مهدی موسوی در ‏۳۰ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۰۲

2025-10-30T06:02:31Z

مهدی موسوی: صفحه‌ای تازه حاوی «دین اسلام شامل سه بخش کلی '''عقاید'''، احکام و اخلاق است، که بخش "اعتقادى"...» ایجاد کرد

2025-10-29T14:07:38Z

صفحه‌ای تازه حاوی «دین اسلام شامل سه بخش کلی '''عقاید'''، احکام و اخلاق است، که بخش "اعتقادى"...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

دین [[اسلام]] شامل سه بخش کلی '''عقاید'''، [[احکام]] و [[اخلاق]] است، که بخش "اعتقادى" از [[اصول دین]] و مذهب سخن می‌گوید و در آن مسائل مربوط به صفات [[خدا]]، [[توحید]]، [[نبوّت]]، [[معاد]] و [[امامت]] و [[عدل]] (از منظر [[شیعه]]) مطرح می‌شود. [[علم کلام]]، دفاع از اصول و عقاید دینی را برعهده دارد.

==عقیده در لغت==

کلمه "عقاید" جمع "عقیده" از ریشه "عقد" است که در گره زدن و جمع کردن اطراف و سر و ته اجسام سفت و سخت به کار مى‏ رود. مثل گره زدن طناب و بهم پیوستن اجزای بنا و ساختمان، سپس به طور استعاره در معانى و مفاهیم نیز به کار رفته است؛ مثل عقد البیع: پیمان خرید و فروش بستن و هر عهد و پیمانى غیر از آن. [۵]المفردات فی غریب القرآن، ص ۵۷۶.

در «[[لسان العرب]]» آمده است: این کلمه از ریشه "عقد" به معنای گره زدن و نقیض "حلّ" -به معنای باز کردن- است. همچنین به معنای عهد و پیمان معنا شده است. و از این قبیل است: {{متن قرآن|«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُود»}} ([[سوره مائده]]، آیه۱)، که مراد از عقود، عهود می باشد. [۶]ر:ک، ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ۳، ص ۲۹۶-۲۹۷، دار صادر، بیروت، ۱۴۱۴ ق.

همچنین در تعریف واژه‌ی "عقیده" گفته شده: به معنای دینی است که انسان به آن اعتقاد دارد[۲] حمیرى، نشوان بن سعید، شمس العلوم‏، ج ۷، ص ۴۶۶۲. و یا آن‌چیزی که انسان در دل قرار می‌دهد.[۳]زمخشرى، محمود بن عمر، مقدمة الأدب‏، ص ۲۳۴.

اما واژه‌ی "اعتقاد" به حکم ذهنی قطعی (جازم) و یا راجح گفته می‌شود که شامل علم و ظنّ می‌شود، اما شامل موارد تشکیک پذیر نیست.[۴]تهانوى، محمدعلى، کشاف اصطلاحات الفنون‏، ج ۱، ص ۲۳۰.

==تعریف عقاید==

در چیستی [[دین]] و تعریفی که از آن کرده اند گفته شده است: دین مجموعه ‏اى [[وحی|وحیانى]] و عقلانى از عقاید، [[اخلاق]] و [[احکام]] (مقرّرات) است که نظر به اداره زندگى فردى و اجتماعى انسان دارد. آموزه‌‏هاى دینى در بخش اعتقادى، مسائل مربوط به صفات [[خدا]]، [[توحید]]، [[نبوّت]] و [[معاد]] را مى‌‏کاود. در بخش اخلاق، به تعالیمى می پردازد که در پى کسب فضائل و رفع رذائل اخلاقى‏‌اند، و سرانجام، واپسین بخش آن، ویژه مناسک و اعمال و احکام است؛ یعنى مقرّرات دینى که رفتار انسان با خود، خدا و اجتماع را بررسى مى‏‌کند. [۸]فرهنگ شیعه، پژوهشکده تحقیقات اسلامى، ص ۳۶۴

به بیان دیگر، تعالیم آیین اسلام، دارای دو بخش اعتقادی و عملی‌ هستند؛ بخش اعتقادی، از [[اصول دین]] و مذهب سخن می‌گوید و بخش عملی، از [[فروع دین]] ([[احکام شرعی]]). فرهنگ معارف اسلامی، ج۳، ص۴۴۲. ضابطه اى که براى تعیین اصول اعتقادى [[اسلام]] مى توان ارائه کرد، عبارت است از پُر اهمّیت بودن و نقش بنیادى داشتن آن عقیده در میان عقایدى که در صدد رساندن [[انسان]] به تکامل دنیوى و اخروى و نیز ساماندهى جامعه توحیدى اند. در احادیث [[اهل بیت]] علیهم السلام از این اصول به «دعائم الإسلام (پایه‌هاى اسلام)» تعبیر گردیده است.

میان اصول دین (عقاید) و فروع دین (احکام)، تفاوت‌هایی وجود دارد که عبارت‌اند از:

*اصول دین از اعتقادات و ایمانیّات (باورها) سخن می‌گویند؛ ولی فروع دین نظر به عمل انسان دارند.[۲]آموزش دین، ص۱۸-۱۰.
*اصول دین نیازمند [[یقین]] هستند و از این رو، [[تقلید]] را برنمی‌تابند؛ امّا فروع دین نیازمند تبلیغ و بیان‌اند و حکم عقل در آنها کافی نیست و از این رو تقلید پذیرند.[۳] تفسیر المیزان، ج۱۳، ص۵۸-۵۹.
*اصول دین از مقوله إخبار و وصف کردن ‌هستند؛ امّا فروع دین، انشائی و دستوری‌اند و قابلیت امر و نهی دارند.[۴] کفایة الاصول، ص۴۱-۳۴.
*عمل به ظنّ در اصول دین روا نیست؛ ولی ظنّ معتبر گاه در فروع دین منشأ عمل می‌شود.[۵] شریعت در آینه معرفت، ص۱۶۲-۱۵۸.
*[[نسخ]] به فروع دین راه دارد؛ امّا در اصول دین به هیچ روی نسخ وجود ندارد.[۶] کشّاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص۷۶۰.

