عجله - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۱۷ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۵۰

2026-03-17T09:50:19Z

مهدی موسوی در ‏۲۷ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۲۶

2025-11-27T11:26:48Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: ویرایش

2020-04-20T12:40:23Z

ویرایش

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۱۰ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۱۱:۳۰

2020-03-10T11:30:59Z

سید مهدی خدایی در ‏۸ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۰۲

2016-02-08T11:02:40Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۳ فوریهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۱:۴۵

2013-02-03T11:45:56Z

نمایش تغییرات

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} شتابزدگى در منا...' ایجاد کرد

2013-02-02T08:31:19Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} شتابزدگى در منا...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
{{نیازمند ویرایش فنی}}
شتابزدگى در منابع اخلاق اسلامی با عناوینی چون عجله<ref> . نراقى، ملا احمد؛معراج السعادة، انتشارات هجرت، چاپ پنجم، 1377، ‌ص 228.</ref> و تسرّع (که به معنى درنگ نداشتن و عدم طمأنينه در کارها است<ref> . امام خمينى؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، مؤسسه‌ى تنظيم و نشر آثار امام خمينى، چاپ سوم، 1378، ص 357.</ref>) مطرح شده است. از امام صادق(ع) نقل شده است كه هر یک از عقل و جهل را داراي هفتاد و پنج سرباز هستند<ref> . برقى، ابو جعفر، احمد بن محمد بن خالد؛ المحاسن (للبرقي)، دار الكتب الإسلامية، قم ، چاپ دوم، 1371 ق، ج1، ص 196.</ref> كه در آن روايت، شتابزدگى و بى‌ثباتى و بى‌قرارى را از سربازان جهل معرفي مي‌كند و ضد آن كه تأنّى و تثبّت باشد را از صفات عقل مي‌داند.<ref> . امام خمينى؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 362.</ref>
شتابزدگی، روحیه‌ای است ثابت و دائمى در دل كه باعث مى‌شود انسان به هر كارى كه به خاطرش خطور كند بى‌درنگ اقدام كند و اين نيز از نتايج ضعف نفس است و ضدّش درنگ، تأنّى (آهستگى)،<ref> . نراقی ملامحمدمهدی؛ علم اخلاق اسلامى (ترجمه جامع السعادات)، ترجمهی سيد جلال الدين مجتبوی، انتشارات حكمت، چاپ چهارم، 1377، ج1، ص 114.</ref> توقف و وقار است.<ref> . نراقى، ملا احمد؛پیشین، ‌ص 231 و 232</ref>

== شتابزدگی در قرآن و روایات ==

خدای متعال در قرآن میفرماید: انسان از عجله آفريده<ref> . باید توجه نمود که شتابکاری در سرشت انسان به عنوان ودیعهای خام و به عنوان یک نیرو و توانایی (چون سایر غرایز و امیال نهادی بشر) است که قابل استفاده در فرصتهای مناسب است؛ زیرا همانطور که مواردی ذکر خواهد شد که در آن‌ها دستور به شتابکاری داده شده است و اگر این نیرو در فطرت ما وجود نداشت، به آن خوبی‌ها نیز نمی‌رسیدیم. بنابراین نباید خیال کرد این نهادهی درونی بیهوده خلق شده است یا خدای نکرده خدای متعال ما را بر سرشتی شرارت‌زا خلق نموده است!</ref> شده است<ref> . الأنبياء : 37 </ref> و انسان‌ها در به دست آوردن «خوبى»ها عجله دارند<ref> . يونس : 11</ref> و بلکه میفرماید: انسان (بر اثر شتابزدگى)، بديها را طلب مى‌كند آن گونه كه نيكيها را مى‌طلبد و انسان، هميشه عجول بوده است!<ref> . الإسراء : 11</ref> زیرا بشر به خاطر همين عجله‌اش ميان خير و شر فرق نمى‌گذارد، بلكه هر چه برايش پيش بيايد همان را مى‌خواهد و در طلبش برمى‌خيزد، بدون اينكه خير و شر را از هم جدا نموده و حق را از باطل تشخيص دهد. در نتيجه با همان علاقه‌ شديدي كه عاشق خير است شر را نيز به همان شکل طلب مى‌كند.<ref> . طباطبایی سید محمد حسین؛ تفسير الميزان ترجمهی موسوى همدانى سيد محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسين حوزه علميه قم ، قم، چاپ پنجم، 1374 ش، ج‌13، ص 67.</ref>
پيامبر اكرم(ص) فرمود: شتاب در كارها از جانب شيطان است و تأنّى در كارها از جانب خداوند است<ref> . مكى، ابوطالب؛ قوت القلوب، دار الكتب العلمية، بيروت، چاپ اول، 1417 هجرى قمرى،‌ص 313. </ref> و فرمود: تنها عامل (اساسی) نابودی مردم، عجله است و اگر عجله نمیکردند هیچکس نابود نمیشد.<ref> . برقى احمد بن محمد بن خالد، پیشین، ج1، ص 215.</ref>
از روایات چنین استفاده میشود که در اکثر قریب به اتفاق موارد، عجله انسان را به بیراهه میبرد و درنگ و تانّی به راه درست رهنمون میگردد.<ref> . ریشهری محمد، میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، 1422، ج 6، ص 2418.</ref>روايت است كه چون حضرت عيسى(ع) متولّد شد شياطين از پرستش بتها (در بین مسیحیّت) ناامید شدند و ابلیس به آنان گفت از این پس راه فرزندان آدم را به شتابكارى و سبُكسَرى بزنيد.<ref> . نراقی ملامحمدمهدی؛ پیشین، ج1، ص 335.</ref>

