، أعاریض.<ref> از منتهی الارب</ref><ref>از اقرب الموارد.</ref> فن شناختن وزنها و بحرهای اشعار. میزان سخن منظوم که از اشعار بحث کند.<ref>فرهنگ فارسی معین.</ref> نام علمی از دوازده قسم علم نزد عرب که در این دو بیت نام آنها را گنجانیده اند:
 {{بیت|صرف و نحو، عروض بعده لغة|ثم اشتقاق و قرض الشعر، انشاء}}
 {{بیت|علم المعانی، بیان، الخط، قافیة|تاریخ، هذا لعلم العرب احصاء}}
@@ سطر ۱۷: / سطر ۱۶: @@
 سیفی در وجه تسمیه آن وجوه بسیار نوشته است، مِن جمله آن دو وجه است که خلیل بن احمد در مکه مبارکه به این علم ملهم شده، یکی از اسمای مکه عروض است، این علم را به اسم مکه خوانند تیمناً. یا آنکه عروض به معنی معروض است. این علم نیز معروضٌ علیه شعر است که شعر را بر آن عرض می کنند تا موزون از ناموزون جدا شود.<ref>از غیاث اللغات.</ref><ref>از آنندراج.</ref> آن را [عروض را] از بهر آن عروض خواندند که معروضٌ علیه شعر است، یعنی شعر را بر آن عرض کنند تا موزون آن از ناموزون پدید آید و مستقیم از نامستقیم ممتاز گردد و آن فعولی است به معنی مفعول، چنانکه رَکوب به معنی مرکوب و حَلوب به معنی محلوب.<ref>المعجم.</ref>
 ==مخترع یا مدون علم عروض==
@@ سطر ۴۱: / سطر ۴۱: @@
 بحوری که از تکرار بعضی افاعیل یا از ترکیب بعضی با بعضی حاصل می شود، نوزده است که بصورت غیرمرتب بدین قرار است:
 {{بیت|رَجَز، خفیف و رَمَل، منسرح، دگر مجتث|بسیط و وافر و کامل، هَزَج، طویل و مدید}}
 {{بیت|مُشاکِل و متقارب، سریع و مقتضَب است|مضارع و متدارک، قریب نیز و جدید}}
@@ سطر ۵۶: / سطر ۵۵: @@
 هرگاه در اجزاء بحور تغییری راه نیابد آن را جزو سالم نامند و بحر را نیز بحر یا وزن سالم گویند، چون بیت ذیل:
 {{بیت|خداوندا تو دانایی بهر رازی|تو مر درماندگان را چاره می سازی}}
 که از شش بار مفاعیلن تشکیل شده لذا هزج مسدس سالم است و هرگاه در جزوی با کم و زیاد کردن حروف و حرکات تغییری رخ دهد آن را جزو غیرسالم گویند و خود تغییر را زحاف گویند و بحر را غیرسالم یا مزاحف خوانند، چون این بیت:
 {{بیت|خداوندا در توفیق بگشای|نظامی را ره تحقیق بنمای}}
@@ سطر ۷۶: / سطر ۷۳: @@
 #دایره مجتلبه که سه بحر رجز و هزج و رمل از آن جدا میشود.
 #دایره مشتبهه مشتمل بر چهار بحر منسرح و مضارع و مجتث و مقتضب.
-#دایره منتزعه که پنج بحر خفیف و سریع و جدید و قریب و مشاکل از آن استخراج می شود.<ref>از غیاث اللغات.</ref><ref>از المعجم.</ref><ref>از بدیع و عروض و قافیه.</ref> و رجوع به نفایس العلوم شود:
+#دایره منتزعه که پنج بحر خفیف و سریع و جدید و قریب و مشاکل از آن استخراج می شود.<ref>از غیاث اللغات.</ref><ref>از المعجم.</ref><ref>از بدیع و عروض و قافیه.</ref>
 ==پانویس==

@@ سطر ۴۸: / سطر ۴۸: @@
 == منابع ==
-*لغت نامه دهخدا،ذیل واژه عروض. در دسترس در[http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6 واژه یاب]، بازیابی: 10 آبان 1392.
