عرفان اسلامی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۶ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۳۶

2025-12-06T13:36:22Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: /* تاریخچه عرفان و تصوف */

2022-09-14T10:39:58Z

‏تاریخچه عرفان و تصوف

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۲۲ آوریل ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۰۲

2020-04-22T12:02:31Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۲۲ آوریل ۲۰۲۰، ساعت ۱۱:۵۶

2020-04-22T11:56:44Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۲۲ آوریل ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۱۶

2020-04-22T10:16:57Z

نمایش تغییرات

سید مهدی خدایی: 8پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

2019-12-21T08:07:35Z

8پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

Zamani در ‏۷ دسامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۲۴

2019-12-07T11:24:14Z

Zamani در ‏۱۹ اوت ۲۰۱۵، ساعت ۱۰:۵۹

2015-08-19T10:59:58Z

Mohamadhosein1 در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۱۴، ساعت ۱۲:۵۵

2014-07-24T12:55:27Z

نمایش تغییرات

Mohamadhosein1: صفحه‌ای جدید حاوی 'در میان علوم اسلامی، دانشی به نام عرفان وجود دارد که به دلیل دوری از دسترس عام...' ایجاد کرد

2014-07-24T12:50:08Z

صفحه‌ای جدید حاوی 'در میان علوم اسلامی، دانشی به نام عرفان وجود دارد که به دلیل دوری از دسترس عام...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