== «وقار و تأنّى» ضد شتابزدگی ==

ضدّ عجله «توقف، وقار و تأنّى» است؛ تأمل نمودن پيش از شروع را «توقف» گويند و تأمل بعد از آن را «تأنّى» و «انائت» نامند. پس وقار، شامل اين هر دو است و معنی مشترک این صفات اين است كه انسان در گفتار، كردار، حركات و سكنات، داراي اطمينان نفس و آرامش باشد؛ هم پيش از آنكه شروع در گفتار يا حركت يا سكوني كند و هم بعد از شروع آن‌ها، تا هر جزئى از آن كار را به موافق فكر و تدبير به جای آورد.<ref> . نراقى، ملا احمد؛پیشین، ‌ص 231 و 232</ref>
شتابزده نبودن، نتيجه قوّت نفس بوده و از صفات ارزشمند است و به اين جهت انبياء، اصفيا و برگزيدگان خدا را به اين صفت مدح مى‌كنند و در ستایش سرور پيغمبران(ص) مى‌گويند: صاحب الوقار و صاحب السكينه.<ref> . همان.</ref>
همچنین شتابزده نبودن از صفات الهي است چنان‌چه در دعا وارد است که خداوند در انتقام خود عجله نمی‌کند.<ref> . ابن طاووس، سید رضى الدين على؛ جمال الأسبوع بكمال العمل المشروع، دار الرضي، قم ، چاپ اول، ق، ص 198.</ref> و به پیامبرش که بر خُلق عظیم الهی است نیز توصیه میفرماید: پس صبر كن آن گونه كه پيامبران «اولو العزم» صبر كردند و براى(عذاب) آنان شتاب مكن<ref> . الأحقاف : 35</ref> و می‌دانیم که غايت و هدف نهايي اخلاق نيز تخلّق به اخلاق الهي است.<ref> . سعادت‌پرور، علي؛ سرالاسراء في شرح حديث المعراج، انتشارات تشيع، قم، 1374، چاپ اول، ج1، ص5.</ref> پس برای رسیدن به قرب او باید رذایل از جمله عجله و شتابزدگی را از خود دور نمود.

== ريشه‌ی شتابزدگی ==

همانطور که گذشت خدای متعال در قرآن کریم، نوعی ریشه‌ی سرشتی<ref> . در پاورقی‌های قبل، توضیحی درباره‌ی سرشتی بودن این صفت ذکر شد که شایسته‌ی دقت و توجه است.</ref> برای عجله در انسان قائل است. علاوه بر ریشهی سرشتی مذکور، عللی دیگر برای این صفت وجود دارد که برخی خود ریشه برای دیگری هستند:
1. کوچکی نفس و حقارت روحی.<ref> . نراقی، ملامحمدمهدی؛ پیشین، ج1، ص 335.</ref>
2. ترس از فروماندن از لذات: بدون شك تمام عجله‌ها و شتابزدگيها و بى‌ثباتي‌ها و بى‌قراري‌ها، از ترس نداشتن يا دست نيافتن به خواسته‌هاي نفساني و لذّات و شهوات حيوانيّه در آينده است.<ref> . امام خمينى؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 362.</ref> حتی عموم مردم چون اسير مقاصد نفسانيّه هستند، در دعا نيز شتابزده هستند كه مبادا مقاصد دنياوى يا حيوانى از دست آنها برود.<ref> . امام خمينىَ؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 364.</ref>
3. حب دنیا: که ریشهی عجله (و بلکه هر رذیلهای) است و خداوند در قرآن كريم، آنرا «عاجله» ناميده است<ref> . الإسراء : 18</ref> و معناي اين تعبير اين است كه نعمتهاى دنيا زودگذر است.<ref> . مكارم شيرازى، ناصر؛ تفسير نمونه، دار الكتب الإسلامية - تهران، چاپ اول، 1374 ش، ج‌12، ص 63.</ref>
4. تهی بودن دل از تعلّقات الهی: دلى كه از معرفت به اینکه مجارى امور به قدرت خدای متعال است تهی باشد و تنها خود و جدّيت و حركت و سكون خود و موجودات را ببیند، در حجابهاى خودبينى و شهوات و لذّات حيوانى است، از واماندن از لذّات حيوانى هراسان است. چنين شخصى طمأنينه قلب را از دست داده و در كارها با عجله و شتابزدگى اقدام مى‌كند.<ref> . امام خمينى، شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 363.</ref>

