شیخ هاشم قزوینی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

2026-11-10T13:09:59Z

به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: شیخ هاشم قزوینی

2026-11-10T13:06:45Z

ایجاد مقالهٔ تازه: شیخ هاشم قزوینی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = محمد هاشم قزوینی
|تصویر =
|زادروز = ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد)
|زادگاه = قلعهٔ هاشم‌خان، پیرامون قزوین
|وفات = ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق / ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش
|مدفن = [[حرم امام رضا علیه السلام]]، رواق دارالضیافه، [[مشهد]]
|اساتید = [[سید موسی زرآبادی قزوینی]]، ملا علی طارمی، آخوند ملا علی اکبر، کلباسی، فشارکی، [[سید حسین طباطبائی قمی]]، میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، [[میرزا مهدی اصفهانی]]، [[میرزا مهدی آشتیانی]]
|شاگردان = [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]]، [[حسن‌علی مروارید]]، [[محمدتقی شریعتی]]، [[محمدرضا حکیمی]]، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی، میرزا جواد آقا تهرانی
|آثار = اثر تألیفی شناخته‌شده‌ای ندارد؛ کتاب‌هایش به کتابخانهٔ [[آستان قدس رضوی]] سپرده شد
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = مدرس سطوح عالی و خارج اصول در [[حوزه علمیه|حوزهٔ علمیهٔ]] [[مشهد]] و پرورش‌دهندهٔ گروهی از عالمان معاصر؛ از تبعیدیان واقعهٔ [[مسجد گوهرشاد]]
}}

'''محمد هاشم قزوینی'''، مشهور به '''شیخ هاشم مدرس قزوینی''' (۱۲۷۰–۱۳۳۹ش)، فقیه و مدرس شیعهٔ ایرانی بود که نزدیک به چهل سال در [[حوزه علمیه|حوزهٔ علمیهٔ]] [[مشهد]] درس گفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مشکوة، ش۷۸.</ref> او مقدمات را در قزوین خواند و فلسفه را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] آموخت، سپس در [[اصفهان]] و [[نجف]] تحصیل کرد و در مشهد از محضر [[سید حسین طباطبائی قمی]] و میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی بهره برد و از آنان اجازهٔ [[اجتهاد]] گرفت.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> او استاد [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]] و [[حسن‌علی مروارید]] بود و در واقعهٔ [[مسجد گوهرشاد]] دستگیر و تبعید شد.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش درگذشت و در [[حرم امام رضا علیه السلام]] به خاک سپرده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>

==نام و لقب==
نام او را در منابع «محمد هاشم» و شهرتش را «هاشم» نوشته‌اند؛ «مدرس قزوینی» و «حاج شیخ هاشم» نیز لقب‌های اوست.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی»؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> نسبت «قزوینی» به زادگاه او بازمی‌گردد. پدرش مهدی نام داشت و در روستای قلعهٔ هاشم‌خان کشاورزی می‌کرد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>

==ولادت و خاندان==
او در ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) در قلعهٔ هاشم‌خان، از روستاهای پیرامون قزوین که امروز «شهرک مدرس» خوانده می‌شود، در خانواده‌ای کشاورز زاده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> از سال‌های کودکی او جز این دانسته نیست که تحصیل را از نوجوانی آغاز کرد.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش، در شصت‌ونه سالگی درگذشت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>

==تحصیل و استادان==
مقدمات و ادبیات را در قزوین خواند و سطوح فقه و اصول را نزد ملا علی طارمی و آخوند ملا علی اکبر، از فقیهان آن شهر، آموخت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همان‌جا فلسفهٔ اشراق و مشاء را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] فراگرفت و سپس شش سال در [[اصفهان]] نزد کلباسی و فشارکی تحصیل کرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref>

دربارهٔ سفر او به [[نجف]] گزارش‌ها یکسان نیست. شریف رازی در «گنجینه دانشمندان» نوشته است که او چند سال در نجف از محضر [[محمدحسین نائینی|میرزای نائینی]]، آقاضیاء عراقی و [[سید ابوالحسن اصفهانی]] بهره برد.<ref>شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸).</ref> در برابر، زندگینامه‌ای که بر پایهٔ کتاب «مکتب تفکیک» نوشته شده، تنها از «بازگشت او از عراق» یاد می‌کند و مسیر تحصیلش را قزوین، اصفهان و مشهد می‌داند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>

