صلح امام حسن علیه السلام و معاویه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۷ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۴۰

2026-03-07T13:40:12Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۲۶

2025-09-17T12:26:25Z

Zamani: Zamani صفحهٔ صلح امام حسن علیه السلام را به صلح امام حسن علیه السلام و معاویه منتقل کرد

2025-09-17T11:54:49Z

Zamani صفحهٔ صلح امام حسن علیه السلام را به صلح امام حسن علیه السلام و معاویه منتقل کرد

Zamani در ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۵۴

2025-09-17T11:54:06Z

Zamani در ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۵۳

2025-09-17T11:53:37Z

Zamani در ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۱۹

2025-09-17T11:19:56Z

Zamani در ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۴۶

2025-09-17T09:46:20Z

Zamani در ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۳۳

2025-09-17T08:33:59Z

مهدی موسوی: ویرایش

2020-06-20T05:01:57Z

ویرایش

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۰۴:۳۴

2020-06-20T04:34:49Z

نمایش تغییرات

@@ سطر ۵۷: / سطر ۵۷: @@
 '''عدم همراهی یاران امام حسن علیه السلام:'''
-دلیل اولی که از روایات خود امام حسن علیه السلام در مورد دلیل صلح آن حضرت به دست می آید، رضایت نداشتن اکثر یاران باقی مانده برای امام حسن علیه السلام به جنگ با معاویه بود. امام در خطبه ای که در ساباط برای مردم ایراد نمودند فرمودند: «أری أکثرکم قد نکل عن الحرب و فشل فی القتال و لست أری أحملکم علی ما تکرهون»، «2» من می بینم که بیشترین شما از جنگ روی گردان شده و در جنگ سست اند. و من چنان نیستم تا شما را بر آنچه ناخوش دارید، اجبار کنم.<ref>دینوری، الأخبار الطوال، ص ۲۱۷</ref>
+دلیل اولی که از روایات خود امام حسن علیه السلام در مورد دلیل صلح آن حضرت به دست می آید این است که علاوه بر خیانت عده زیادی از یاران ان حضرت به ایشان،  اکثر یاران باقی مانده برای امام حسن علیه السلام نیز تمایلی به جنگ با معاویه نداشتند. تا جایی که امام در سخنرانی خود با مردم به صراحت بر این نکته تأکید کردند که معاویه صلحی را از ما خواسته است که هیچ شرافت و عزتی در آن نیست. اگر برای جنگ آماده هستید من در کنار شما هستم، اما اگر حیات را دوست دارید بگویید تا صلح او را بپذیریم. <ref>ترجمه الامام الحسن علیه السّلام، ابن عساکر، صص 179- 178؛ الکامل فی التاریخ، ج 3، ص 406؛ اعلام الدین، ص 181 نقل از جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمه، ص148</ref>
 حجر بن عدی به امام گفت: ای فرزند رسول خدا! دوست داشتم پیش از آنکه این روز را ببینم، مرده بودم. ما را از عدالت به سوی ستم کشاندی؛ حقّی را که بر آن بودیم رها کردیم و به باطلی درافتادیم که از آن می‌گریختیم. به پستی و خواری تن دادیم و چیزی را پذیرفتیم که شایسته ما نبود.
-سخن حجر بر امام حسن رضی‌الله‌عنه سخت آمد. پس به او فرمود:
+سخن حجر بر امام حسن رضی‌الله‌عنه سخت آمد. پس به او فرمود: من دیدم که میل بیشتر مردم به صلح است و آنان از جنگ ناخشنودند، و خوش نداشتم ایشان را به کاری وادارم که آن را نمی‌پسندند. پس با معاویه صلح کردم، تنها برای اینکه شیعیان خاص ما از کشته شدن محفوظ بمانند. و من صلاح دیدم که این شر این جنگ‌ها را به این وسیله تا روزی دیگر دفع کنم؛ « فان الله كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ‌».<ref> دینوری، الأخبار الطوال، ص ۲۲۰.</ref>
 '''اطلاع یافتن امام حسن علیه السلام از توطئه های داخلی:'''
@@ سطر ۸۷: / سطر ۸۹: @@
 ==منابع==
 *ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
-*جمعی از نویسندگان، [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۰۰ و ۱۰۱.
+*جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه، نشر انصاریان.
 *دینوری، ابن قتیبة، الإمامة و السياسة، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
 *شیخ صدوق، محمد بن على بن بابويه، علل الشرائع، قم، کتاب فروشى داورى، چاپ اول، ۱۳۸۵ش / ۱۹۶۶م.

