https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D8%B6 2026-11-12T16:28:39Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%AD%D8%B6&diff=170701&oldid=prev 2026-11-12T14:42:34Z

<p>ایجاد مقالهٔ تازه: عبدالله محض</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{شناسنامه شخصیت<br /> |نام کامل = عبدالله بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی‌طالب<br /> |تصویر = <br /> |زادروز = نامعلوم؛ حدود ۷۰ق<br /> |زادگاه = [[مدینه]]، خانهٔ [[فاطمه زهرا|حضرت فاطمه سلام الله علیها]] در [[مسجدالنبی]]<br /> |وفات = ۱۴۵ق (به گزارشی ۱۴۴ق)، زندان هاشمیه در [[کوفه]]<br /> |مدفن = روشن نیست<br /> |آثار = اخبار و روایات پراکنده<br /> |عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای<br /> |توضیحات = «شیخ [[بنی هاشم]]»؛ پدر [[محمد نفس زکیه]] و ابراهیم؛ گردآورندهٔ [[بیعت]] برای پسرش محمد<br /> }}<br /> <br /> '''عبدالله محض'''، با نام عبدالله بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی‌طالب، از بزرگان [[علویان]] و «شیخ [[بنی هاشم]]» در سدهٔ دوم هجری بود. مادرش [[فاطمه بنت الحسین]] بود؛ از این‌رو نسب او از پدر به [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] و از مادر به [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیهماالسلام می‌رسید و نخستین کسی بود که نسب حسنی و حسینی در او گرد آمد؛ به همین سبب او را «محض»، یعنی خالص، خواندند.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۲-۱۲۳.&lt;/ref&gt; او پدر [[محمد نفس زکیه]] و ابراهیم، رهبران [[قیام محمد نفس زکیه|قیام ۱۴۵ق]]، بود و خود در گردآوردن بیعت برای محمد در ابواء نقش اصلی داشت.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱.&lt;/ref&gt; منصور، دومین خلیفهٔ [[عباسیان]]، او را پس از حج ۱۴۰ق زندانی کرد و او در ۱۴۵ق (به گزارشی ۱۴۴ق) در زندان هاشمیهٔ [[کوفه]] درگذشت یا کشته شد.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۵؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نام و نسب==<br /> نسب او عبدالله بن حسن، مشهور به [[حسن مثنی]]، بن حسن بن علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام است. پدرش حسن مثنی فرزند امام حسن علیه‌السلام و مادرش فاطمه دختر امام حسین علیه‌السلام بود؛ مادر فاطمه، ام‌اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله بود.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۲.&lt;/ref&gt; کنیه‌اش ابومحمد بود.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> لقب «محض» از آن بود که نخستین کس از این خاندان بود که نسبش از دو سو به حسنین علیهماالسلام می‌رسید.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt; به گزارش [[ابوالفرج اصفهانی]]، او می‌گفت: «أَنَا أَقْرَبُ النَّاسِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَلَدَنِي رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ»؛ من نزدیک‌ترین مردم به پیامبر خدا هستم؛ پیامبر خدا دو بار مرا زاده است.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر پایهٔ مقاتل الطالبیین، او در خانهٔ [[فاطمه زهرا|حضرت فاطمه سلام الله علیها]]، دختر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، در [[مسجدالنبی]] زاده شد.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt; سال تولدش دانسته نیست؛ با توجه به سن ۷۵ سالگی در ۱۴۵ق، حدود سال ۷۰ق برآورد می‌شود.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==زندگی و خانواده==<br /> منابع کهن او را «شیخ بنی‌هاشم» و پیشگام آنان در فضل، دانش و بخشش دانسته‌اند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt; در بخشندگی او نوشته‌اند شاعر پناهنده‌ای، ابوعَدی اموی، از او چهارصد دینار، از دو پسرش چهارصد دینار و از همسرش هند دویست دینار گرفت.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> همسرانش هند دختر ابوعبیده بن عبدالله بن زمعه (مادر محمد، ابراهیم و موسی)، قریبه دختر عبدالله (مادر یحیی) و عاتکه دختر عبدالملک مخزومی (مادر ادریس و سلیمان) بودند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۵۷، ۲۵۹، ۲۸۷ و ۳۰۸.