در میان [[علوم اسلامی]]، دانشی به نام عرفان وجود دارد که به دلیل دوری از دسترس عامه مردم و بلکه بسیاری از اهل علم همیشه در هاله‌ای از ابهام، پیچیده است. و شاید مهمترین عامل در این عدم وضوح، به جز غامض بودن مفاهیم و [[اصطلاحات عرفانی]]، وجود فرقه‌های فراوانی به نام [[صوفی]] باشد که به تعبیری وجهه فرهنگی و اجتماعی عرفان . مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، (کلام، احکام، عرفان، حکمت عملی)، انتشارات صدرا، تهران، 1376، چ 19، ص 83. می‌باشند. بزرگان [[صوفیه]] و اندیشه [[تصوف]]، در میان دو گونه برداشت متضاد زیسته و بالیده‌اند، چنان که از یک سو برای ایشان کراماتی در حد افسانه‌ها و اساطیر نقل شده و از سوی دیگر، تیغ‌های ملامت و تیرهای طعنه و [[تکفیر]]، ‌هیچ گاه اینان را رها نکرده‌ است.
همت ما در این نوشتار کوتاه شناخت بیشتر عرفان نظری است که جنبه علمی و مکتوب بیشتری دارد و البته در ادامه اشاره‌ای نیز به عرفان عملی خواهد رفت، قبل از ورود به بحث تذکر این نکته لازم است که هر چند در نوشته‌ها و مکتوبات [[اهل عرفان]]، عرفان و [[تصوف]] مترادف با هم آمده‌اند ولی باید حساب کسانی را که آگاهانه در مسیر [[تصوف]] به سود جویی پرداخته و یا ناآگاهانه عقاید باطل، و خلاف [[شریعت الهی]] را رواج داده‌اند از حساب [[اهل عرفان]] حقیقی جدا کرد. چنان که خود [[ملاصدرا]] نیز کتابی جداگانه در ردّ این گونه مدعیان [[تصوف]] و [[عارف]] نمایان نوشته است. . ر.ک: یثربی، سید یحیی، فلسفه عرفان، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، 1377، چ چهارم، ص 198 ـ 199.
==تاریخچه==
[[تصوف]] جزو ابداعات [[مسلمین]] نیست و در میان اقوام پیشین، مثل [[نصارا]] و [[وثنیه]] و [[برهمایی]]‌ها و [[بودایی]]‌ها نیز وجود داشته و دارد. و این ریشه‌داری در تاریخ نیز ناشی از تأثیری است که دین [[فطری]] بر [[انسان]] دارد و آدمی را به سوی [[زهد]] و از آن جا به [[معرفت نفس]] رهنمون می‌شود، . ر.ک: طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، انتشارات اسماعیلیان، قم، 1371، چ پنجم، ج 6، ص 193. در میان [[مسلمین]] نیز عرفان و [[تصوف]]، در عهد خلفا، به لباس زهد حضور دارد. . ر.ک: طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج 5، ص 281. و لذا می‌توان گفت که تصوف اسلامی ریشه در خود [[اسلام]] دارد. . ر.ک: زرین کوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، امیر کبیر، تهران، 1373، چ 7، ص 13.
مشهور است که به دلیل پوشیدن لباسهای پشمینه، عده‌ای را [[صوفی]] می‌خواندند، چنان که در قرن دوم هجری عده‌ای از زهاد و عباد زمان، لباس پشمینه می‌پوشیدند و به این لباس معروف بودند. به همین جهت است که تا نیمه قرن دوم کلمه [[صوفی]] رواجی ندارد. و اولین کسی که به این اسم نامیده شده است [[ابو هاشم کوفی]] (م 160) است. در زمان [[مأمون عباسی]] نیز کسانی مشهور به [[صوفی]] بوده‌اند. تا این زمان، [[تصوف]]، [[زهد]] به همراه خوف و خشیت است، ولی با ظهور [[رابعه عدویه]]، [[عشق]] و محبت نیز به این مجموعه افزوده می‌شود. در این دوران، در [[خراسان]]، به دلیل خاموشی کانون ابومسلم و شکست جاه طلبی‌های ارضاء نشده خراسانیان و نیز مجاورت با حوزه فعالیت سیاحان و زائران [[بودایی]]، [[صوفیه]] [[خراسان]] شکل می‌گیرد. [[صوفیه]] در مناطق مختلف [[بلاد اسلامی]] با زیاده، روی در [[ریاضت]] و رجوع به باطن و ترک ظاهر [[شریعت]] و نیز سخن از محبت گفتن، [[متشرعه]] را علیه خود برانگیختند و به تدریج با ظهور صحبت از [[وحدت]] و [[اتحاد]] وجود، این مخالفت‌ها بیشتر شد، و لذا مجبور به تأویل سخنان خود و نیز [[آیات]] و [[روایات]] شدند. در [[بغداد]]، به جهت رونق [[فلسفه]] و [[کلام]]، [[تصوف]] مبادی خود را تنقیح کرده و با [[فلسفه نو افلاطونیان]] آشنا شد و عقاید جدیدی در میان ایشان رایج گردید.
اولین [[صوفی]] که اثری از او باقی مانده است،‌ [[حارث بن اسد محاسبی]] (165 ـ 243) است با دو کتاب به نام‌های [[الرعایة لحقوق الله]]، و الوصایا. در سال 309 [[حسین بن منصور حلاج]] به دلیل [[عقاید]] و گفتارش محکوم به مرگ شد. پس از او عده‌ای از [[صوفیه]] از روی احتیاط دم درکشیدند. در یک دسته بندی می‌توان گفت تصوف در تحول تاریخی خود پنج دوره را پشت سرنهاده است.