او در مشهد فقه را نزد [[سید حسین طباطبائی قمی]] و اصول را نزد میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، خواند و از همین دو استاد اجازهٔ اجتهاد گرفت. این اجازه با توقیع [[سید ابوالحسن اصفهانی]] تأیید شد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> پس از مهاجرت [[میرزا مهدی اصفهانی]] به مشهد در ۱۳۴۰ق، سال‌ها از محضر او اصول و معارف آموخت و تا پایان عمر استادش از او جدا نشد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همین سال‌ها [[میرزا مهدی آشتیانی]] کتاب «مصباح الانس» را برای او و استادش تدریس کرد.<ref>همان.</ref> نامه‌ای از او به میرزا مهدی اصفهانی در ۱۳۶۲ق بر جای مانده که با عبارت «بِاَبِی اَنْتَ وَ اُمّی»؛ پدر و مادرم فدای تو باد، آغاز می‌شود و در آن آرزو می‌کند باقی عمرش در خدمت استاد بگذرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۱۹۶ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).</ref>

==تدریس==
شیخ هاشم در مدرسهٔ فاضل‌خان و مدرسهٔ نواب مشهد، رسائل، مکاسب، کفایه و خارج اصول تدریس می‌کرد.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref> به گفتهٔ آیت‌الله خامنه‌ای که خود از شاگردان او بود، «حلقات درس او از لحاظ کم و کیف بی‌نظیر» بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> خامنه‌ای همچنین گفته است: «ایشان مرد ملا و جامع و خوش‌بیان بودند؛ به طوری که من در نجف و در قم که اغلب درس‌های آنجا را رفتم، کسی به خوش‌بیانی ایشان ندیدم».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> مدیر شانه‌چی و چند تن از طلاب، پس از بازگشت او به مشهد، از وی خواستند درس سطوح عالی را از سر بگیرد و او پذیرفت؛ سپس به اصرار آنان درس خارج اصول را نیز آغاز کرد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> او در حرم امام رضا (علیه‌السلام) نیز اقامهٔ جماعت می‌کرد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸ (نقل از تاریخ علمای خراسان، ص۱۵).</ref>

==شاگردان==
به گفتهٔ واعظ‌زاده خراسانی، شاید بیش از هزار طلبه از درس او بهره بردند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> از میان شاگردان او می‌توان از [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]]، [[حسن‌علی مروارید]]، [[محمدتقی شریعتی]]، [[محمدرضا حکیمی]]، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی و میرزا جواد آقا تهرانی نام برد.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی»؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>

==فعالیت سیاسی==
در سال ۱۳۱۴ش، عالمان مشهد در خانهٔ سید یونس اردبیلی گرد آمدند و تلگراف اعتراضی به رضاشاه دربارهٔ کشف حجاب و کلاه پهلوی فرستادند؛ شیخ هاشم از امضاکنندگان آن بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> پس از واقعهٔ مسجد گوهرشاد در ۱۲ ربیع‌الثانی ۱۳۱۴، او را دستگیر کردند، دو ماه بازداشت و سپس به قزوین تبعید شد و هفت سال اجازهٔ بازگشت به مشهد را نیافت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>

پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه، با توصیهٔ [[میرزا مهدی اصفهانی]] و درخواست گروهی از فضلا به مشهد بازگشت و تدریس را از سر گرفت.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گزارش خامنه‌ای، او تنها روحانی‌ای بود که به شهادت نواب صفوی واکنش نشان داد و در مجلس درس گفت: «مملکت ما کارش به جایی رسیده که فرزند پیغمبر را به جرم گفتن حقایق می‌کشند».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> او در جریان نهضت ملی نفت و انتخابات دورهٔ هفدهم مجلس نیز با عالمان مشهد هم‌داستان بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref>

==آثار==
زندگینامه‌ها اثر تألیفی برای او ثبت نکرده‌اند و بیشتر همت او صرف تدریس و تربیت طلبه شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> کتاب‌های شخصی او پس از درگذشتش به کتابخانهٔ حرم رضوی سپرده شد و امروز در [[آستان قدس رضوی]] با نام «کتابخانهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی» نگهداری می‌شود.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref>

==وفات و مدفن==
تاریخ درگذشت او را ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق و ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش نوشته‌اند؛ برخی گزارش‌ها همین روز را ۲۳ یا ۲۴ مهر دانسته‌اند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> پیکرش را در ابتدای ورودی [[حرم امام رضا علیه السلام]] از سوی صحن آزادی، در راهروی رواق دارالضیافه و نزدیک کفشداری شمارهٔ ۷ به خاک سپردند.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref> او تا واپسین روزهای زندگی تدریس را رها نکرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۳۴۸.</ref> شفیعی کدکنی، از شاگردانش، در سوگ او قصیده‌ای سرود که با این بیت آغاز می‌شود: «امروز، بامداد هراسان بود / گیسوی آفتاب پریشان بود».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۳.</ref>

