Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: صابئین

2026-11-13T04:58:24Z

ایجاد مقالهٔ تازه: صابئین

صفحهٔ تازه

'''صابئین''' (جمعِ «صابِئ»، در آیهٔ ۶۹ سورهٔ مائده «صابِئون») نام گروهی دینی است که [[قرآن|قرآن کریم]] در سه آیه آن را در کنار یهود، نصارا، مجوس و مشرکان یاد کرده است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۶۲ و سورهٔ مائده، آیهٔ ۶۹ و سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷.</ref> در این آیات، رستگاری آنان به ایمان به خدا و روز قیامت و عمل صالح پیوند خورده و داوری درباره‌شان به [[قیامت|روز قیامت]] سپرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۶، ص۶۷ و ج۱۴، ص۳۵۸.</ref> هویت تاریخی صابئین مورد اختلاف است: برخی آنان را با مندائیانِ [[عراق]] و [[ایران]] یکی می‌دانند و برخی با صابئین حرّان که به پرستش ستارگان شناخته می‌شدند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۹۴ و ج۱۴، ص۳۵۸.</ref> در [[فقه]] [[شیعه]] نیز اهل کتاب بودن یا نبودن آنان، مبنای احکامی در باب [[جزیه]]، ذبیحه، [[ازدواج]] و [[طهارت]] شده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۲۳۰ و ج۳۰، ص۴۵.</ref>

== نام و وجه تسمیه ==
«صابئ» واژه‌ای عربی از ریشهٔ «ص ب أ» است. [[ابن منظور]] در ''[[لسان العرب]]'' ذیل این ماده می‌نویسد: «صَبَأَ ... خَرَجَ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ آخَرَ، كَمَا تَصْبَأُ النُّجُومُ»؛ «از دینی به دین دیگر بیرون رفت، چنان‌که ستارگان از جایگاه‌های طلوع خویش بیرون می‌آیند.»<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۱۰۸.</ref> به گزارش همان کتاب، ابواسحاق زجّاج «وَالصَّابِئِينَ» را «الخارجين من دينٍ إلى دين»؛ «بیرون‌روندگان از دینی به دین دیگر» معنا کرده است.<ref>همان.</ref>

ابن منظور می‌افزاید که عرب، [[پیامبر اسلام|پیامبر (صلی الله علیه و آله)]] را «صابئ» می‌نامید، زیرا از دین قریش به اسلام بیرون آمده بود.<ref>همان.</ref>

== صابئین در قرآن ==
قرآن در آیهٔ ۶۲ [[سوره بقره]] می‌فرماید: {{متن قرآن|«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»}}؛ «کسانی که ایمان آوردند و کسانی که یهودی شدند و نصارا و صابئیان، هر کس به خدا و روز قیامت ایمان آورد و کار شایسته کند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۶۲ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

در آیهٔ ۶۹ [[سوره مائده]] همان مضمون با واژهٔ «وَالصَّابِئُونَ» و به حالت رفع آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ»}}؛ «کسانی که ایمان آوردند و کسانی که یهودی شدند و صابئیان و نصارا، هر کس به خدا و روز قیامت ایمان آورد و کار شایسته کند، نه ترسی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۶۹ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> [[سید محمدحسین طباطبایی]] در ''[[المیزان فی تفسیر القرآن|المیزان]]'' رفعِ «صابئون» را در این آیه، برخلاف نظر گروهی از نحویان، جایز می‌شمارد و مقصود آیه را بی‌اعتباری نام‌ها و لقب‌ها در سعادت و اعتبار ایمان و عمل صالح می‌داند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۶، ص۶۷.</ref>

در آیهٔ ۱۷ [[سوره حج]] صابئین در کنار پنج گروه دیگر آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ»}}؛ «همانا کسانی که ایمان آوردند و آنان که یهودی شدند و صابئیان و نصارا و مجوس و کسانی که شرک ورزیدند، خداوند روز قیامت میانشان داوری می‌کند؛ همانا خدا بر هر چیزی گواه است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۱۷ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> به باور طباطبایی، ذکر صابئین در برابر «الَّذِينَ أَشْرَكُوا» (مشرکان) نشان می‌دهد که مراد در این آیه ستاره‌پرستان نیست؛ او به نقل از «آنچه گفته شده» آنان را گروهی میانهٔ یهودیت و مجوسیت می‌داند که کتابی به [[حضرت یحیی علیه السلام|یحیی بن زکریا علیه السلام]] نسبت می‌دهند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸.</ref>

== هویت تاریخی ==
دربارهٔ هویت صابئینِ قرآن دو شناسایی اصلی مطرح است. بر پایهٔ گزارش فاریاب، صابئان دو شاخهٔ حرّانی و مندائی دارند: حرّانیان بیشتر در شمال [[عراق]] و مندائیان بیشتر در خوزستان [[ایران]] زندگی می‌کنند و هر دو گروه مناسک و کتاب‌های مقدّس ویژهٔ خود را دارند.<ref>فاریاب، «جستاری در صابئان»، معرفت، ش۱۳۲، ص۱۰.</ref> او یادآور می‌شود که صابئی خواندن هر دو گروه اختلافی است.<ref>فاریاب، «جستاری در صابئان»، معرفت، ش۱۳۲، ص۱۰.</ref>

دربارهٔ صابئین حرّان، [[ابوریحان بیرونی]] در ''الآثار الباقیه'' نوشته است که بازماندگان صابئین باستان در حرّان «حرّانیه» خوانده می‌شوند؛ به گزارش او، پادشاهان بلخ دو روشنایی آسمان و ستارگان و کلیات عناصر را مقدس می‌شمردند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۹۴ (به نقل از بیرونی، الآثار الباقیه).</ref>