===الف: مرحله زمینه‌ها===
در قرن اول هجری، نوعی زهد افراطی و اعراض از دنیا در میان برخی از افراد ظهور کرد. علت این امر، یکی زندگانی اختصاصی پیامبر و برخی از صحابه اوست، همانند اصحاب صفه، و دیگری دنیاطلبی و لذت جویی فراوان امویان و عباسیان و بالاخره برداشت خاص این افراد از آموزه‌هایی هم چون مبارزه با نفس، اخلاص و توجه به آخرت و... است که در قرآن و سنّت آمده است.
===ب: مرحله جوانه‌ها===
در این سوره برخی از اصول و فروع [[تصوف]] مطرح شده است، این دوران از نیمه اول قرن دوم آغاز می‌شود. [[رابعه عدویه]] (م 135) [[شقیق بن ابراهیم بلخی]] (م 194) و [[عطیه بن عبدالرحمان دارانی]] (م 215) و [[ذو النون مصری]] (م 245) از عرفای این روزگار هستند.
===ج. مرحله رشد و رواج===
از اواخر قرن سوم آغاز می‌شود، و هر چند تصوف در این دوران مکتب کاملی نیست، ولی بیشتر محتوای عرفان ، تقریبا به صورت کامل، رایج است. [[بایزید بسطامی]] (م بین 202 تا 264)، با قول به حلول و اتحاد وجود معروف است، و [[جنید بغدادی]] (م 297 یا 298) که او را شیخ الطائفه و شیخ المشایخ می‌خوانند در این دوره حضور دارد. وی در بیان آراء و مبادی [[تصوف]] اهتمام بسیاری به کار برد. [[سهل بن عبدالله تستری]] (م 283) و [[صاج]] (م 309) و [[شبلی]] (م 334) از مشاهیر این دوره‌اند.
===د. مرحله نظم و کمال===
در این دوره عرفان از هر دو جهت عملی و نظری، تکمیل شده و به صورت یک نظام فکری کامل در آمد. در [[خراسان]]، [[ابوسعید ابوالخیر]] (م 440) و [[امام ابوالقاسم قشیری]] (م 445) و [[خواجه عبدالله انصاری]] (م 481) هستند که انصاری [[عرفان عملی]] را تدوینی نو کرد. در فارس [[ابوعبدالله محمد بن خفیف شیرازی]] (م 371) و پس از او [[شیخ ابواسحاق کازرونی]] (م 426) حضور دارند. [[ابو حامد محمد غزالی]] (م 505) صدای رسایی بود که در این دوران به دفاع از [[صوفیه]] برآمد. و دو کتاب معروف او، [[المنقذ من الضلال]] و [[احیاء علوم الدین]]، تأثیر فراوانی در ترویج [[تصوف]] داشتند. عرفان او با وجود رنگ [[نو افلاطونی]]، هم چنان اسلامی و زاهدانه است، برادر او [[احمد غزالی]] (م 520) در کار [[تصوف عملی]] است و شاگردش [[عین القضاة همدانی]] (492 ـ 525) است. (صاحب کتابهای تمهیدات و [[زبدة الحقایق]]) نوشته‌های او سرانجامی هم چون [[منصور حلاج]] بر بالای دار و در درون آتش برای او رقم زد.
در دو قرن چهارم و پنجم، [[فارابی]] و [[اخوان الصفا]] سعی در نزدیکی عقل و [[شریعت]] داشتند و [[ابن سینا]] نیز [[حکمت شرقی]] خود را در کتاب [[الاشارات و التنبیهات]] مبنای تلفیق [[فلسفه]] و عرفان قرار داد. [[اهل تصوف]] نیز از این همه بهره بردند. در قرن 6 [[ابن فارض مصری]] (546 ـ 632) و پس از او [[محیی الدین ابن عربی]] (م 638) می‌درخشند که [[عرفان نظری]]، در این نظام خود را مدیون اوست. او در آثارش همانند [[الفتوحات المکیه]] و [[فصوص الحکم]] و... عرفان را به نوعی فلسفه تبدیل می‌کند و [[وحدت وجود]] را به خوبی تقریر و تبیین می‌نماید و تصوف را تتبه، خالق و تخلق به اخلاق الله معرفی می‌کند.
===هـ . مرحله شرح و تعلیم===
در این مرحله آثار گذشتگان به طور مبسوط شرح و تفسیر شده است. از آغاز قرن هفتم این موج فراگیر می‌شود، [[صدر الدین قونوی]] (م 677)، [[جلال الدین موسوی]] (604 ـ 672)، [[فخر الدین عراقی]] (688) ، [[سعید الدین فرغانی]] (م حدود 700) با اثر بزرگ خود به نام [[مشارق الدراری]]، [[عبدالرزاق کاشانی]] (م 736) و [[داود بن محمود بن محمد رومی قیصری]] (م 751) شارح بزرگ [[فصوص الحکمه]] [[ابن عربی]] در ترویج [[عرفان نظری]] نقش اساسی دارند. [[سید حیدر آملی]] (م 787) عارف نامدار شیعی نیز از بزرگان این عصر می‌باشد، بسیاری از آثار بزرگ [[تصوف]] و [[عرفان نظری]] و [[عرفان عملی]] در این دوره نگاشته شده است. [[تمهید القواعد]] از [[صائن الدین علی ابن محمد الترکه اصفهانی]] (م 835)، [[نفحات الانس]] از [[عبدالرحمان جامی]] (812 ـ 898) [[گلشن راز]] [[شیخ محمود شبستری]] (م حدود 720)، [[الانسان الکامل]] از [[عزیز الدین نسفی]] و... .