+*لغت نامه دهخدا،ذیل واژه عروض. در دسترس در[http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6  واژه یاب]، بازیابی: 10 آبان 1392.
 [[رده: شعر]]

@@ سطر ۴۸: / سطر ۴۸: @@
 == منابع ==
-*[لغت نامه دهخدا،ذیل واژه عروض. در دسترس در http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6 واژه یاب  ]، بازیابی: 10 آبان 1392.
+*لغت نامه دهخدا،ذیل واژه عروض. در دسترس در[http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6 واژه یاب]، بازیابی: 10 آبان 1392.
 [[رده: شعر]]

@@ سطر ۴۸: / سطر ۴۸: @@
 == منابع ==
-*[http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6 واژه یاب، لغت نامه دهخدا]، بازیابی: 10 آبان 1392.
+*[لغت نامه دهخدا،ذیل واژه عروض. در دسترس در http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6 واژه یاب  ]، بازیابی: 10 آبان 1392.
 [[رده: شعر]]

@@ سطر ۴۳: / سطر ۴۳: @@
 در عروض هر چند بحر متناسب را جزو یک دستگاه کرده آن را دایره نامیده اند و برای هر دایره اسمی مخصوص وضع کرده اند. و ترتیب رسم این دوایر چنین است که دایره را بوسیله ٔ رسم کردن اقطار، بر چند بخش قسمت کرده و بر محیط دایره در هر بخش یکی از ارکان سبب و وتد و فاصله را با حرف «ف ع ل » نوشته اند سپس مبداء انشعاب هر بحری را تعیین کرده اند، چنانکه از هر کدام از ارکان آغاز شود یکی از بحور مربوط به آن دایره استخراج میشود. دوایر مشهور بحور عروض شش دایره است که از هر کدام آنها چند بحر از نوزده بحر استخراج میگردد: 1- دایره ٔ متفقه که دو بحر متقارب و متدارک از آن استخراج میشود. 2- دایره ٔ مختلفه که سه بحر طویل و مدید و بسیط از آن بیرون می آید. 3-دایره ٔ مؤتلفه که مشتمل بر دو بحر وافر و کامل است . 4- دایره ٔ مجتلبه که سه بحر رجز و هزج و رمل از آن جدا میشود. 5- دایره ٔ مشتبهه مشتمل بر چهار بحر منسرح و مضارع و مجتث ّ و مقتضب . 6- دایره ٔ منتزعه که پنج بحر خفیف و سریع و جدید و قریب و مشاکل از آن استخراج میشود . <ref> از غیاث اللغات </ref>  <ref> از آنندراج </ref>  <ref> از المعجم </ref>  <ref> از بدیع و عروض و قافیه </ref> . و رجوع به نفایس العلوم شود :
 {{بیت|عروض و قافیه معنی نسنجد|که هر ظرفی در او معنی نگنجد}}
 == منابع ==

@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 == مخترع یا مدوِّن علم عروض ==
 مشهور چنان است که علم عروض را اول بار خلیل بن احمد عروضی (متوفی بسال 170 یا 175 هَ .ق .) از روی علم موسیقی و ایقاع استخراج کرد وآن را در پنج دایره شامل پانزده بحر تدوین کرد. پس از وی ابوالحسن سعید بلخی ملقب به اخفش اوسط (متوفی بسال 215 هَ .ق .) یک بحر بر آن افزود <ref> بحر متدارک </ref> . و شعرای فارسی زبان سه وزن یا بحر دیگر استخراج کردندو بر بحور افزودند (قریب و جدید و مُشاکِل ) تا شماره ٔ بحرها یا وزنهای اصلی عروض به نوزده رسید. و همچنان این علم به دست ادبای ایران و عرب کامل گردید. اما تألیف این فن به فارسی از قرن چهارم هجری آغاز شده است . از مؤلفان قدیم این علم ابوالحسن علی بهرامی سرخسی و بزرجمهر قاینی (یا قسیمی ) و منشوری سمرقندی را می توان نام برد که بحور و دوایر تازه ای اختراع کردند، و بتدریج عروض فارسی بصورتی درآمد که با عروض عربی متغایر گشت .