== آثار منفي شتابزدگی ==

سرّ اينكه اين صفت تا اين اندازه سرزنش شده اين است كه كارها بايد از روى بصيرت و معرفت باشد و اين‌ها به تأمّل و تأنّی بستگى دارند و شتابكارى مانع تأمّل است و كسى كه در كارى عجله مى‌كند شيطان مكر و شرّ خود را -به طورى كه آدم شتابزده نفهمد- بر او مى‌افكند و تجربه گواه است كه هر كارى كه بى‌تأمّل و با شتابزدگى از آدمى سرزده، موجب پشيمانى، زيان و خسران شده و هر چه از روى تأمّل و تأنّى و درنگ انجام گرفته پشيمانى به دنبال نياورده، بلكه همواره مورد رضايت واقع شده است.
در نكوهش اين صفت همين بس است كه هر عجول سبكى در چشم مردمان خوار و در دل‌ها بىارزش است و كسى كه در كارها تأمّل مى‌كند مى‌داند كه سبب بزرگ در فروختن آخرت و حيات جاويد به مزخرفات پست دنيا شتابكارى است.<ref> . نراقی ملامحمدمهدی، پیشین، ج1، ص 336.</ref> زیرا بیچاره فرزند آدم، چون عجول و شتابكار خلق شده است شيطان لعين از اين راه برآمده و به عجله -كه مقتضاى طبع انسان است- متوسل شده و خوشیهای حاضر را در نظر او زينت داده و آخرت را با اميدوارى فریبآلود که انشاءالله درست می‌شود از او گرفته است.<ref> . نراقى، ملا احمد؛پیشین، ‌ص 229 و 230</ref> به همین جهت است که علمای اخلاق گفته‌اند شتابزدگی از درهاى مهّم ورود شيطان است<ref> . فیض کاشانی؛ راه روشن(ترجمه المحجة البيضاء)، ترجمهی سيد محمد صادق عارف، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى، چاپ اول، 1372 هجرى شمسى، ج 5، ص 86.</ref> و منشأ خسران در دنيا و آخرت است.<ref> . نراقی، ملامحمدمهدی؛ پیشین، ج1، ص 339.</ref>

== شتابزدگی مذموم ==

گرچه منابع اخلاقی به طور عموم از هر نوع شتاب‌زدگی (جز مواردی که ذکر خواهند شد) منع کرده‌اند، اما مواردی خاص وجود دارد که عجله در آن‌هابه طور ویژه مورد نهی قرار گرفته است:
عجله قبل از فراهم شدن فرصت مناسب هر کار: که سبب غصه میشود.<ref> . آمدى، عبدالواحد بن محمد تميمى؛ غرر الحكم و درر الكلم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى قم، 1366 ش، ص 267.‌</ref>
عجله در به دست آوردن مال و روزي: روايت است كه رسول خدا(ص) در حجة الوداع فرمود: خداوند روزى را به طور حلال، بين مردم تقسيم كرده، نه به طور حرام. بنابراين هر كس از خداى عزوجل بترسد و صبر كند، خداوند از راه حلال روزى او را مى‌دهد و هر كس پرده حرمت را بدرد، عجله كند و از راه حرام روزى به دست آورد، خداوند از روزى حلال وى به همان اندازه بكاهد و در روز قيامت از او حساب كشيده شود.
عجله در غذا خوردن؛ مثلاً هنوز لقمه را قورت نداده‌ دست به لقمه‌ی دیگر بردن، شتاب در غذا خوردن است.<ref> . فيض كاشانى، ملا محسن؛ المحجة البيضاء، چاپ دفتر انتشارات اسلامى، چاپ چهارم، 1417 هجرى،ج 4، ص 13.</ref>
عجله در راه رفتن: که البته نباید به حدی آهسته و یا خرامان را رفت که ناشی از تنبلی یا تکبر باشد.<ref> . طوسی، خواجه نصیرالدین؛ اخلاق ناصری، انتشارات علمیه اسلامیه، تهران، چاپ اول، 1413 ق، ص 192.</ref>
عجله در کیفردهی: امام علی(ع) فرمود: از کمال بردباری، پس انداختن کیفر است.<ref> . آمدى، عبدالواحد بن محمد تميمى؛ پیشین، ص 286.‌</ref>
عجله در امر به معروف و نهى از منكر؛ كه مخالف وظيفه هاديان إلى اللّه است.<ref> . امام خمينى؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 316.</ref>
عجله در خواندن اذكار: زیرا از ذكر بى آرامش دل و با عجله و اضطراب اثرى در قلب حاصل نمی‌شود.<ref> . امام خمينى؛ آداب الصلاة، قم، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى، چاپ هفتم، 1378، ص 18.</ref>
عجله كردن در طلب برآورده شدن حاجت در دعا.<ref> . ملکی تبریزی میرزا جواد آقا؛المراقبات، ترجمهی محدث بندرريگى، ابراهيم، انتشارات اخلاق، 1376، ص 242.</ref>
عجله كردن در قرائت دعاهاي رسيده از معصومين؛ كه در همين باره علماي اخلاق توصيه نموده‌اند كه: «لازم نيست يك دعاى طولانى را يك دفعه با عجله و شتاب بخوانى و تفكر در معانيش نكنى، بنده و شما حال سيد سجّاد(ع) را نداريم كه آن دعاى مفصل را با حال بخوانيم، شبى يك ربع آن را، يك ثلث آن را، با حال بخوان و تفكر كن در فقراتش شايد صاحب حال شوى»‌<ref> . امام خمينى؛ چهل حديث، مؤسسه‌ى تنظيم و نشر آثار امام خمينى، چاپ بيستم، 1378، ص 22.</ref>
شتاب در قرائت قرآن؛ زيرا خواندن آيات به آرامى، تأمّل و تدبّر در آنها را بيشتر ممكن مى‌سازد.<ref> . فیض کاشانی؛ راه روشن(ترجمه المحجة البيضاء)، پیشین، ج 1، ص602</ref>
شتابزدگی در ترقیات معنوی: زیرا سرعت در این امور پسندیده نیست و درنگ، باعث پختگی میگردد.<ref> . حسن حسن زاده آملى؛ ولايت تكوينى، قيام - قم، چاپ اول، 1387 ش، ص 25.</ref> حافظ میگوید:
طریق عشق پرآشوب و فتنه است ای دل بیفتد آن که در این راه با شتاب رود