از قرن دهم هجری، به بعد عرفان به شکل دیگری در می‌آید. بزرگان [[صوفیه]]، برجستگی گذشتگان را ندارندو نیز عرفایی یافت می‌شوند که داخل در سلسله‌های رسمی [[تصوف]] نیستند، [[صدر المتالهین شیرازی]] (م 1050)، [[فیض کاشانی]] (1091)، [[قاضی سعید قمی]] (1103) و نیز افرادی از میان فقهای [[شیعه]] که اهل [[سیر و سلوک عملی]] بوده و به [[مقامات عرفانی]] رسیده‌اند ولی به طور رسمی وارد عرفان و [[تصوف]] نشده‌اند. همانند [[سید مهدی بحر العلوم]] (م 1212) [[میرزا جواد آقا ملکی تبریزی]] (1333 ش) و [[علامه سید محمد حسین طباطبایی]] (م 1360 ش). . ر.ک: زرین كوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، از ص 35 ـ 114؛ و نیز یثربی، سید یحیی، عرفان نظری، دفتر تبلیغات اسلامی قم، 1374، چ 2، صص 113 ـ 194.
مرحوم [[استاد شهید مطهری]]، طبقه بندی [[عرفا]] را بر اساس دوران زندگی آنها تا قرن 9 ذکرکرده‌اند، . ر.ک: مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ص 108 ـ 141. که می‌توان مراجعه کرد.
==موضوع عرفان==
نویسنده [[تمهید القواعد]] لازم می‌داند که موضوع این علم به لحاظ مفهومی عام‌تر از تمام موضوعات باشد و از جهت حیطه و گستره. اتم از دیگر موضوعات و علوم باشد و نیز آشکارترین معنا برای انسان و ابتدایی‌ترین تصور و تعقل باشد. و تمامی این صفات را در کلمه وجود مطلق گرد آمده می‌بیند. . ر.ک: صائن الدین علی الترکه: تمهید القواعد، به تصحیح حسن حسن زاده آملی، انتشارات الف لام میم، قم، 1381، ص 13 ـ 25. [[قیصری]] نیز موضوع علم را ذات احدیث و نصرت ازلی و صفات سرمدی او می‌داند. . یثربی، تمهید القواعد، به تصحیح حسن حسن زاده آملی، ص 217؛ و برنجکار، آشنایی با علوم اسلامی، ص 142. شاید بتوان گفت از آن جا که در بینش [[عرفا]]، وجود و موجود حقیقی همان ذات احدی و صفات و نعوت اوست و به جز او، در دیار هستی، حقیقتی نیست، پس بحث از ذات حضرت حق بحث از تمام عالم هستی است و لذا هرچند تعبیر قیصری با تعبیر ابن ترکه تفاوت دارد ولی مراد هر دو یکی است. . یثربی، عرفان نظری، ص 217 و 218.
==مشخصات عرفان==
[[قیصری]] می‌گوید مسائل عرفان عبارتند از چگونگی صدور کثرت از حضرت حق و چگونگی بازگشت این کثرت‌ها به او و بیان مظاهر اسماء الهی و نعوت ربانی و کیفیت بازگشت اهل الله به سوی او و نحوه سلوک و مجاهدات و ریاضات [[اهل الله]] و بیان نتایج دنیوی و اخروی یکایک اعمال و افعال و اذکار به گونه‌ای که در عالم حقیقت و واقع‌، ثابت است. . یثربی، عرفان نظری، ص 218.
همین مطلب را ابن ترکه در [[تمهید القواعد]] با عبارتی موجز بیان کرده است. . ر.ک: صائن الدین ابن ترکه: همان، ص 26.
در عرفان علم تنها کافی نیست. و عمل اساس کار است و علم محصول عمل محسوب می‌شود و لذا عرفان به [[عرفان عملی]] و [[عرفان نظری]] تقسیم می‌شود. عرفان جهان خارج را واقعی دانسته و برای آن وحدتی حقیقی قائل است که هم دارای ظاهر است و هم باطن و باطن آن حقیقت محض است. [[عرفا]] در عین پذیرش [[استدلال]] و [[علم حصولی]]، [[اصالت]] را به ارتباط حضوری و شهودی بین انسان و حقیقت می‌دهند. هدف [[عارف]] رسیدن به حقیقت واحد عینی و اتحاد با آن و فناء در آن است. و بقای انسان را در همین وصول و اتحاد می‌بیند. و البته در این راه [[ریاضت]] و مجاهده است که انسان را به هدف می‌رساند. عشق جزو مسائل اساسی عرفان است. . ر.ک: یثربی، سید یحیی، فلسفه عرفان، دفتر تبلیغات اسلامی قم، 1377، چ چهارم، ص 33 ـ 62. [[عشق]] از تمام مخلوقات سریان می‌کند، در ذات حق نیز [[عشق]] است که تجلی می‌کند و عالم خلق می‌شود. محور [[جهان بینی عرفانی]] [[وحدت وجود]] است و خلق جهان نیز با تجلی واحد صورت می‌گیرد. عالم به بهترین وجه ممکن خلق شده است ([[نظام احسن]]). انسان جزو مهمترین [[مباحث عرفان]] است. انسان مظهر تام و تمام خداست. عالم کبیر است و در مقابل جهان، انسان صغیر است. آدمی پیش از جهان موطنی دارد که اصل اوست و به آن جا بازگشت خواهد کرد و لذا دراین جهان به شدت احساس غربت می‌کند. . ر.ک: مطهری، مرتضی، عرفان حافظ، ص 83 ـ 131.