البته صفات اخلاقی و احکام نمی توانند به صورت مستقل و جدای از عقائد انسان جایگاهی داشته باشند. چنانکه بخش وسیعى از احکام و دستورات [[اسلام]] مانند، پرداخت [[خمس]] و [[زکات]] و صدقات، وجوب نجات جان مؤمن، [[عیادت بیماران|عیادت]]، [[تشییع جنازه]]، حقوق برادرى، همسایگى، برآوردن حاجات مؤمنان و غیره، بر ضرورت همدردى و اهمیت آن دلالت دارد، به گونه‏ اى که اگر شخصى فاقد این خصلت ارزشمند باشد، در واقع بسیارى از اخلاق و احکام اسلامى را زیر پا نهاده و از [[ایمان]] فاصله گرفته است. گاه بى تفاوتى به جایى مى ‏رسد که شخص را از زمره مسلمانان خارج مى ‏سازد؛ چنان که [[رسول اکرم]] (ص) مى ‏فرماید: "مَا آمَنَ بِی مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ وَ جَارُهُ جَائِع‏"؛ [۱۰] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، ص ۶۶۸. هر کس سیر بخوابد در حالى که همسایه ‏اش گرسنه باشد، به خدا و روز [[قیامت]] ایمان نیاورده است.

بنابراین، می توان گفت بین عقائد و اخلاق و احکام -گرچه از نظر مفهومی تفاوت هایی با هم دارند-، رابطه تنگاتنگ وجود دارد و هر کدام از این مفاهیم وجودش از دیگری جدا نیست و یک نوع رابطه التزامی و عقلی بین آنان حاکم است.

==اصول عقاید در اسلام==
اساسی‌ترین مؤلفه‌های [[ایمان]] در دین [[اسلام]] را می‌توان در یک [[آیه]] از [[قرآن]] یافت: {{متن قرآن|«آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ۚ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ ۚ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ»}}؛ ([[سوره بقره]]، آیه۲۸۵) پیامبر به آنچه از پروردگارش به او نازل شده، ایمان آورده، و مؤمنان همگی به خدا و فرشتگان و کتاب ها و پیامبرانش، ایمان آورده اند [و بر اساس ایمان استوارشان گفتند:] ما میان هیچ یک از پیامبران او فرق نمی گذاریم. و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم، پروردگارا! آمرزشت را خواهانیم و بازگشت [همه] به سوی توست.» بر اساس این آیه و آیات مشابه، علمای [[کلام]] اسلامی ایمان را به پنج رکن اصلی تقسیم کرده‌اند:

*ایمان به خدای یگانه ([[توحید]])
*ایمان به پیامبران ([[نبوت]])
*ایمان به کتاب‌های آسمانی ([[وحی]])
*ایمان به [[فرشتگان]] (ملائکه)
*ایمان به روز [[قیامت]] ([[معاد]])

البته برخی اصول عقیدتی، توسط گروهی از مسلمانان مورد پذیرش قرار نگرفته است، که موجب ایجاد فرقه‌های کلامی در میان مسلمین شده است. همه مسلمانان در سه اصل توحید، نبوت و معاد با هم اتفاق دارند، ولی در مسأله [[عدل]] و [[امامت]] بین مذهب [[اثنا عشریه|شیعه اثنی عشری]] و سایر [[فرقه‌های اسلامی]] (غیر از [[معتزله]] که در مسئله عدل با شیعه متفق است) اختلاف وجود دارد. پیروان مذهب [[اهل بیت]] علیهم السلام، بر پایه ضابطه اى که در تعیین اصول دین بِدان اشاره شد، «[[عدل الهی]]» و «امامت [[ائمه|امامان]]» را از اصول اسلام مى دانند.

عقیدۀ مشهور میان متکلمان [[امامیه]] این است که اصول دین شامل سه موضوعِ توحید و معاد و نبوت است؛ اما باید عدل و امامت را نیز به‌عنوان اصول مذهب، به آن سه افزود. بنابر این عقیده، اگر کسی منکر یکی از اصول دین شود، [[کفر|کافر]] است؛ اما اگر اقرار به آن سه اصل داشته باشد - ولی منکر عدل یا امامت شود - کافر نیست، ولی شیعه هم نیست. [اصول دین، میرزای قمی، ص۵.
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*[https://islamquest.net/fa/archive/fa17555 "تفاوت عقاید با احکام و اخلاق"، پایگاه اسلام کوئست].
*[[فرهنگ شیعه]]، محمد خطیبی و همکاران، ج۱، ص۳۶۰-۳۵۸.
*[https://www.islamical.org/fa/%D8%B9%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C "عقاید اسلامی"، دانشنامه اسلامیکال].
==مطالب مرتبط==
*[[اصول دین]]
*[[علم کلام]]

عقاید - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۳۰ اکتبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۰۲

مهدی موسوی: صفحه‌ای تازه حاوی «دین اسلام شامل سه بخش کلی '''عقاید'''، احکام و اخلاق است، که بخش "اعتقادى"...» ایجاد کرد