شناسایی دیگر، صابئین را با مندائیان یکی می‌داند. فاریاب گزارش می‌کند که مندائیان تاریخ خود را به [[آدم|آدم علیه السلام]] بازمی‌گردانند، خط و زبان مخصوص خود دارند و «تعمید» و کتاب «گنزاربا» از آیین‌ها و نوشته‌های شناخته‌شدهٔ آنان است.<ref>فاریاب، «جستاری در صابئان»، معرفت، ش۱۳۲، ص۱۰.</ref> در منابع فقهی نیز گزارش شده که آنان خود را بر دین [[حضرت نوح علیه السلام|نوح علیه السلام]] می‌دانند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref>

== باورها و آیین‌ها ==
در ''[[تفسیر قمی|تفسیر]]'' منسوب به [[علی بن ابراهیم قمی]] آمده است: «الصابئون قوم لا مجوس ولا يهود ولا نصارى ولا مسلمون وهم يعبدون النجوم والكواكب»؛ «صابئان گروهی‌اند که نه مجوس‌اند و نه یهود و نه نصارا و نه مسلمان، و آنان ستارگان و کواکب را می‌پرستند.»<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۹۴.</ref> طباطبایی این سخن را گونه‌ای [[بت پرستی|بت‌پرستی]] می‌داند و می‌گوید ویژگی صابئین، پرستش بت‌های کواکب است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۱۹۴.</ref>

جواهر الکلام گزارش‌های منابع را دربارهٔ باورهای آنان گرد آورده است: اینکه دینشان به دین نصارا شبیه است، جز آنکه قبله‌شان به سوی جنوب است؛ اینکه گروهی از اهل کتاب‌اند و [[زبور]] می‌خوانند؛ و اینکه گروهی [[توحید|توحید]] دارند ولی به هیچ پیامبری ایمان ندارند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref> در گزارشی دیگر، آنان به خدا اقرار دارند، [[فرشتگان]] را می‌پرستند و به سوی [[کعبه]] نماز می‌گزارند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref>

همان کتاب می‌گوید صابئین روزگار [[حضرت ابراهیم علیه السلام|ابراهیم علیه السلام]] معتقد بودند که برای شناخت خدا به واسطه‌ای روحانی نیاز دارند؛ چون بر روحانیات بسنده نتوانستند، به کواکب روی آوردند: برخی هفت سیاره و برخی ستارگان ثابت را پرستیدند، گروهی در آن‌ها الوهیت اعتقاد یافتند و گروهی به پرستش بت‌ها فرود آمدند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref>

== احکام فقهی در فقه شیعه ==
در [[فقه]] شیعه، سخن از صابئین بیشتر در باب [[جزیه]] و احکام [[اهل ذمه]] و نیز در باب [[ازدواج]] و ذبیحه مطرح شده و مدار آن، [[اهل کتاب]] بودن یا نبودن آنان است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref> جواهر الکلام از ''[[التبیان فی تفسیر القرآن|التبیان]]'' و ''[[مجمع البیان فی تفسیر القرآن|مجمع البیان]]'' نقل می‌کند که نزد شیعه جزیه از صابئین جایز نیست، زیرا اهل کتاب نیستند، و از ''الخلاف'' ادعای اجماع بر جاری نشدن حکم اهل کتاب بر آنان را نقل می‌کند؛ در برابر، ''المبسوط'' این رأی را نادرست می‌شمارد، زیرا آنان کواکب را می‌پرستند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref>

از [[ابن جنید اسکافی]] تصریح به گرفتن جزیه از آنان و باقی گذاشتنشان بر دین خود نقل شده و نویسندهٔ جواهر الکلام آن را بی‌اشکال می‌شمارد، به شرط آنکه از سه گروهی باشند که جزیه از آنان گرفته می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۲۳۰.</ref>

[[علامه حلی]] در ''[[قواعد الاحکام]]'' دربارهٔ سامره و صابئین قاعده‌ای کلی آورده است: «اگر تنها در فروع دین با یهود و نصارا مخالفت ورزند از آنان به شمار می‌آیند، و اگر در اصل دین مخالفت کنند ملحدند و حکم حربیان دارند.»<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref> جواهر الکلام می‌افزاید که با فرض اهل کتاب بودن آنان، تشکیک در احکام روا نیست؛ زیرا احکام در نص و فتوا بر همان نامی معلق است که شامل آنان می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵.</ref>

دربارهٔ [[طهارت]]، بنای فقه شیعه بر [[نجس]] بودن غیرمسلمانان، از جمله اهل کتاب است؛ جواهر الکلام این حکم را «شعار شیعه» می‌داند و اختلاف قابل‌اعتنایی در آن نمی‌شناسد.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۶، ص۴۲.</ref> بنابراین اختلاف دربارهٔ صابئین در حلیت ذبیحه و جواز ازدواج و جزیه اثر می‌گذارد، نه در اصل نجاست آنان.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۴۵ و ج۶، ص۴۲.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ ج۱.
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱، ۶ و ۱۴.
* فاریاب، محمدحسین؛ «جستاری در صابئان»، ''معرفت''، ش۱۳۲، ص۱۰.
* نجفی، محمدحسن؛ ''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۶، ۲۱ و ۳۰.

{{فقه}}

[[رده:ادیان و فرق]]
[[رده:واژگان قرآنی]]
[[رده:احکام]]
[[رده:اقوام در قرآن]]

صابئین - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: صابئین