[[عرفا]] برای بیان اغراض خود از اصطلاحات خاصی استفاده می‌کنند که بیشتر حالت رازگونه دارند و تلاش می‌کنند معارف آنها در میان عامه رواج نیابد، همانند وقت، حال، مقام، قبض و بسط، جمع و فرق، غیبت و حضور، ذوق، شرب، سکر، محو و محق و محو، خواطر، . ر.ک: مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، ص 161 ـ 173؛ و عرفان حافظ، ص 12. هویه و حقیقه الحقایق، احدیث و عماء، محبوبین و محبین، وجد و شهود و عیان و مکاشفه و تلوین و تمکین. . ر.ک: یثربی، سید یحیی،‌عرفان نظری، ص 239 ـ 266.
==تفاوت عرفان و فلسفه==
[[فیلسوف]] در استدلالات خود تنها به مبادی و اصول عقلی تکیه می‌کند. و ابزار کار او [[عقل]] و [[منطق]] و [[استدلال]] است ولی عارف مبادی و اصول کشفی و شهودی را مایه [[استدلال]] قرار می‌دهد و آن را به زبان عقل توضیح می‌دهد. ولذا ابزار کار او، دل، و مجاهده و تصفیه و تهذیب و حرکت در باطن است. [[فیلسوف]] می‌خواهد جهان را به صورت کامل بفهمد ‌و همین را کمال انسان می‌داند و عارف تلاش می‌کند به کنه و حقیقت هستی که خداست برسد، در نظر [[فیلسوف]] غیر خدا هم [[اصالت]] دارد و تفاوت ماسوا با خدا در [[وجوب]] و [[امکان]] است ولی در نظر [[عارف]] غیر خدا هیچ نیست و هر چه هست اسماء و صفات و تجلیات خداست نه اموری در برابر او. . ر.ک: مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ص 89 ـ 91.
موضوع [[فلسفه]] موجود است ولی موضوع ‌عرفان موجود حقیقی است که آن را منحصر در خدا می‌داند، و شاید نکته اصلی تفاوت هم این باشد که [[فیلسوف]] از پیش نتیجه کار [[فلسفه]] ورزی خود را نمی‌داند ولی [[عارف]] درصدد است آن چه را یافته و [[شهود]] کرده است با مبادی عقلی توجیه و تفسیر کند. . ر.ک: برنجکار، آشنایی با علوم اسلامی، ص 142 ـ 143.
==جایگاه عرفان در قرآن و سنت==
چنان که گفته شد مراحل آغازین عرفان، برگرفته از آموزه‌های دینی هم چون [[زهد]]، [[توکل]]، [[‌اخلاص]] و... می‌باشد و نیز چنان که در تاریخچه آمد [[عرفا]]ی فراوانی سعی در نزدیکی عرفان با [[شریعت]] داشتند و هر چند درباره توفیق یا عدم توفیق ایشان بحث کرد ولی آن چه قطعی است این است که بسیاری از مسائل و مباحث عرفانی دقیقاً از متن [[دین اسلام]] برداشت شده‌اند. [[آیات]] بلند [[قرآن کریم]] درباره [[توحید]]، برداشت‌های ابتدایی و ساده از [[توحید]] را به کناری می‌نهد و ما را به فهم [[عرفا]] از توحید نزدیک می‌کند. همانند: «أینما تولّوا فثم وجه الله» (بقره، 115) به هر طرف رو کنید چهره [[خدا]] آن جاست. «نحن اقرب الیه منکم» (واقعه، 85) از شما به او (میت) نزدیک‌تریم، «هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن» (حدید، 3) و [[آیات]] دیگر. در مورد [[سیر و سلوک]] و طی مراحل قرب حق تا آخرین منازل، کافی است به [[آیات]] درباره «[[لقاء الله]]» و «[[رضوان الله]]» و یا [[آیات]] مربوط به [[وحی]] و [[الهام]] و [[مکالمه ملائکه]] با غیر [[پیامبران]] و داستان [[معراج پیامبر]] رجوع کنیم. در [[قرآن]] سخن از [[علم لدنی]] و افاضی آمده است. و از [[تسبیح]] ذرات جهان سخن رفته است. و این همه به جز [[روایات]] و خطبه ادعیه است. دعای کبیر، [[دعای ابوحمزه]]، [[مناجات شعبانیه]]، دعاهای [[صحیفه سجادیه]] و بالاخره [[دعای عرفه امام حسین]] ـ علیه السّلام ـ . در [[حدیث قرب نوافل]] نیز آمده است که بنده در اثر [[عبادت]] به مقامی می‌رسد که خداوند گوش و چشم و لسان و دست آن بنده می‌شود. که با آنها می‌بیند و می‌شنود و سخن می‌گوید. . ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، 1365، چ چهارم، ج 2، ص 352، حدیث 7 و 8. آیاتی که از محبت خدا و بندگان سخن به میان می‌آورند نیز از ریشه‌های مباحث عرفانی است. . مانند آیات 31 آل عمران، 54 سوره مائده، 165 سوره بقره. . ر.ک: مطهری، همان، ص 100 ـ 108.