@@ سطر ۳: / سطر ۳: @@
 از مهم‌ترین حوادث زندگى مبارک [[امام حسن]] علیه السلام صلح او با [[معاویه]] است، که [[نفاق|نفاق‌]] ها و [[خیانت|خیانت‌]] هاى سپاه امام علیه السلام موجب آن شد. امام حسن‌ مجتبى علیه‌السلام براى از میان بردن تفرقه مسلمانان و نجات [[شیعه|شیعیان]] از شرارت‌هاى معاویه و عوامل مزدورش، این صلح را پذیرفت. صلح امام حسن علیه السلام از مسائلی است که به کرات در منابع تاریخ تحلیلی [[اسلام]] مورد مداقه و تحلیل قرار گرفته است.
-==جریان صلح==
+==جریان صلح امام حسن علیه السلام و معاویه==
 پس از شهادت [[امام علی]] علیه السلام، [[امام حسن]] مجتبی علیه السلام تلاش نمودند تا کاری که پدر خویش در واپسین روزهای حیاتش در تدارک انجام آن بود یعنی سرکوب [[معاویه|معاویه بن ابی سفیان]] را به انجام برسانند، لذا در میان مردم اعلان بسیج عمومى نمودند و رزمندگان [[کوفه]] و سایر شهرها را براى دفع تهاجم دشمن فراخواندند. هنگامى که دو سپاه در برابر یکدیگر قرار گرفتند و درگیرى‌ هاى پراکنده‌ اى میان آنان به وقوع پیوست، برخى از سران سپاه امام حسن‌ مجتبى علیه‌السلام از جمله "[[عبیدالله بن عباس|عبیدالله بن عباس]]" که فرماندهى کل را بر عهده داشت به سپاه معاویه پیوست و از این راه توان روحى و فیزیکى سپاه امام حسن علیه‌السلام را کاهش دادند.

@@ سطر ۵۵: / سطر ۵۵: @@
 در مورد علت صلح امام حسن علیه السلام آنچه از روایات خود امام بر می آید چنین است:
-عدم رضایت یاران امام حسن علیه السلام به جنگ:
+'''عدم همراهی یاران امام حسن علیه السلام:'''
 دلیل اولی که از روایات خود امام حسن علیه السلام در مورد دلیل صلح آن حضرت به دست می آید، رضایت نداشتن اکثر یاران باقی مانده برای امام حسن علیه السلام به جنگ با معاویه بود. امام در خطبه ای که در ساباط برای مردم ایراد نمودند فرمودند: «أری أکثرکم قد نکل عن الحرب و فشل فی القتال و لست أری أحملکم علی ما تکرهون»، «2» من می بینم که بیشترین شما از جنگ روی گردان شده و در جنگ سست اند. و من چنان نیستم تا شما را بر آنچه ناخوش دارید، اجبار کنم.<ref>دینوری، الأخبار الطوال، ص ۲۱۷</ref>
@@ سطر ۶۴: / سطر ۶۵: @@
 من دیدم که میل بیشتر مردم به صلح است و آنان از جنگ ناخشنودند، و خوش نداشتم ایشان را به کاری وادارم که آن را نمی‌پسندند. پس با معاویه صلح کردم، تنها برای اینکه شیعیان خاص ما از کشته شدن محفوظ بمانند. و من صلاح دیدم که این شر این جنگ‌ها را به این وسیله تا روزی دیگر دفع کنم؛ « فان الله كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ‌».<ref> دینوری، الأخبار الطوال، ص ۲۲۰.</ref>
-#اطلاع یافتن امام حسن علیه السلام از توطئه های داخلی:
+'''اطلاع یافتن امام حسن علیه السلام از توطئه های داخلی:'''
 زید بن وهب جهنی گوید: هنگامی که امام حسن را خنجر زدند و در مدائن بستری و دردمند بود، به نزد آن حضرت رفته و گفتم: چه تصمیمی داری که مردم متحیر و سرگردان اند؟حضرت در پاسخ من چنین فرمود:
@@ سطر ۷۵: / سطر ۷۷: @@
 به خدا سوگند اگر من با او مسالمت کنم در حالی که عزیز و محترم هستم، بهتر است که مرا بکشد در حالی که اسیر او باشم و یا بر من منت نهاده(و آزادم کند)و تا روز قیامت ننگی برای بنی هاشم باشد، و پیوسته معاویه و دودمانش بر زنده و مرده ما منت بگذارند.
-#حفظ جان [[شیعه|شیعیان]]
+'''حفظ جان [[شیعه|شیعیان]]:'''
 شیخ صدوق(ره)در کتاب علل الشرایع به سند خود از ابی سعید عقیصا روایت کرده که وقتی به نزد امام حسن(ع)رفت و به آن حضرت عرض کرد: ای فرزند رسول خدا چرا با اینکه می دانستی حق با شماست با معاویه گمراه و ستمگر صلح کردی؟