-بنای اوزان و افاعیل عروض : بنای اوزان عروض بر فاء و عین و لام (فعل ) نهادند همچنانکه بناء لغت عرب ، تا تصریف اوزان لغوی و شعری بر یک نسق باشد، و چنانکه لغویان گویند «ضرب » بر وزن فعل است و «ضارب » بر وزن فاعل و «مضروب » بر وزن مفعول ، عروضیان گویند «نگارینا» بر وزن مفاعیلن است و «نازنینا» بر وزن فاعلاتن و «دلدار من » بر وزن مستفعلن . و نون تنوین در افاعیل عروض بنویسندتا مکتوب و ملفوظ اوزان در حرف یکسان باشد و در فک اجزاء بحور از یکدیگر اشتباه نیفتد. <ref> از المعجم </ref> . خلیل بن احمد اوزان عروض را از اشعار عرب تتبع نموده مقرر در پانزده بحر ساخته است ، و ادعای حصر درین اوزان نمودن دور از کار است . و این بحور را در لفظی چند منتظم و مضبوط ساخته اند و آن الفاظ را اصول و افاعیل و تفاعیل گویند و ارکان نیز نامند، و آن ده است و نزد بعضی هشت . این افاعیل نزد اکثر از دو جزو ترکیب یافته است : سبب و وتد. سبب ، در لغت ریسمان است و در اصطلاح عروض ، کلمه ٔ دوحرفی را گویند، مانند: بر، همه . و وتد، در لغت میخ را گویند و به اصطلاح عروض ، کلمه ٔ سه حرفی است ، مانند: چمن ، لاله . و برخی از عروضیان ، بنای افاعیل عروض را بر سه رکن نهاده اند: سبب و وتد وفاصله . فاصله که در لغت بمعنی ستون است در اصطلاح عروض به صغری و کبری تقسیم میشود. فاصله ٔ صغری کلمه ٔ چهارحرفی است که سه حرف اولش متحرک باشد، مانند: نکنی . و فاصله ٔ کبری کلمه ٔ پنج حرفی است که چهار حرف اول آن متحرک باشد: شکنمش .
-افاعیل عروض : افاعیل عروض که ده است ، بعضی خماسی است و بعضی سباعی . خماسی آنها دو باشد: فعولن و فاعلن ، که هر یک مرکب از وتد مجموع و سبب خفیف است . و سباعی آنها هشت است : مفاعیلن ، فاعلاتن ، مستفعلن که هریک مرکب از یک وتد مجموع و دو سبب خفیف است . متفاعلن ، مفاعلتن که هر یک مرکب از یک وتد مجموع و یک فاصله ٔ صغری است . مس تَف ْعلن ، فاع ِلاتن ، مفعولات ُ که هر یک مرکب از دو سبب خفیف و یک وتد مفروق است .