و نیز می‌توان به [[احادیث]] فراوانی که درباره [[معرفت نفس]] و ارتباط آن با [[شناخت خدا]] آمده است اشاره نمود. . ر.ک: ری شهری، محمد، میزان الحکمه، مؤسسه دار الحدیث، بیروت لبنان، 1419، ج 5، ص 1876، 1883؛ و نیز برای مطالعه بیشتر درباره این روایات و تفسیر آنها ر.ک: طباطبایی، سید محمد حسین (علامه)، طباطبایی، المیزان، مؤسسه اسماعیلیان قم، 1371، چ 5، ج 6، ص 162 ـ 194 که تفسیر آیه 105 از سوره مائده می‌باشد.
==عرفان اسلامی در مقایسه با سایر مکاتب عرفانی==
از آن جا که [[قرآن]] و [[سنت]] جزو منابع عرفان اسلامی هستند، ‌بدیهی است که عرفان اسلامی برتری خاصّی نسبت به سایر مکاتب داشته باشد که این نکته با نظری اجمالی، به برخی از [[مکاتب عرفانی]] روشنی بیشتری خواهد یافت. هر چند [[عرفای مسلمان]] از تمامی این مکاتب بهره‌ برده‌اند ولی آن چه باعث مزیت و رجحان ایشان است، آموزه‌های دین [[اسلام]] می‌باشد.
[[صوفیان]] و [[عرفای مسلمان]] برخلاف [[راهبان مسیحی]]، [[ازدواج]] کرده و صاحب زن و فرزند بوده‌اند و به تعبیر دیگر در جامعه حضور داشته‌اند و نیز پیروان سایر [[مذاهب]] و [[ادیان]] را به آسانی تحمل می‌کردند، [[عشق]] در [[عرفان مسیحی]] منحصر به اقنوم دوم از اقانیم ثلاثه است که [[حضرت مسیح]] می‌باشد ولی [[عشق]] در [[اسلام]] طریق و وسیله‌ای است که [[عارف]] را به اتحاد و فنا و [[ذات حق]] می‌رساند.
در قیاس با تعالیم [[هندیان]]، نیز می‌بینیم که موضوع خدا و بقای [[نفس]] و زندگی اخروی در آن مکاتب مورد تأکید نیست. بودائی‌‌ها فقط تربیت اخلاقی و تصفیه باطن را در نظردارند و در واقع صرفاً خویشتن‌سازی است ولی [[عارف]] در پی رسیدن به خداست. هدف [[ریاضت]]‌های هندی رهایی از بدبختی‌های زندگی است چرا که زندگی را شوم می‌دانند، ولی در تصوف اسلامی، زندگی را مقدمه اهداف والای خود می‌دانند و بهره‌وری از غرایز را پس از طی مراحلی، مخالفت تعالیم روحی نمی‌دانند و در تعالیم هندی فنا آخرین هدف است در حالی که در عرفان اسلامی فناء پایه‌ای برای «[[بقاء بالله]]» است و در تصوف اسلامی به جز مواردی اندک سخن از فنای صفت است، در حالی که در بودایی نفی ذات مراد است و بالاخره در آموزه‌هایی هندیان بر سر [[عشق]] و عواطف، پا نهاده‌اند و به انهدام کامل وجود روانی و ذهنی رسیده‌اند.
در مقایسه با [[افلاطونیان]] نیز علیرغم شباهت‌های فراوان به امید اعتقاد آنها به خدایان متعدد و عقیده به [[تناسخ]] اختلاف در تفسیر [[وحدت وجود]] و مخالفت آنان با مذهب، برتری عرفان اسلامی مشهود است.
برخی از تفاوت‌هایی که در بالا ذکر شد در مقایسه میان عرفان اسلامی با باورهای [[گنوسی]]، آیین‌های چینی، و ادیان و مکاتب [[ایران باستان]] نیز به چشم می‌آیند. . ر.ک: یثربی، سید یحیی، عرفان نظری، ص 79 ـ 111.
==نتیجه==
با نظر به آن چه آمد، مشخص می‌شود که اولاً عرفان ریشه در [[فطرت]] و [[دین فطری]] دارد، و در میان اقوام و ادیان ‌دیگر نیز وجود دارد. ولی [[عرفای مسلمان]] با بهره‌گیری از آموزه‌های اسلام و همراه کردن اندیشه‌های خود با [[فلسفه]]، [[عرفان نظری]] و [[عرفان عملی]] را اغنای خاصی بخشیدند. و از قرن هفتم و با ظهور [[ابن عربی]] [[عرفان نظری]] تبدیل به یک علم منسجم شده است، ‌که در مقایسه با سایر [[مکاتب عرفانی]] از امتیازات ویژه‌ای برخوردار است. آخرین کلام این که دانش عرفان از آن جا که موضوعش به ذات و اسماء خداست و هدفش رسیدن به [[توحید]] می‌باشد، برترین علم شمرده شده است. و به گفته قیصری هر چند مقام و حکمت نیز از خداوند بحث می‌کنند ولی در آن دو علم از کیفیت وصول بنده به خدا بحث نمی‌شود. در حالی که هدف از تحصیل همه علوم و انجام طاعات همین یک نکته است. . ر.ک: یثربی، سید یحیی، عرفان نظری، ص 221.
== پانویس ==
{{پانویس}}
==منبع==
[http://www.andisheqom.com/Files/olumeslamic.php?idVeiw=1896&level=4&subid=1896 سایت اندیشه قم]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{منبع الکترونیکی پایگاه معتبر}}