== شتابزدگی ستوده ==

همانطور که گفته شد، عجله در همه چیز بد است جز در مواردی خاص:
غذا دادن به مهمان، خاکسپاری مرده، شوهر دادن دختر، بازپرداخت بدهی، توبه از گناه؛ که عجله در این پنج مورد از سنن نبوی(ص) است.<ref> . فيض كاشانى، ملا محسن؛ المحجة البيضاء، پیشین، ص 39.</ref>
نماز اول وقت.<ref> . ریشهری محمد؛ میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، 1422، ج 6، ص 2420.</ref>
انفاق: چنانکه امام صادق(ع) مى‌فرمايد: انفاق جز با سه خصلت صلاحيت قبول پيدا نمى‌كند و يكي از آن سه را عجله كردن در انجام آن مي‌دانند.<ref> . صدوق، محمّد بن على بن بابويه؛ من لا يحضره الفقيه، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم ، دوم، 1413 ق، ج 2، ص 621.</ref>
هر جا كه رفق و مدارا باعث زحمت شود، بايد آن را كنار گذاشت و عجله كرد.<ref> . امام خمينى؛شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 314.</ref>
به طور کلی در هر کار خیر ؛ زیرا خدای متعال تعجیل در خیرات را دوست دارد<ref> . كلينى، ابو جعفر، محمد بن يعقوب؛ الكافي، دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 2، ص 142.</ref> خصوصاً در فرصتهاى خوب؛ زيرا خداوند، مومنان اهل كتاب را به پيشى گرفتن در انجام كارهاى نيك مي‌ستايد<ref> . آل‌عمران : 114</ref> و بر اساس روایات، عجله و شتاب در اين صورت پسنديده‌تر است؛<ref> . مهدوى كنى محمد رضا؛ نقطه‌هاى آغاز در اخلاق عملى، چاپ دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ هفتم، 1376، ص 472.</ref> همانطور كه اميرالمؤمنين(ع) مى‌فرمايد: درنگ نمودن از عجله بهتر است مگر در فرصت‌هاي نيكي كردن؛<ref> . نورى، محدث، ميرزا حسين؛ مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسسه آل البيت عليهمالسلام، بيروت ، چاپ اول، 1408ق، ج 12، ص 142.</ref> كه درنگ باعث از دست رفتن آن فرصت‌ها مي‌شود و بر همين اساس است كه حضرت موسى(ع) با عجله به سوي كوه طور براي مناجات با خداي متعال رفت و عرضه داشت: «و من به سوى تو شتاب كردم، تا از من خشنود شوى!»<ref> . طه : 83 و 84 </ref> و به همین علت است مربیان اخلاق و سلوک، نهمین امر از ضروریات مورد توجه سالک را، مسارعت میدانند؛ يعنى در آنچه از وظایف را که ]البته پس از بررسی دقیق و بدون عجله در تشخیص[ برای خود تکلیف یافت و بر آن عزم نمود، در انجام دادن آن بشتابد قبل از آنكه شيطان مجال وسوسه يابد.<ref> . سيد بحر العلوم؛ رساله سير و سلوك (تحفة الملوك)، انتشارات علامه طباطبايى،چاپ چهارم، 1418 ق، ص 152.‌</ref>