@@ سطر ۵۳: / سطر ۵۳: @@
 ==علل صلح امام حسن علیه‌السلام==
-براى راه یافتن به دلایل صلح [[امام حسن علیه السلام|امام حسن]] علیه السلام، بررسى دو موضوع ضرورى مى‌نماید: نخست شرایط نابسامان اجتماعى آن روزگار که امام علیه السلام را به صلح واداشت؛<ref>پیشوایان ما، ۱۱۷-۱۰۵.</ref> و دیگر، مقام والاى [[امامت]] و این که شخص [[امام]] با دانش آسمانى خویش همواره بهترین راه را برمى‌گزیند و از این رو، اطاعت از او بى‌چون و چرا [[واجب]] است:
+عدم رضایت یاران امام حسن علیه السلام به جنگ:
-الف. جامعه روزگار امام حسن علیه السلام به دلیل جنگ‌هاى فراوان و کشمکش‌هاى سیاسى بسیار در کمند اضطراب‌ها و نابسامانى‌ها گرفتار آمده بود و این امر، [[خلافت]] امام حسن علیه السلام را با وضعیتى پیچیده و دشوار روبرو ساخته بود. از مشکلات بزرگ، وجود دسته‌ها و احزاب پرشمار در [[کوفه]] بود؛ همانند [[بنی امیه|امویان]]، [[خوارج]]، مذبذبین فرصت‌طلب و سربازان نافرمان. دسیسه‌هاى [[معاویه|معاویه]] - که از هیچ گونه قانون اخلاقى و انسانى پیروى نمى‌کرد - مشکلى دیگر بود.<ref>مصنّفات شیخ مفید، ۱۱/ ۲/ ۱۹-۱۶.</ref> مشکل سوم، کمى یاران امام و همراه نبودن مردم و [[خیانت|خیانت]] و [[دنیاطلبی|دنیاپرستى]] برخى سران لشکر بود. از این رو، امام براى حفظ [[اسلام]] چاره‌اى جز صلح ندید. از جمله رهاوردهای صلح امام حسن علیه السلام عبارت بودند از:
+همچنین امام حسن علیه السلام در جواب به اعتراض [[حجر بن عدی]] به صلح آن حضرت نیز همین مورد را بیان کردند. در روایت دینوری در این مورد آمده است:
-#حفظ جان و مال و آبروى [[شیعه|شیعیان]]
+سخن حجر بر امام حسن رضی‌الله‌عنه سخت آمد. پس به او فرمود:
-#آشکار ساختن چهره پلید معاویه و حفظ خلافت از لغزیدن به نظام موروثى
+من دیدم که میل بیشتر مردم به صلح است و آنان از جنگ ناخشنودند، و خوش نداشتم ایشان را به کاری وادارم که آن را نمی‌پسندند. پس با معاویه صلح کردم، تنها برای اینکه شیعیان خاص ما از کشته شدن محفوظ بمانند. و من صلاح دیدم که این شر این جنگ‌ها را به این وسیله تا روزی دیگر دفع کنم؛ « فان الله كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ‌».<ref> دینوری، الأخبار الطوال، ص ۲۲۰.</ref>
-ب. امام [[معصوم]] علیه السلام از دانش الهى بهره‌مند است و آنچه مى‌کند، به فرمان [[الله|خداوند]] است و از این رو، سرپیچى از فرمان او روا نیست و مؤمنین مى‌باید بى‌چون و چرا از امام معصوم علیه السلام پیروى کنند. شیعیان با چنین ایمانى به امام معصوم علیه السلام برآن‌اند که صلح امام حسن علیه السلام را مصلحت و منفعت‌هایى بسیار مهم بوده است و راه نیافتن خِرَد ما به این مصلحت و منفعت‌ها به معناى ناصواب بودن تدبیر امام علیه السلام نیست.