 در میان [[علوم اسلامی]]، دانشی به نام عرفان وجود دارد که به دلیل دوری از دسترس عامه مردم و بلکه بسیاری از اهل علم همیشه در هاله‌ای از ابهام، پیچیده است. و شاید مهمترین عامل در این عدم وضوح، به جز غامض بودن مفاهیم و [[اصطلاحات عرفانی]]، وجود فرقه‌های فراوانی به نام [[صوفی]] باشد که به تعبیری وجهه فرهنگی و اجتماعی عرفان <ref>. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، (کلام، احکام، عرفان، حکمت عملی)، انتشارات صدرا، تهران، 1376، چ 19، ص 83.</ref> می‌باشند. بزرگان [[صوفیه]] و اندیشه [[تصوف]]، در میان دو گونه برداشت متضاد زیسته و بالیده‌اند، چنان که از یک سو برای ایشان کراماتی در حد افسانه‌ها و اساطیر نقل شده و از سوی دیگر، تیغ‌های ملامت و تیرهای طعنه و [[تکفیر]]، ‌هیچ گاه اینان را رها نکرده‌ است.
@@ سطر ۵۰: / سطر ۵۱: @@
 [[رده:عرفان]]
 [[رده:علم و هنر]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۷ دسامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۱:۲۴
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{منبع الکترونیکی پایگاه معتبر}}
	در میان [[علوم اسلامی]]، دانشی به نام عرفان وجود دارد که به دلیل دوری از دسترس عامه مردم و بلکه بسیاری از اهل علم همیشه در هاله‌ای از ابهام، پیچیده است. و شاید مهمترین عامل در این عدم وضوح، به جز غامض بودن مفاهیم و [[اصطلاحات عرفانی]]، وجود فرقه‌های فراوانی به نام [[صوفی]] باشد که به تعبیری وجهه فرهنگی و اجتماعی عرفان <ref>. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، (کلام، احکام، عرفان، حکمت عملی)، انتشارات صدرا، تهران، 1376، چ 19، ص 83.</ref> می‌باشند. بزرگان [[صوفیه]] و اندیشه [[تصوف]]، در میان دو گونه برداشت متضاد زیسته و بالیده‌اند، چنان که از یک سو برای ایشان کراماتی در حد افسانه‌ها و اساطیر نقل شده و از سوی دیگر، تیغ‌های ملامت و تیرهای طعنه و [[تکفیر]]، ‌هیچ گاه اینان را رها نکرده‌ است.		در میان [[علوم اسلامی]]، دانشی به نام عرفان وجود دارد که به دلیل دوری از دسترس عامه مردم و بلکه بسیاری از اهل علم همیشه در هاله‌ای از ابهام، پیچیده است. و شاید مهمترین عامل در این عدم وضوح، به جز غامض بودن مفاهیم و [[اصطلاحات عرفانی]]، وجود فرقه‌های فراوانی به نام [[صوفی]] باشد که به تعبیری وجهه فرهنگی و اجتماعی عرفان <ref>. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، (کلام، احکام، عرفان، حکمت عملی)، انتشارات صدرا، تهران، 1376، چ 19، ص 83.</ref> می‌باشند. بزرگان [[صوفیه]] و اندیشه [[تصوف]]، در میان دو گونه برداشت متضاد زیسته و بالیده‌اند، چنان که از یک سو برای ایشان کراماتی در حد افسانه‌ها و اساطیر نقل شده و از سوی دیگر، تیغ‌های ملامت و تیرهای طعنه و [[تکفیر]]، ‌هیچ گاه اینان را رها نکرده‌ است.
	همت ما در این نوشتار کوتاه شناخت بیشتر عرفان نظری است که جنبه علمی و مکتوب بیشتری دارد و البته در ادامه اشاره‌ای نیز به عرفان عملی خواهد رفت، قبل از ورود به بحث تذکر این نکته لازم است که هر چند در نوشته‌ها و مکتوبات [[اهل عرفان]]، عرفان و [[تصوف]] مترادف با هم آمده‌اند ولی باید حساب کسانی را که آگاهانه در مسیر [[تصوف]] به سود جویی پرداخته و یا ناآگاهانه عقاید باطل، و خلاف [[شریعت الهی]] را رواج داده‌اند از حساب [[اهل عرفان]] حقیقی جدا کرد. چنان که خود [[ملاصدرا]] نیز کتابی جداگانه در ردّ این گونه مدعیان [[تصوف]] و [[عارف]] نمایان نوشته است. <ref>. ر.ک: یثربی، سید یحیی، فلسفه عرفان، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، 1377، چ چهارم، ص 198 ـ 199.</ref>		همت ما در این نوشتار کوتاه شناخت بیشتر عرفان نظری است که جنبه علمی و مکتوب بیشتری دارد و البته در ادامه اشاره‌ای نیز به عرفان عملی خواهد رفت، قبل از ورود به بحث تذکر این نکته لازم است که هر چند در نوشته‌ها و مکتوبات [[اهل عرفان]]، عرفان و [[تصوف]] مترادف با هم آمده‌اند ولی باید حساب کسانی را که آگاهانه در مسیر [[تصوف]] به سود جویی پرداخته و یا ناآگاهانه عقاید باطل، و خلاف [[شریعت الهی]] را رواج داده‌اند از حساب [[اهل عرفان]] حقیقی جدا کرد. چنان که خود [[ملاصدرا]] نیز کتابی جداگانه در ردّ این گونه مدعیان [[تصوف]] و [[عارف]] نمایان نوشته است. <ref>. ر.ک: یثربی، سید یحیی، فلسفه عرفان، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، 1377، چ چهارم، ص 198 ـ 199.</ref>