== درمان شتابزدگی ==

معالجهی این صفت و دستیابی به تانّی و وقار و روحیّهی درنگ، دارای روشهایی است که برخی از دیگری کارسازتر است تا حدی که ریشهی این رذیله را برمیکند. این مراتب به این شرح است:
فكر كردن در سوء عاقبت شتابزدگی: انسانِ اخلاق‌خواه بايد با توجه به آثار زشتي كه براي اين صفت نكوهيده وجود دارد و برخي از آن‌ها پيشتر ذكر شد، سبكى و خوارى و پشیمانی و خسران اين صفت را در ذهن خود مجسم نموده و ضد آن را را كه خوى پيامبران و نيكان است به خاطر آورد. پس با خود تعهد كند كه كارى را جز با تأمّل و حوصله انجام ندهد و آرامش و سكون درونى و بيرونى را در همه احوال و حركات و سكنات از دست ندهدو چون مدّتى به اين شيوه عمل كرد -گرچه با زحمت باشد- اين حالت براي او عادت خواهد شد و صفت عجله از او زايل خواهد گشت و وقار و آرامش پديد خواهد آمد.<ref> . نراقی ملامحمدمهدی؛ پیشین، ج1، ص 339.</ref>
تلاش برای ایجاد آرامش در ظاهر جهت سرايت اين آرامش به قلب: درنگ و تأنّى از صفات نفسانيّه است كه آثار آن در ظاهر نيز طمأنينه و سنگینی در حركت است. اگر وقار در قلب حاصل شد، متانت در افکار و عقايد نيز حاصل میشود و از آن وقار در كردار و گفتار نيز حاصل آيد، چنانچه شتابزدگى و تسرّع نيز از قلب سرايت به ظاهر كند. زیرا اخلاق نفسانيّه، ظهور حقايق و سراير باطنيّه روحيّه است، چنانچه اعمال ظاهريّه، ظهور ملكات و اخلاق نفسانيّه است و از شدّت اتصال و وحدت مقامات نفسانيّه، تمام احكام باطن به ظاهر و ظاهر به باطن سرايت میكند. از اين جهت در شريعت مطهّره به حفظ ظاهر و صورت، خيلى اهميّت داده شده است، حتى در كيفيّت نشستن و برخاستن و راه رفتن و گفتگو كردن دستوراتى داده شده است؛ زيرا از تمام اعمال ظاهريّه، در نفس و روح وديعه‌هائى گذاشته مى‌شود كه روح به واسطه آنها تغييرات كلّى حاصل مى‌كند. بنابراین، اگر انسان در راه رفتن شتابزدگى كند، در روح او نيز توليد شتابزدگى شود، چنانچه روح شتابزده نيز ظاهر را شتابزده كند و همين طور انسان اگر در اعمال ظاهريّه وقار و سكينه و طمأنينه را اعمال كند -گر چه با تكلّف- كم كم در باطن روح، ملكه شريفه طمأنينه و حاصل میشود و اين ملكه شريفه، مبدأ بسيارى از خيرات و كمالات است. <ref> . امام خمينى؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 357 و 358.</ref>
گسسته نمودن قلب از تعلقات دنيوي و رسيدن به نور توحيد: قلبى كه در آن نور توحيد و معرفت كمال مطلق تابيده شده باشد، داراى طمأنينه و ثبات و تأنى و قرار است. دلى كه نورانى به معرفت حق جلّوعلا شده باشد، مجارى امور را به قدرت او مى‌داند و خود و جدّيت و حركت و سكون خود و همه موجودات را از او مى‌داند و زمام امر موجودات را به دست خود آنها نمى‌داند. چنين قلبى اضطراب و شتابزدگى و بى‌قرارى ندارد.<ref> . امام خمينى؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، پیشین، ص 363.</ref>

== پانویس ==

<references/>
==منابع==
[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=43867 شتابزدگی، مصطفی همدانی، سایت پژوهشکده باقر العلوم(ع) ( بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)]، تاریخ بازیابی :14 بهمن 1391 .

[[رده:اخلاق فردی]]
[[رده:صفات ناپسند]]