+#اطلاع یافتن امام حسن علیه السلام از توطئه های داخلی:
-[[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله مى‌فرماید: «حسن و حسین امام‌اند چه بنشینند و چه قیام کنند».<ref>تفسیر نورالثّقلین، ۶/۵۸.</ref> شیعیان با الهام از چنین روایاتى، مطیع بى‌چون و چراى امام معصوم‌اند، چه همانند حضرت حسن بن على علیه السلام راه صلح را مصلحت زمان خویش بداند و چه همانند حضرت حسین بن على علیه السلام برخیزد و راهى دیگر را مصلحت بشمارد.
+«اری و الله معاویة خیرا لی من هؤلاء. یزعمون انهم لی شیعة ابتغوا قتلی و انتهبوا ثقلی، و اخذوا مالی، و الله لان آخذ من معاویة عهدا احقن به دمی و آمن به فی اهلی خیر من ان یقتلونی فتضیع اهل بیتی و اهلی، و الله لو قاتلت معاویة لاخذوا بعنقی حتی یدفعونی الیه سلما.
-وانگهى از روایات برمى‌آید که تنها راه درست در روزگار امام حسن علیه السلام صلح بوده است؛ از آن جمله است روایتى از همان امام که مى‌فرماید: «به خدا سوگند اگر من با معاویه مى‌جنگیدم، مردم مرا تسلیم او مى‌کردند... به خدا سوگند، آنچه من کردم براى شیعیان بهتر است از هر آنچه خورشید بر آن مى‌تابد و غروب مى‌کند. آیا نمى‌دانید که من [[امام]] شمایم و فرمانبردارى‌ام بر شما فریضه است؟ آیا نشنیده‌اید که پیامبر خدا مرا یکى از دو سالار جوانان [[بهشت|بهشتى]] دانسته است؟ پس شک مکنید که من براى مصلحت [[امّت]] و پاسداشت خون آنان به صلح تن دادم».<ref>بحارالانوار، ۴۴/۱۹، ۲۱ و ۵۶.</ref>
+فو الله لان اسالمه و انا عزیز خیر من ان یقتلنی و انا اسیره او یمن علی فتکون سبة علی بنی هاشم الی آخر الدهر، و معاویة لا یزال یمن بها و عقبه علی الحی منا و المیت...»<ref>طبرسی، الاحتجاج، ص۲۹۰</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
 ==منابع==
-*موسسه تبیان، نرم‌افزار دایرة‌المعارف چهارده معصوم علیهم‌السلام.
+*ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
 *جمعی از نویسندگان، [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۰۰ و ۱۰۱.
-*ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
+*دینوری، ابن قتیبة، الإمامة و السياسة، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، چاپ اول، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
 {{شناختنامه امام حسن (ع) }}