&lt;/ref&gt; برادران تنی او حسن (مثلث) و ابراهیم (غمر) نیز در زندان منصور درگذشتند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۶-۱۲۷؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==بیعت برای محمد==<br /> در سال‌های پایانی حکومت امویان، جمعی از بنی‌هاشم در ابواء گرد آمدند؛ در میان آنان منصور، صالح بن علی، عبدالله بن حسن و دو پسرش محمد و ابراهیم بودند.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۰.&lt;/ref&gt; عبدالله خدا را ستود و گفت: «قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ ابْنِي هَذَا هُوَ الْمَهْدِيُّ، فَهَلُمُّوا فَلْنُبَايِعْهُ»؛ شما می‌دانید که این پسر من همان مهدی است؛ بیایید با او بیعت کنیم. حاضران، از جمله منصور، با محمد بیعت کردند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> عبدالله نمی‌خواست [[امام صادق علیه السلام|امام صادق علیه‌السلام]] در مجلس باشد. امام آمد و فرمود: «لَا تَفْعَلُوا، فَإِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ يَأْتِ بَعْدُ... وَإِنَّ ابْنَيْكَ لَمَقْتُولَانِ»؛ چنین نکنید که این کار هنوز فرا نرسیده است... و همانا دو پسر تو کشته خواهند شد. عبدالله سخن او را به حسد به پسرش نسبت داد و امام پاسخ داد: «وَاللَّهِ مَا ذَاكَ يَحْمِلُنِي، وَلَكِنْ هَذَا وَإِخْوَتُهُ وَأَبْنَاؤُهُمْ دُونَكُمْ»؛ به خدا سوگند چنین نیست؛ خلافت از آنِ این و برادران و فرزندانشان است، نه شما.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲.&lt;/ref&gt; به نوشتهٔ ابوالفرج، همین بیعت سبب سخت‌گیری عباسیان شد.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۵۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دستگیری و زندان==<br /> منصور در پی محمد و ابراهیم افتاد. به گزارش مقاتل، جاسوسی به نام عقبة بن سلم را نزد او فرستاد و عبدالله به او گفت پسرش در فلان وقت خروج خواهد کرد.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۴۴-۱۴۵.&lt;/ref&gt; در حج سال ۱۴۰ق، منصور از او دربارهٔ جای پسرانش پرسید. عبدالله گفت: «لَا أَعْلَمُ»؛ نمی‌دانم. منصور گفت باید آنان را بیاورد و عبدالله پاسخ داد: «لَوْ كَانَ تَحْتَ قَدَمِي مَا رَفَعْتُهُمَا عَنْهُ»؛ اگر زیر پای من بود، پایم را از او برنمی‌داشتم. منصور دستور داد او را زندانی کنند و سه سال در دار مروان مدینه نگه داشتند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۴۶-۱۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در سال ۱۴۴ق، ریاح بن عثمان، والی مدینه، به دستور منصور، او و بزرگان بنی‌حسن را در غل و زنجیر به ربذه و عراق فرستاد؛ طبری از حدود چهارصد زندانی دیگر نیز یاد کرده است.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۰.&lt;/ref&gt; امام صادق علیه‌السلام در ربذه چون کاروان را دید، گریست و فرمود: «وَاللَّهِ لَا تُحْفَظُ لِلَّهِ حُرْمَةٌ بَعْدَ هَذَا»؛ به خدا سوگند، پس از این، حرمت خدا نگاه داشته نخواهد شد.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> زندانیان را در هاشمیهٔ کوفه در حبسی تنگ جای دادند؛ به گزارش مقاتل، از تاریکی شب و روز را نمی‌شناختند و وقت نماز را از تسبیح علی بن حسن می‌فهمیدند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۳۱.&lt;/ref&gt; عبدالله به خویشانش که او را به تسلیم پسرانش فرا می‌خواندند، گفت: «وَاللَّهِ لَبَلِيَّتِي أَعْظَمُ مِنْ بَلِيَّةِ إِبْرَاهِيمَ»؛ به خدا سوگند بلای من از بلای ابراهیم بزرگ‌تر است؛ خدا به ابراهیم فرمان داد پسرش را قربانی کند و آن اطاعت بود، اما از او می‌خواهند پسرانش را برای کشتن تسلیم کند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۴۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==شهادت==<br /> عبدالله در زندان هاشمیه درگذشت؛ مقاتل الطالبیین سال آن را ۱۴۵ق و سنش را ۷۵ سال نوشته است.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۵.&lt;/ref&gt; دربارهٔ مرگ او اختلاف است: طبری نوشته که او نخستین کسی بود که در آن زندان مرد و برادرش حسن بر او نماز خواند.