@@ سطر ۳۶: / سطر ۳۶: @@
 [[صوفیان]] و [[عرفای مسلمان]] برخلاف [[راهبان مسیحی]]، [[ازدواج]] کرده و صاحب زن و فرزند بوده‌اند و به تعبیر دیگر در جامعه حضور داشته‌اند و نیز پیروان سایر [[مذاهب]] و [[ادیان]] را به آسانی تحمل می‌کردند، [[عشق]] در [[عرفان مسیحی]] منحصر به اقنوم دوم از اقانیم ثلاثه است که [[حضرت مسیح]] می‌باشد ولی [[عشق]] در [[اسلام]] طریق و وسیله‌ای است که [[عارف]] را به اتحاد و فنا و [[ذات حق]] می‌رساند.
 در قیاس با تعالیم [[هندیان]]، نیز می‌بینیم که موضوع خدا و بقای [[نفس]] و زندگی اخروی در آن مکاتب مورد تأکید نیست. بودائی‌‌ها فقط تربیت اخلاقی و تصفیه باطن را در نظردارند و در واقع صرفاً خویشتن‌سازی است ولی [[عارف]] در پی رسیدن به خداست. هدف [[ریاضت]]‌های هندی رهایی از بدبختی‌های زندگی است چرا که زندگی را شوم می‌دانند، ولی در تصوف اسلامی، زندگی را مقدمه اهداف والای خود می‌دانند و بهره‌وری از غرایز را پس از طی مراحلی، مخالفت تعالیم روحی نمی‌دانند و در تعالیم هندی فنا آخرین هدف است در حالی که در عرفان اسلامی فناء پایه‌ای برای «[[بقاء بالله]]» است و در تصوف اسلامی به جز مواردی اندک سخن از فنای صفت است، در حالی که در بودایی نفی ذات مراد است و بالاخره در آموزه‌هایی هندیان بر سر [[عشق]] و عواطف، پا نهاده‌اند و به انهدام کامل وجود روانی و ذهنی رسیده‌اند.
 در مقایسه با [[افلاطونیان]] نیز علیرغم شباهت‌های فراوان به امید اعتقاد آنها به خدایان متعدد و عقیده به [[تناسخ]] اختلاف در تفسیر [[وحدت وجود]] و مخالفت آنان با مذهب، برتری عرفان اسلامی مشهود است.
 برخی از تفاوت‌هایی که در بالا ذکر شد در مقایسه میان عرفان اسلامی با باورهای [[گنوسی]]، آیین‌های چینی، و ادیان و مکاتب [[ایران باستان]] نیز به چشم می‌آیند. <ref>. ر.ک: یثربی، سید یحیی، عرفان نظری، ص 79 ـ 111.</ref>
 ==نتیجه==
@@ سطر ۴۴: / سطر ۴۶: @@
 ==منبع==
 [http://www.andisheqom.com/Files/olumeslamic.php?idVeiw=1896&level=4&subid=1896 سایت اندیشه قم]