@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 ولى رسوخ شرم‌آور نفاق و خیانت، سپاه آن حضرت را از کارایى لازم انداخته و توازن نظامى را به کلى دگرگون کرده بود و سرانجام، امام حسن علیه‌السلام را وادار به پذیرش صلح ناخواسته کرد و آن حضرت به ناچار در ۲۵ [[ربیع الاول]] و به قولى در نیمه [[جمادى الاول]] سال ۴۱ قمرى بر اساس شرایطى، خلافت را به معاویة بن ابى‌سفیان واگذاشت و خود از آن کناره گرفت.<ref>اسدالغابه، ج۲، ص۱۴؛ تاریخ الطبرى، ج۵، ص۳۲۴؛ العقد الفرید، ج۴، ص۳۶۱؛ الثقات، ج۲، ص۳۰۵؛ المصنف (للصنعانى) ج۵، ص۴۶۱؛ شرح الأخبار فى فضایل الائمة الاطهار، ج۲، ص۱۲۲.</ref>
-بدین سان، درگیرى و جنگ میان سپاهیان [[شام]] و سپاهیان [[عراق]] پایان یافت و آن سال را "عام الجماعة" نامیدند. به نوشته ابن اعثم کوفی متن صلح‌نامه اى که به امضاى طرفین و گواهان از دو سپاه رسید، از این قرار است: «هذا ما اصطلح عليه الحسن بن علي بن أبي طالب معاوية بن أبي سفيان، صالحه على: [أولا] أن يسلم إليه ولاية أمر المؤمنين على أن يعمل فيهم بكتاب اللّه و سنة نبيه محمد صلّى اللّه عليه و سلم و سيرة الخلفاء الصالحين.
+بدین سان، درگیرى و جنگ میان سپاهیان [[شام]] و سپاهیان [[عراق]] پایان یافت و آن سال را "عام الجماعة" نامیدند.
 [ثانيا] و ليس لمعاوية بن أبي سفيان أن يعهد لأحد من بعده عهدا، بل يكون الأمر من بعده شورى بين المسلمين.
 [ثالثا] و على أن الناس آمنون حيث كانوا من أرض اللّه [في] شامهم و عراقهم و تهامهم و حجازهم.
@@ سطر ۱۹: / سطر ۲۱: @@
 و على معاوية بن أبي سفيان بذلك عهد اللّه و ميثاقه، و ما أخذ اللّه على أحد من خلقه بالوفاء بما أعطى اللّه من نفسه.
 [خامسا] و على أنه لا يبغي للحسن بن علي و لا لأخيه الحسين و لا لأحد من أهل بيت النبي صلّى اللّه عليه و سلم غائلة سرا و علانية، و لا يخيف أحدا منهم في أفق من الآفاق.
-شهد على ذلك عبد اللّه بن نوفل بن الحارث و عمر بن أبي سلمة و فلان و فلان».<ref>الفتوح، جلد: ۴، صفحه۲۹۰</ref>
+شهد على ذلك عبد اللّه بن نوفل بن الحارث و عمر بن أبي سلمة و فلان و فلان».<ref>الفتوح، ج۴، ص۲۹۰</ref>
-ترجمه‌ی فارسی متن:
+'''ترجمه‌ی فارسی متن:'''
 این است آنچه حسن بن علی بن ابی‌طالب با معاویه بن ابی‌سفیان بر آن صلح و توافق کردند:
@@ سطر ۴۸: / سطر ۵۰: @@
 #معاویه در هر سال مبلغ یک میلیون (و یا صد هزار) درهم به صورت مقررى در اختیار امام حسن علیه‌السلام قرار دهد.<ref>تاریخ الخلفاء، ص 74؛ ترجمه الامام الحسن علیه السّلام، صص 177- 176؛ اخبار الطوال، ص 217- 218</ref>
-اما مطابق با آنچه ابن اعثم در الفتوح آورده مشابه این شروط را عبدالله بن نوفل فرستاده امام به نزد معاویه از پیش خود با معاویه مطرح نمود و معاویه قبول کرد. اما وقتی پیک امام به نزد او بازگشت اما به او گفت درباره شرایط مالی نیز که تو پیشنهاد کرده ای، این حق معاویه نیست که در مال مسلمانان برای من تعهدی بپذیرد. و در صلحنامه ای که خود نوشت سخنی از این موارد نیاورد.<ref>الفتوح، ج۴، ص۲۹۰و۲۹۱.</ref>
+اما مطابق با آنچه ابن اعثم در الفتوح آورده مشابه این شروط را عبدالله بن نوفل فرستاده امام به نزد معاویه از پیش خود با معاویه مطرح نمود و معاویه قبول کرد. اما وقتی پیک امام حسن به نزد او بازگشت امام به او گفت درباره شرایط مالی که تو پیشنهاد کرده ای، این حق معاویه نیست که در مال مسلمانان برای من تعهدی بپذیرد. و در صلحنامه ای که خود نوشت سخنی از این موارد نیاورد.<ref>الفتوح، ج۴، ص۲۹۰و۲۹۱.</ref>
 ==علل صلح امام حسن علیه‌السلام==
@@ سطر ۷۱: / سطر ۷۳: @@
 *موسسه تبیان، نرم‌افزار دایرة‌المعارف چهارده معصوم علیهم‌السلام.
 *جمعی از نویسندگان، [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۰۰ و ۱۰۱.
+*ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
 {{شناختنامه امام حسن (ع) }}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۱:۵۴
(بدون تفاوت)

