Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: ظهار

2026-11-11T06:39:56Z

ایجاد مقالهٔ تازه: ظهار

صفحهٔ تازه

'''ظهار'''، از احکام [[ازدواج]] در فقه اسلامی است که در آن مرد به همسرش می‌گوید: «أنتِ عليَّ كظهرِ أُمّي»؛ «تو بر من مانند پشت مادرم هستی.» این جمله در [[جاهلیت]]، طلاقی قطعی و همیشگی شمرده می‌شد، اما [[قرآن]] آن را سخنی زشت و ناروا خواند و برای آن [[کفاره]] معین کرد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶.</ref> ظهار با نازل شدن آیات نخست [[سوره مجادله]] دربارهٔ زنی که از شوهرش شکایت کرد، تشریع و سامان یافت.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶-۹۷.</ref>

== واژه و تعریف ==
«ظهار» از مادهٔ «ظهر» گرفته شده است؛ زیرا صورت اصلی آن این است که مرد به همسرش بگوید: «أنتِ عليَّ كظهرِ أُمّي». انتخاب «ظهر» (پشت) از آن روست که در آمیزش، زن مانند مرکوب است و پشت، جای سوار شدن؛ بنابراین مرد با این جمله، همبستری با همسرش را به همبستری با مادرش تشبیه می‌کند، که امری ممنوع است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶.</ref> به گفتهٔ صاحب [[جواهر الکلام (کتاب)|جواهر الکلام]]، این تشبیه، استعاره‌ای لطیف است و در جاهلیت، طلاقی بود که تا ابد همسر را بر مرد حرام می‌کرد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶.</ref>

== سبب نزول ==
بر پایهٔ روایتی که در تفسیر [[علی بن ابراهیم قمی|علی بن ابراهیم]] از [[امام باقر علیه السلام]] نقل شده، زنی مسلمان نزد [[پیامبر اسلام|پیامبر (ص)]] آمد و از شوهرش شکایت کرد که او را ظهار کرده است. پیامبر (ص) به او فرمود: «از او چه شکایتی داری؟» و زن ماجرا را گفت. خداوند در همین باره آیات نخست سورهٔ مجادله را نازل کرد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶-۹۷.</ref> پیامبر (ص) شوهر را فراخواند و از او پرسید: «به همسرت گفتی: تو بر من مانند پشت مادرم حرام هستی؟» او گفت: آری. پیامبر (ص) فرمود: «خداوند دربارهٔ تو و همسرت قرآنی نازل کرده است»؛ سپس آیات را بر آن دو خواند و فرمود: «همسرت را به خود بازگردان، زیرا سخنی زشت و نادرست گفتی؛ خدا تو را بخشید و بیامرزید؛ دیگر تکرار مکن.»<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۷.</ref>

== حکم قرآن ==
قرآن در [[سوره مجادله]] ظهار را چنین سامان داده است:

{{متن قرآن|«الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَائِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ ۚ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّاتِي وَلَدْنَهُمْ ۚ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنكَرًا مِّنَ الْقَوْلِ وَزُورًا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ»}}؛ «کسانی از شما که همسرانشان را ظهار می‌کنند، آنان مادرانشان نیستند؛ مادرانشان تنها زنانی هستند که آنان را زاییده‌اند؛ آنان سخنی زشت و نادرست می‌گویند؛ و همانا خداوند بخشنده و آمرزنده است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیهٔ ۲ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

{{متن قرآن|«وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِن نِّسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِّن قَبْلِ أَن يَتَمَاسَّا ۚ ذَٰلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ ۚ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ»}}؛ «و کسانی که همسرانشان را ظهار می‌کنند و سپس از آنچه گفتند بازمی‌گردند، باید پیش از آنکه با یکدیگر تماس بگیرند، برده‌ای را آزاد کنند؛ این شما را بدان پند می‌دهد؛ و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیهٔ ۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

{{متن قرآن|«فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِن قَبْلِ أَن يَتَمَاسَّا ۖ فَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا»}}؛ «و کسی که [برده‌ای] نیابد، باید پیش از تماس با یکدیگر، دو ماه پیوسته روزه بگیرد؛ و کسی که [بر روزه] توانایی ندارد، باید شصت مسکین را غذا دهد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیهٔ ۴ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

== کفاره و ترتیب آن ==
بر پایهٔ این آیات، ظهار موجب جدایی قطعی نمی‌شود؛ بلکه مرد با گفتن آن، مرتکب گناه شده و برای بازگشت به همسرش باید کفاره بپردازد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶ و ۱۰۰.</ref> کفارهٔ ظهار به ترتیب عبارت است از: آزاد کردن برده، و در صورت نبودن توانایی، دو ماه [[روزه|روزهٔ]] پیوسته، و در صورت ناتوانی از روزه، غذا دادن به شصت مسکین.<ref>قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیات ۳ و ۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶.</ref> این کفاره باید پیش از تماس با همسر پرداخت شود.<ref>قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیهٔ ۳ و ۴.</ref>

صاحب جواهر الکلام تصریح می‌کند که ظهار، طلاق نیست و همسر همچنان همسر اوست؛ تنها آمیزش با او پیش از پرداخت کفاره حرام است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۰۰.</ref> در فقه شیعه، ظهار با شرایطی محقق می‌شود و اگر مرد از گفتهٔ خود بازگردد، باید کفاره بدهد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۱۱۳ و ۳۵۷.</ref>

== تفاوت با طلاق ==
در جاهلیت، ظهار نوعی [[طلاق]] بود که زن را برای همیشه بر شوهر حرام می‌کرد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶.</ref> قرآن این رسم را اصلاح کرد: از یک سو آن را «منکر و زور» خواند و از سوی دیگر راه بازگشت را با کفاره باز گذاشت.<ref>قرآن کریم، سورهٔ مجادله، آیهٔ ۲؛ نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶.</ref> به این ترتیب، ظهار از طلاق جدا شد و به عنوان یک گناه با کفاره شناخته شد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶-۱۰۰.</ref>

== ارزیابی ==
حکم ظهار نشان‌دهندهٔ اصلاح یک رسم جاهلی است که زن را در وضعیتی دشوار قرار می‌داد. قرآن با نامیدن آن به «سخن زشت و نادرست» و تعیین کفاره، هم مرد را از این کار بازداشت و هم راه بازگشت خانواده را هموار کرد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶.</ref> در فقه شیعه، ظهار با تفصیل فراوانی در باب نکاح و طلاق بررسی شده و احکام آن در [[جواهر الکلام (کتاب)|جواهر الکلام]] در ضمن کتاب ظهار آمده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۳، ص۹۶-۱۶۰.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* نجفی، محمدحسن؛ ''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۳۳.

[[رده:احکام ازدواج]]
[[رده:احکام خانواده]]
[[رده:اصطلاحات فقهی]]
[[رده:فقه و حقوق]]
[[رده:احکام]]

ظهار - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: ظهار