+== بنای اوزان و افاعیل عروض ==
 == بحور عروض ==

@@ سطر ۵: / سطر ۵: @@
 == معنای واژه عروض ==
-[ ع َ ] (ع ص ، اِ) شتر ماده ٔ ریاضت نایافته . <ref> منتهی الارب </ref>  <ref> اقرب الموارد </ref>.  کرانه و گوشه . <ref> منتهی الارب </ref> . ناحیه .<ref> از اقرب الموارد </ref>. راه در کوه . <ref> منتهی الارب </ref> . راه که در دامنه ٔ کوه و در تنگنا باشد. ج ، عُرُض . <ref> اقرب الموارد </ref>.  مضمون کلام .<ref>  منتهی الارب </ref> . فحوی و معنای کلام . <ref> از اقرب الموارد: </ref> عرفت فی عروض کلامه ؛ از فحوی و معنی کلام او دانستم . <ref> منتهی الارب </ref>  از<ref>  ناظم الاطباء </ref>. جایی که پیش آید کسی را وقت رفتن . <ref> منتهی الارب </ref> . مکانی که هنگام حرکت به پیش تو درآید. <ref> از اقرب الموارد. </ref>  بسیار از چیزی . <ref> منتهی الارب </ref> . کثیر از شی ٔ. <ref> از اقرب الموارد </ref>.  ابر. <ref> منتهی الارب </ref> . غیم و سحاب . <ref> اقرب الموارد </ref>. طعام . <ref> از منتهی الارب </ref> <ref>  اقرب الموارد </ref>.  گوسپند و شتر که خار خورد از بی علفی ،یا عام است .<ref>  منتهی الارب </ref> . آنچه از گوسفند و غنم که به خار روی بیاورد و آن را بچرد. از<ref>  اقرب الموارد </ref>. حاجت . و از آن جمله است که گویند: هورکوض بلا عروض ؛ یعنی او دونده و حرکت کننده ای است بدون حاجتی که برای او پیش آمده باشد.<ref>  از منتهی الارب </ref>  <ref> از اقرب الموارد </ref>. و آن را بصورت هو ربوض بلاعروض نیز گفته اند.  نظیر و مانند، گویند: هذه المسألة عروض هذه ؛ یعنی این مسأله نظیر این یکی است . <ref> از اقرب الموارد </ref>.  عروض خیمه ؛ چوبی باشد که خیمه بدان قائم ماند.<ref>  لمعجم. </ref>اصطلاح عروض  جزو آخر مصراع اول از شعر، اسم است ، آن را سالم باشد یا متغیر، و مؤنث آید. (منتهی الارب ). جزء اخیر از شعر اول ، سالم باشد یا متغیر، و مؤنث است .<ref> از اقرب الموارد </ref>. آخرین جزء از شطر اول بیت . <ref> از تعریفات جرجانی </ref> . رکن آخر از مصراع اول بیت . <ref> از کشاف اصطلاحات الفنون . جزء آخرین </ref> ِ مصراع اول به اصطلاح عروضیان ، عروض باشد. <ref> المعجم </ref>. جزء اخیر از نصف اول از بیتی . <ref> یادداشت مؤلف </ref> . جزو اخیر مصرعه ٔ اول هر بیت را عروض گویند. <ref> از غیاث اللغات </ref>  <ref> از آنندراج </ref> . ج ، اَعاریض ، و آن جمع بر غیر قیاس باشد و گویی که جمع اعریض است . <ref> از منتهی الارب </ref>  <ref> از اقرب الموارد </ref>. علمی است معروف که بدان اوزان بحور دریافته میشوند.<ref>  غیاث اللغات </ref>  <ref> آنندراج </ref> . میزان شعر.<ref> منتهی الارب </ref>  <ref> اقرب الموارد </ref> <ref> قاموس </ref> . ترازوی شعر. <ref> تفلیسی </ref> . علمی است که میزان شعر از آن موزون کنند. <ref> از کشاف اصطلاحات الفنون </ref> . معرفت اصولی چند که از آنجا احوال بحور و اوزان شعر معلوم کنند. از <ref> نفایس الفنون </ref> . میزان کلام منظوم است همچنانکه نحو میزان کلام منثور است . <ref> المعجم. </ref> و آن مؤنث است . ج ، أعاریض . <ref> از منتهی الارب </ref>  <ref> از اقرب الموارد </ref>. فن شناختن وزنها وبحرهای اشعار. میزان سخن منظوم که از اشعار بحث کند. <ref> فرهنگ فارسی معین </ref> . نام علمی از دوازده قسم علم نزد عرب که در این دو بیت نام آنها را گنجانیده اند:
+[ ع َ ] (ع ص ، اِ) شتر ماده ٔ ریاضت نایافته . <ref> منتهی الارب </ref>  <ref> اقرب الموارد </ref>.  کرانه و گوشه . <ref> منتهی الارب </ref> . ناحیه .<ref> از اقرب الموارد </ref>. راه در کوه . <ref> منتهی الارب </ref> . راه که در دامنه ٔ کوه و در تنگنا باشد. ج ، عُرُض . <ref> اقرب الموارد </ref>.  مضمون کلام .<ref>  منتهی الارب </ref> . فحوی و معنای کلام . <ref> از اقرب الموارد: </ref> عرفت فی عروض کلامه ؛ از فحوی و معنی کلام او دانستم . <ref> منتهی الارب </ref>  از<ref>  ناظم الاطباء </ref>. جایی که پیش آید کسی را وقت رفتن . <ref> منتهی الارب </ref> . مکانی که هنگام حرکت به پیش تو درآید. <ref> از اقرب الموارد. </ref>  بسیار از چیزی . <ref> منتهی الارب </ref> . کثیر از شی ٔ. <ref> از اقرب الموارد </ref>.  ابر. <ref> منتهی الارب </ref> . غیم و سحاب . <ref> اقرب الموارد </ref>. طعام . <ref> از منتهی الارب </ref> <ref>  اقرب الموارد </ref>.  گوسپند و شتر که خار خورد از بی علفی ،یا عام است .<ref>  منتهی الارب </ref> . آنچه از گوسفند و غنم که به خار روی بیاورد و آن را بچرد. از<ref>  اقرب الموارد </ref>. حاجت . و از آن جمله است که گویند: هورکوض بلا عروض ؛ یعنی او دونده و حرکت کننده ای است بدون حاجتی که برای او پیش آمده باشد.<ref>  از منتهی الارب </ref>  <ref> از اقرب الموارد </ref>. و آن را بصورت هو ربوض بلاعروض نیز گفته اند.  نظیر و مانند، گویند: هذه المسألة عروض هذه ؛ یعنی این مسأله نظیر این یکی است . <ref> از اقرب الموارد </ref>.  عروض خیمه ؛ چوبی باشد که خیمه بدان قائم ماند.<ref>  لمعجم. </ref>اصطلاح عروض  جزو آخر مصراع اول از شعر، اسم است ، آن را سالم باشد یا متغیر، و مؤنث آید.<ref>  منتهی الارب </ref> . جزء اخیر از شعر اول ، سالم باشد یا متغیر، و مؤنث است .<ref> از اقرب الموارد </ref>. آخرین جزء از شطر اول بیت . <ref> از تعریفات جرجانی </ref> . رکن آخر از مصراع اول بیت . <ref> از کشاف اصطلاحات الفنون . جزء آخرین </ref> ِ مصراع اول به اصطلاح عروضیان ، عروض باشد. <ref> المعجم </ref>. جزء اخیر از نصف اول از بیتی . <ref> یادداشت مؤلف </ref> . جزو اخیر مصرعه ٔ اول هر بیت را عروض گویند. <ref> از غیاث اللغات </ref>  <ref> از آنندراج </ref> . ج ، اَعاریض ، و آن جمع بر غیر قیاس باشد و گویی که جمع اعریض است . <ref> از منتهی الارب </ref>  <ref> از اقرب الموارد </ref>. علمی است معروف که بدان اوزان بحور دریافته میشوند.<ref>  غیاث اللغات </ref>  <ref> آنندراج </ref> . میزان شعر.<ref> منتهی الارب </ref>  <ref> اقرب الموارد </ref> <ref> قاموس </ref> . ترازوی شعر. <ref> تفلیسی </ref> . علمی است که میزان شعر از آن موزون کنند. <ref> از کشاف اصطلاحات الفنون </ref> . معرفت اصولی چند که از آنجا احوال بحور و اوزان شعر معلوم کنند. از <ref> نفایس الفنون </ref> . میزان کلام منظوم است همچنانکه نحو میزان کلام منثور است . <ref> المعجم. </ref> و آن مؤنث است . ج ، أعاریض . <ref> از منتهی الارب </ref>  <ref> از اقرب الموارد </ref>. فن شناختن وزنها وبحرهای اشعار. میزان سخن منظوم که از اشعار بحث کند. <ref> فرهنگ فارسی معین </ref> . نام علمی از دوازده قسم علم نزد عرب که در این دو بیت نام آنها را گنجانیده اند:
 {{بیت|صرف و نحو، عروض بعده لغة|ثم اشتقاق و قرض الشعر، انشاء}}