@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 ولى رسوخ شرم‌آور نفاق و خیانت، سپاه آن حضرت را از کارایى لازم انداخته و توازن نظامى را به کلى دگرگون کرده بود و سرانجام، امام حسن علیه‌السلام را وادار به پذیرش صلح ناخواسته کرد و آن حضرت به ناچار در ۲۵ [[ربیع الاول]] و به قولى در نیمه [[جمادى الاول]] سال ۴۱ قمرى بر اساس شرایطى، خلافت را به معاویة بن ابى‌سفیان واگذاشت و خود از آن کناره گرفت.<ref>اسدالغابه، ج۲، ص۱۴؛ تاریخ الطبرى، ج۵، ص۳۲۴؛ العقد الفرید، ج۴، ص۳۶۱؛ الثقات، ج۲، ص۳۰۵؛ المصنف (للصنعانى) ج۵، ص۴۶۱؛ شرح الأخبار فى فضایل الائمة الاطهار، ج۲، ص۱۲۲.</ref>
-بدین سان، درگیرى و جنگ میان سپاهیان [[شام]] و سپاهیان [[عراق]] پایان یافت و آن سال را "عام الجماعة" نامیدند. متن صلح‌نامه اى که به امضاى طرفین و گواهان از دو سپاه رسید، از این قرار است: «بسم الله الرحمن الرحیم. هذا ما صالح علیه الحسن بن على بن أبى‌طالب، معاویة بن أبى‌سفیان، صالحه على أن یسلّم الیه ولایة المسلمین، على أن یعمل فیهم بکتاب الله و سنة رسول الله و سیرة الخلفاءِ الراشدین المهتدین و لیس لمعاویة بن أبى‌سفیان ان یعهد الى أحد من بعده عهداً، بل یکون الأمر من بعده شورى بین المسلمین، على أن الناس آمنون حیث کانوا من أرض اللّه تعالى فى شامهم و یمنهم و عراقهم و حجازهم و على أن اصحاب على و شیعته آمنون على أنفسهم و أموالهم و نسائهم و اولادهم حیث کانوا، و على معاویة بن ابى‌سفیان بذلک عهدالله و میثاقه، و على أن لایبغى للحسن بن على و لأخیه الحسین غائلة و لا لأحد من اهل بیت رسول الله صلى الله علیه و آله غائلة سوء سراً أو جهراً و لایخیف احداً منهم فى افق من الآفاق».<ref>فصول المهة، ص ۱۶۳.</ref>
+بدین سان، درگیرى و جنگ میان سپاهیان [[شام]] و سپاهیان [[عراق]] پایان یافت و آن سال را "عام الجماعة" نامیدند. به نوشته ابن اعثم کوفی متن صلح‌نامه اى که به امضاى طرفین و گواهان از دو سپاه رسید، از این قرار است: «هذا ما اصطلح عليه الحسن بن علي بن أبي طالب معاوية بن أبي سفيان، صالحه على: [أولا] أن يسلم إليه ولاية أمر المؤمنين على أن يعمل فيهم بكتاب اللّه و سنة نبيه محمد صلّى اللّه عليه و سلم و سيرة الخلفاء الصالحين.
 گفتنى است که درباره بندهاى صلح‌نامه، اتفاق چندانى میان مورخان و سیره‌نویسان نیست و برخى از آنان، موارد ذیل را نیز اضافه نمودند:
-#[[امام حسن علیه السلام|حسن بن علی]] علیه‌السلام و برادرش [[امام حسین علیه السلام|حسین]] علیه‌السلام، هیچگاه [[معاویه]] را امیرمؤمنان خطاب نکنند؛<ref>بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۸ و ۱۳.</ref> این شرط به وضوح بیان مى‌ کند که صلح امام حسن علیه‌السلام نوعى سکوت در حال ناچارى و کناره‌ گیرى مصلحت‌ آمیز از حکومت بود، نه این که معاویة بن ابى‌سفیان سزاوار [[خلافت]] و حکومت بوده است.
+#[[امام حسن علیه السلام|حسن بن علی]] علیه‌السلام و برادرش [[امام حسین علیه السلام|حسین]] علیه‌السلام، هیچگاه [[معاویه]] را امیرمؤمنان خطاب نکنند؛<ref>بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۸ و ۱۳.</ref>
 #معاویه و اصحابش، هیچگاه [[امام علی علیه السلام|علی]] علیه‌السلام را در [[نماز]] و غیر نماز، [[سب و فحش دادن|سب]] و [[لعن]] نکرده و از او جز به نیکى یاد نکنند.
 #پس از معاویه، ولایت مسلمانان با حسن بن علی علیه‌السلام باشد و اگر او زنده نباشد با برادرش حسین بن علی علیه‌السلام خواهد بود.<ref>تاریخ الاسلام، ج۴، ص۵؛ تاریخ الخلفاء، ص۱۹۱.</ref>
-#[[بیت المال]] [[کوفه]] در اختیار امام حسن علیه‌السلام باشد.
 #[[خراج]] دو منطقه فارس، یعنى بسا (فسا) و دارابجرد در اختیار امام حسن علیه‌السلام باشد.
-#معاویه در هر سال مبلغ یک میلیون (و یا صد هزار) درهم به صورت مقررى در اختیار امام حسن علیه‌السلام قرار دهد.
+#معاویه در هر سال مبلغ یک میلیون (و یا صد هزار) درهم به صورت مقررى در اختیار امام حسن علیه‌السلام قرار دهد.<ref>تاریخ الخلفاء، ص 74؛ ترجمه الامام الحسن علیه السّلام، صص 177- 176؛ اخبار الطوال، ص 217- 218</ref>
-امام حسن‌ مجتبى علیه‌السلام انسانى کامل و پیشوایى مهربان و عدالت‌گستر بود که براى از میان بردن اختلاف و تفرقه مسلمانان و جلوگیرى از خونریزى آنان و نجات [[شیعه|شیعیان]] و یاران پدرش [[امیرالمومنین|امیرمؤمنان]] علیه‌السلام از شرارت‌ ها و کینه‌توزى ‌هاى معاویه و عوامل مزدور وى، صلح با معاویه را پذیرفت و آن را با شرایطى سنگین بر معاویه تحکیم نمود.
+اما مطابق با آنچه ابن اعثم در الفتوح آورده مشابه این شروط را عبدالله بن نوفل فرستاده امام به نزد معاویه از پیش خود با معاویه مطرح نمود و معاویه قبول کرد. اما وقتی پیک امام به نزد او بازگشت اما به او گفت درباره شرایط مالی نیز که تو پیشنهاد کرده ای، این حق معاویه نیست که در مال مسلمانان برای من تعهدی بپذیرد. و در صلحنامه ای که خود نوشت سخنی از این موارد نیاورد.<ref>الفتوح، ج۴، ص۲۹۰و۲۹۱.</ref>
 ==علل صلح امام حسن علیه‌السلام==