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۷، ص۵۵۱.&lt;/ref&gt; مقاتل الطالبیین از «کشته شدن» او سخن گفته و به نقل از محمد بن علی بن حمزه، فرو ریختن اتاقی بر او را آورده است.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۲۵ و ص۱۵۴.&lt;/ref&gt; [[ابن سعد]] نیز مرگ او را در زندان منصور در کوفه ثبت کرده است.&lt;ref&gt;امین، أعیان الشیعة، ج۵، ص۴۵ (به نقل از طبقات ابن سعد).&lt;/ref&gt; در سال مرگ اختلاف است: طبری آن را در حوادث ۱۴۴ق آورده است. جای دفن او روشن نیست.<br /> <br /> ==فرزندان و سرنوشت آنها==<br /> محمد، مشهور به [[محمد نفس زکیه|نفس زکیه]] (مادرش هند)، در [[مدینه]] در ۱۴۵ق قیام کرد و در همان سال در محلهٔ احجار الزیت کشته شد و سرش را برای منصور بردند.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۵۷ و ص۱۷۷.&lt;/ref&gt; ابراهیم، از همان مادر، در [[بصره]] قیام کرد و در ۲۵ ذی‌القعده ۱۴۵ق در باخمرا کشته شد.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۲۳۲.&lt;/ref&gt; موسی، مشهور به جون، در ربذه تازیانه خورد و سپس آزاد شد و بسیاری از علویان از نسل او هستند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۵۱ و ص۲۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> یحیی، از مادرش قریبه، از بازماندگان [[واقعه فخ]] بود؛ در ۱۷۶ق در دیلم قیام کرد، به دست [[هارون الرشید]] گرفتار شد و در زندان درگذشت.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۳۰۸ و ص۳۲۳؛ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۸، ص۲۴۲.&lt;/ref&gt; ادریس، برادر تنی سلیمان، نیز از فخ جان به در برد، به [[مصر]] و سپس [[مراکش]] رفت و دولت ادریسیان را بنیان نهاد و به تحریک هارون با سم کشته شد.&lt;ref&gt;امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۳۰-۲۳۱.&lt;/ref&gt; [[امام رضا علیه السلام|امام رضا علیه‌السلام]] دربارهٔ او فرمود: «إِدْرِيسُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ شُجْعَانِ أَهْلِ الْبَيْتِ»؛ ادریس بن عبدالله از دلاوران اهل بیت است.&lt;ref&gt;همان، ج۳، ص۲۳۱.&lt;/ref&gt; سلیمان در [[واقعه فخ]] کشته شد.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۲۸۷ و ص۳۰۰.&lt;/ref&gt; از دختران او زینب را نام برده‌اند که همسر علی بن حسن بود.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جایگاه و ارزیابی==<br /> منابع کهن او را بزرگ بنی‌هاشم و در فضل و دانش پیشگام آنان دانسته‌اند.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۲۳.&lt;/ref&gt; او پس از درگذشت جعفر بن حسن، سرپرستی موقوفات خاندان را گرفت و در همین جایگاه با زید بن علی بن حسین درگیری لفظی یافت.&lt;ref&gt;امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۱۱۶.&lt;/ref&gt; نقش او در بیعت ابواء از دیدگاه برخی سبب سخت‌گیری عباسیان شد و امام صادق علیه‌السلام او را از آن پرهیز داده بود.&lt;ref&gt;ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲ و ص۱۵۸.&lt;/ref&gt; صبر او در زندان و خودداری‌اش از تسلیم پسرانش ستوده شده است.&lt;ref&gt;همان، ج۱، ص۱۴۷ و ص۱۵۱.&lt;/ref&gt; نسل او از راه موسی جون و ادریس در تاریخ علویان و شمال آفریقا اثر گذاشت.&lt;ref&gt;امین، أعیان الشیعة، ج۳، ص۲۳۰؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۲۵۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> * ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین؛ ''مقاتل الطالبیین''، مقدمه و تصحیح کاظم المظفر، قم: مؤسسة دار الکتاب و منشورات المکتبة الحیدریة، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق؛ ج۱.<br /> * طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الأمم و الملوک''، بیروت: دار التراث، بی‌تا؛ ج۷ و ۸.<br /> * امین، سید محسن؛ ''أعیان الشیعة''، تحقیق حسن الأمین، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۳، ۵ و ۷.<br /> <br /> [[رده:قیام محمد نفس زکیه]]<br /> [[رده:قیامهای بر ضد عباسیان]]<br /> [[رده:قیام های علویان]]<br /> [[رده:سال ۱۴۵ هجری قمری]]<br /> [[رده:تاریخ صدر اسلام]]</div>

Zadhoosh