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 شتابزده نبودن، نتیجه قوت [[نفس]] بوده و از صفات ارزشمند است و به این جهت [[پیامبران|انبیاء]]، اصفیا و برگزیدگان خدا را به این صفت مدح مى‌کنند و در ستایش سرور پیغمبران، [[پیامبر اسلام|حضرت محمد]] صلی الله علیه و آله مى‌گویند: «صاحب الوقار و صاحب السکینه».<ref>همان.</ref>
-همچنین شتابزده نبودن از صفات الهی است، چنان‌چه در [[دعا]] وارد است که خداوند در انتقام خود عجله نمی‌کند.<ref>ابن طاووس، سید رضى الدین على؛ جمال الأسبوع، دارالرضی، قم، چاپ اول، ق، ص ۱۹۸.</ref> و به پیامبرش که بر «خُلُق عظیم» الهی است نیز توصیه می فرماید: {{متن قرآن|«فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ...»}}؛ پس [[صبر]] کن آن گونه که «[[پیامبران اولوالعزم|پیامبران اولوالعزم]]» صبر کردند و براى (عذاب) آنان شتاب مکن.<ref>[[سوره احقاف]]: ۳۵.</ref> و می‌دانیم که غایت و هدف نهایی [[اخلاق]] نیز تخلّق به اخلاق الهی است.<ref>سعادت‌پرور، علی؛ سرالاسراء فی شرح حدیث المعراج، انتشارات تشیع، قم، ۱۳۷۴، چاپ اول، ج۱، ص۵.</ref> پس برای رسیدن به [[قرب الهی]] باید رذایل از جمله عجله و شتابزدگی را از خود دور نمود.
+همچنین شتابزده نبودن از صفات الهی است، چنان‌چه در [[دعا]] وارد است که خداوند در انتقام خود عجله نمی‌کند.<ref>ابن طاووس، سید رضى الدین على؛ جمال الأسبوع، دارالرضی، قم، چاپ اول، ق، ص ۱۹۸.</ref> و به پیامبرش که بر «خُلُق عظیم» الهی است نیز توصیه می فرماید: «{{متن قرآن|فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ ...}}<ref>[[آیه 35 سوره احقاف|سوره احقاف، آیه ۳۵.]]</ref>؛ پس [[صبر]] کن آن گونه که "[[پیامبران اولوالعزم|پیامبران اولوالعزم]]" صبر کردند و براى (عذاب) آنان شتاب مکن». و می‌دانیم که غایت و هدف نهایی [[اخلاق]] نیز تخلّق به اخلاق الهی است.<ref>سعادت‌پرور، علی؛ سرالاسراء فی شرح حدیث المعراج، انتشارات تشیع، قم، ۱۳۷۴، چاپ اول، ج۱، ص۵.</ref> پس برای رسیدن به [[قرب الهی]] باید رذایل از جمله عجله و شتابزدگی را از خود دور نمود.
 ==عجله در قرآن و روایات==
-خدای متعال در [[قرآن]] می فرماید: {{متن قرآن|«خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ»}}؛ [[انسان]] از عجله آفریده شده است.<ref>[[سوره انبیاء]]: ۳۷.</ref><ref> باید توجه نمود که شتابکاری در سرشت انسان به عنوان ودیعه ای خام و به عنوان یک نیرو و توانایی (چون سایر غرایز و امیال نهادی بشر) است که قابل استفاده در فرصتهای مناسب است؛ زیرا همانطور که مواردی ذکر خواهد شد که در آن‌ها دستور به شتابکاری داده شده است و اگر این نیرو در فطرت ما وجود نداشت، به آن خوبی‌ها نیز نمی‌رسیدیم. بنابراین نباید خیال کرد این نهادهی درونی بیهوده خلق شده است یا خدای متعال ما را بر سرشتی شرارت‌زا خلق نموده است!</ref> و انسان‌ها در بدست آوردن «خوبى»ها عجله دارند: {{متن قرآن|«وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ...»}}.<ref>[[سوره یونس]]: ۱۱.</ref> و بلکه می فرماید: {{متن قرآن|«وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ ۖ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا»}}؛ انسان (بر اثر شتابزدگى)، بدیها را طلب مى‌کند، آن گونه که نیکیها را مى‌طلبد و انسان همیشه عجول بوده است!<ref>[[سوره اسراء]]: ۱۱.</ref> زیرا بشر به خاطر همین عجله‌اش میان خیر و شرّ فرق نمى‌گذارد، بلکه هر چه برایش پیش بیاید همان را مى‌خواهد و در طلبش برمى‌خیزد، بدون این که خیر و شرّ را از هم جدا نموده و [[حق]] را از [[باطل]] تشخیص دهد. در نتیجه با همان علاقه‌ شدیدی که عاشق خیر است، شرّ را نیز به همان شکل طلب مى‌کند.<ref>طباطبایی سید محمدحسین؛ تفسیر المیزان ترجمهی موسوى همدانى سید محمدباقر، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ ش، ج‌۱۳، ص ۶۷.</ref>
+خدای متعال در [[قرآن]] می فرماید: «{{متن قرآن|خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ ...}}<ref>[[آیه 37 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۳۷.]]</ref>؛ [[انسان]] از عجله آفریده شده است». باید توجه نمود که شتابکاری در سرشت انسان به عنوان ودیعه ای خام و به عنوان یک نیرو و توانایی (چون سایر غرایز و امیال نهادی بشر) است که قابل استفاده در فرصتهای مناسب است؛ زیرا همانطور که مواردی ذکر خواهد شد که در آن‌ها دستور به شتابکاری داده شده است و اگر این نیرو در فطرت ما وجود نداشت، به آن خوبی‌ها نیز نمی‌رسیدیم. بنابراین نباید خیال کرد این نهادهی درونی بیهوده خلق شده است یا خدای متعال ما را بر سرشتی شرارت‌زا خلق نموده است!</ref> و انسان‌ها در بدست آوردن «خوبى»ها عجله دارند: {{متن قرآن|«وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ ...»}}<ref>[[آیه 11 سوره یونس|سوره یونس، آیه ۱۱.]]</ref>؛ و بلکه می فرماید: «{{متن قرآن|وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ ۖ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا}}<ref>[[آیه 11 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۱۱.]]</ref>؛ انسان (بر اثر شتابزدگى)، بدیها را طلب مى‌کند، آن گونه که نیکیها را مى‌طلبد و انسان همیشه عجول بوده است!». زیرا بشر به خاطر همین عجله‌اش میان خیر و شرّ فرق نمى‌گذارد، بلکه هر چه برایش پیش بیاید همان را مى‌خواهد و در طلبش برمى‌خیزد، بدون این که خیر و شرّ را از هم جدا نموده و [[حق]] را از [[باطل]] تشخیص دهد. در نتیجه با همان علاقه‌ شدیدی که عاشق خیر است، شرّ را نیز به همان شکل طلب مى‌کند.<ref>طباطبایی سید محمدحسین؛ تفسیر المیزان ترجمهی موسوى همدانى سید محمدباقر، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ ش، ج‌۱۳، ص ۶۷.</ref>
 از روایات نیز چنین استفاده می شود که در اکثر قریب به اتفاق موارد، عجله انسان را به بیراهه می برد و درنگ و تانّی به راه درست رهنمون می گردد.<ref>ری شهری محمد، میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۲، ج ۶، ص ۲۴۱۸.</ref> روایت است که چون [[حضرت عیسى]] علیه السلام متولد شد شیاطین از پرستش بتها (در بین [[مسیحیت]]) ناامید شدند و [[ابلیس]] به آنان گفت از این پس راه فرزندان آدم را به شتابکارى و سبُکسَرى بزنید.<ref>نراقی ملا محمدمهدی؛ پیشین، ج۱، ص ۳۳۵.</ref>
@@ سطر ۲۷: / سطر ۲۷: @@
 *کوچکی [[نفس]] و حقارت روحی.<ref>نراقی، ملا محمدمهدی؛ پیشین، ج۱، ص ۳۳۵.</ref>
 *ترس از فروماندن از لذات: بدون شک تمام عجله‌ها و شتابزدگی‌ها و بى‌ثباتی‌ها و بى‌قراری‌ها، از ترس نداشتن یا دست نیافتن به خواسته‌های نفسانی و لذات و شهوات حیوانیه در آینده است.<ref>امام خمینى؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، پیشین، ص ۳۶۲.</ref> حتی عموم مردم چون اسیر مقاصد نفسانیه هستند، در [[دعا]] نیز شتابزده هستند که مبادا مقاصد دنیوى یا حیوانى از دست آنها برود.<ref>امام خمینى؛ شرح حدیث جنود عقل و جهل، پیشین، ص ۳۶۴.</ref>
-*حبّ [[دنیا]]: که ریشه عجله (و بلکه هر رذیله ای) است و خداوند در قرآن کریم، آن را «عاجله» نامیده است: {{متن قرآن|«مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ...»}}.<ref>[[سوره اسراء]]: ۱۸.</ref> و معنای این تعبیر این است که نعمتهاى دنیا زودگذر است.<ref>مکارم شیرازى، ناصر؛ تفسیر نمونه، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش، ج‌۱۲، ص ۶۳.</ref>
+*حبّ [[دنیا]]: که ریشه عجله (و بلکه هر رذیله ای) است و خداوند در قرآن کریم، آن را «عاجله» نامیده است: {{متن قرآن|«مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ ...»}}<ref>[[آیه 18 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۱۸.]]</ref>؛ و معنای این تعبیر این است که نعمتهاى دنیا زودگذر است.<ref>مکارم شیرازى، ناصر؛ تفسیر نمونه، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ ش، ج‌۱۲، ص ۶۳.</ref>
 *تهی بودن دل از تعلّقات الهی: دلى که از [[معرفت]] به اینکه مجارى امور به [[قدرت الهی]] است، تهی باشد و تنها خود و جدّیت و حرکت و سکون خود و موجودات را ببیند، و در حجابهاى خودبینى و [[شهوت رانی|شهوات]] و لذّات حیوانى است، از واماندن از لذّات حیوانى هراسان است. چنین شخصى طمأنینه قلب را از دست داده و در کارها با عجله و شتابزدگى اقدام مى‌کند.<ref>امام خمینى، شرح حدیث جنود عقل و جهل، پیشین، ص ۳۶۳.</ref>
@@ سطر ۵۶: / سطر ۵۶: @@
 '''عجله ممدوح:'''
-همان طور که گفته شد، عجله در همه چیز بد است، جز در مواردی خاص، و به طور کلی در هر کار خیر؛ زیرا خدای متعال تعجیل در خیرات را دوست دارد.<ref>کلینى، محمد بن یعقوب؛ الکافی، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج۲، ص۱۴۲.</ref> خصوصاً در فرصت هاى خوب؛ چنانکه خداوند، مومنان [[اهل کتاب|اهل کتاب]] را به پیشى گرفتن در انجام کارهاى نیک می‌ستاید: {{متن قرآن|«يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَٰئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ»}}.<ref>[[سوره آل ‌عمران]]: ۱۱۴.</ref> و بر اساس روایات، عجله و شتاب در این صورت پسندیده‌تر است.<ref>مهدوى کنى، محمدرضا؛ نقطه‌هاى آغاز در اخلاق عملى، چاپ دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ هفتم، ۱۳۷۶، ص ۴۷۲.</ref> همان طور که [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السلام مى‌فرماید: درنگ نمودن از عجله بهتر است، مگر در فرصت‌های نیکی کردن؛<ref>نورى، میرزاحسین؛ مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البیت علیهمالسلام، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق، ج ۱۲، ص ۱۴۲.</ref> که درنگ باعث از دست رفتن آن فرصت‌ها می‌شود و بر همین اساس است که [[حضرت موسى]] علیه السلام با عجله به سوی [[طور سينا|کوه طور]] برای مناجات با خدای متعال رفت و عرضه داشت: «و من به سوى تو شتاب کردم، تا از  من خشنود شوى!»: {{متن قرآن|«وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَىٰ * قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَىٰ أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَىٰ»}}.<ref>[[سوره طه]]: ۸۳-۸۴.</ref> و به همین علت، مربیان [[اخلاق]] و سلوک، نهمین امر از ضروریات مورد توجه سالک را، مسارعت می دانند؛ یعنى در آنچه از وظایف را که (البته پس از بررسی دقیق و بدون عجله در تشخیص) برای خود تکلیف یافت و بر آن عزم نمود، در انجام دادن آن بشتابد، قبل از آن که شیطان مجال [[وسوسه]] یابد.<ref>سید بحرالعلوم؛ رساله سیر و سلوک (تحفة الملوک)، انتشارات علامه طباطبایى، چاپ چهارم، ۱۴۱۸ ق، ص ۱۵۲.</ref>
+همان طور که گفته شد، عجله در همه چیز بد است، جز در مواردی خاص، و به طور کلی در هر کار خیر؛ زیرا خدای متعال تعجیل در خیرات را دوست دارد.<ref>کلینى، محمد بن یعقوب؛ الکافی، دارالکتب الإسلامیة، تهران، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق، ج۲، ص۱۴۲.</ref> خصوصاً در فرصت هاى خوب؛ چنانکه خداوند، مومنان [[اهل کتاب|اهل کتاب]] را به پیشى گرفتن در انجام کارهاى نیک می‌ستاید: {{متن قرآن|«يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَٰئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ»}}<ref>[[آیه 114 سوره آل عمران|سوره آل عمران، آیه ۱۱۴.]]</ref>؛ و بر اساس روایات، عجله و شتاب در این صورت پسندیده‌تر است.<ref>مهدوى کنى، محمدرضا؛ نقطه‌هاى آغاز در اخلاق عملى، چاپ دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ هفتم، ۱۳۷۶، ص ۴۷۲.</ref> همان طور که [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السلام مى‌فرماید: درنگ نمودن از عجله بهتر است، مگر در فرصت‌های نیکی کردن؛<ref>نورى، میرزاحسین؛ مستدرک الوسائل، مؤسسه آل البیت علیهمالسلام، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق، ج ۱۲، ص ۱۴۲.</ref> که درنگ باعث از دست رفتن آن فرصت‌ها می‌شود و بر همین اساس است که [[حضرت موسى]] علیه السلام با عجله به سوی [[طور سينا|کوه طور]] برای مناجات با خدای متعال رفت و عرضه داشت: «و من به سوى تو شتاب کردم، تا از  من خشنود شوى!»: {{متن قرآن|«{{آیه|20|83}} 💠<ref>[[آیه 83 سوره طه|سوره طاها، آیه ۸۳.]]</ref> {{آیه|20|84}}<ref>[[آیه 84 سوره طه|همان، آیه ۸۴.]]</ref>»}}؛ و به همین علت، مربیان [[اخلاق]] و سلوک، نهمین امر از ضروریات مورد توجه سالک را، مسارعت می دانند؛ یعنى در آنچه از وظایف را که (البته پس از بررسی دقیق و بدون عجله در تشخیص) برای خود تکلیف یافت و بر آن عزم نمود، در انجام دادن آن بشتابد، قبل از آن که شیطان مجال [[وسوسه]] یابد.<ref>سید بحرالعلوم؛ رساله سیر و سلوک (تحفة الملوک)، انتشارات علامه طباطبایى، چاپ چهارم، ۱۴۱۸ ق، ص ۱۵۲.</ref>
 برخی از موارد عجله پسندیده در اینجا ذکر می شود:

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۰۲
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{خوب}}
	{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}		{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}

@@ سطر ۹۹: / سطر ۹۹: @@
 ==منابع==
-[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=43867 شتابزدگی، مصطفی همدانی، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)]، تاریخ بازیابی: 14 بهمن 1391.
+مصطفی همدانی، شتابزدگی، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 14 بهمن 1391.
 [[رده:اخلاق فردی]]
 [[رده:صفات ناپسند]]