==جایگاه و ارزیابی==
محمدرضا حکیمی او را «نمونهٔ برجستهٔ یک عالم دینی و یک روحانی اسلامی واقعی» خوانده است؛ «مردی خردمند، وارسته، متواضع، هوشیار، متعهد، شجاع، روشن‌بین و بیزار از عوام‌فریبی».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۳۴۸.</ref> خامنه‌ای نیز او را «عالمی بسیار سنگین، متین، خوش‌بیان، اهل معنا و زاهد و بی‌اعتنا به دنیا» و در همان حال «بسیار روشنفکر» توصیف کرده است.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref>

به گزارش یکی از شاگردانش، او در دورانی که بیشتر مراجع اهل کتاب را نجس می‌دانستند، به طهارت اهل کتاب فتوا داد و بر آن بود که «متنجّس، منجّس نیست».<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گفتهٔ خامنه‌ای، او در ماه رمضان در زادگاهش منبر می‌رفت و با همان دستمزد سال را می‌گذراند و از کسی وجوهات نمی‌گرفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شاگردانش خوش‌بیانی، تسلط بر مبانی و سعهٔ صدر او را ستوده‌اند؛ چنان که مدیر شانه‌چی گفته است «در بیان درس، استاد بود بر مسائل و مبانی تسلط کامل داشت».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شفیعی کدکنی نیز گفته است که او «علاوه بر فقه و اصول، عملاً به ما آموخت که از تنگ‌نظری‌های قرون وسطایی به در آییم و در دانش‌اندوزی مرزهای تعصب را بشکنیم».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۲.</ref><ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* آستان قدس رضوی؛ «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی»، پایگاه حرم مطهر رضوی، نشانی: haram.razavi.ir/content/3469، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
* پایگاه حوزه‌نت؛ «محمد هاشم قزوینی»، دانشنامهٔ علما و مفاخر (hawzah.net/fa/Mostabser/View/63550)، دسترسی: ۱۹ آبان ۱۴۰۵.
* حاجی‌محمدی، اکبر و فرشید نوروزی؛ «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مجلهٔ مشکوة، شمارهٔ ۷۸.
* حکیمی، محمدرضا؛ ''مکتب تفکیک''، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش؛ ص۲۳۰-۲۳۳ و ۳۴۸-۳۵۰.
* شریف رازی، محمد؛ ''گنجینه دانشمندان''؛ ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).

[[رده:علماء شیعه]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:علمای قرن چهاردهم]]
[[رده:دانشمندان مسلمان ایرانی]]
[[رده:مدفونین در حرم امام رضا علیه السلام]]

@@ سطر ۶: / سطر ۶: @@
 |وفات = ۲۰ ربیع‌الثانی ۱۳۸۱ق / ۲۲ مهر ۱۳۳۹ش
 |مدفن = [[حرم امام رضا علیه السلام]]، رواق دارالضیافه، [[مشهد]]
-|اساتید = [[سید موسی زرآبادی قزوینی]]، ملا علی طارمی، آخوند ملا علی اکبر، کلباسی، فشارکی، [[سید حسین طباطبائی قمی]]، میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، [[میرزا مهدی اصفهانی]]، [[میرزا مهدی آشتیانی]]
+|اساتید = [[سید موسی زرآبادی قزوینی]]، ملا علی طارمی، آخوند ملا علی اکبر، کلباسی، فشارکی، [[سید حسین طباطبائی قمی]]، میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، [[میرزا مهدی اصفهانی]]، [[میرزا مهدی آشتیانی]]، [[محمدحسین نائینی]]، آقاضیاء عراقی، [[سید ابوالحسن اصفهانی]]
 |شاگردان = [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]]، [[حسن‌علی مروارید]]، [[محمدتقی شریعتی]]، [[محمدرضا حکیمی]]، میرزا مهدی نوغانی، اسماعیل صالحی مازندرانی، کاظم مدیر شانه‌چی، عباس واعظ طبسی، میرزا جواد آقا تهرانی
 |آثار = اثر تألیفی شناخته‌شده‌ای ندارد؛ کتاب‌هایش به کتابخانهٔ [[آستان قدس رضوی]] سپرده شد
@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 }}
-'''محمد هاشم قزوینی'''، مشهور به '''شیخ هاشم مدرس قزوینی''' (۱۲۷۰–۱۳۳۹ش)، فقیه و مدرس شیعهٔ ایرانی بود که نزدیک به چهل سال در [[حوزه علمیه|حوزهٔ علمیهٔ]] [[مشهد]] درس گفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مشکوة، ش۷۸.</ref> او مقدمات را در قزوین خواند و فلسفه را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] آموخت، سپس در [[اصفهان]] و [[نجف]] تحصیل کرد و در مشهد از محضر [[سید حسین طباطبائی قمی]] و میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی بهره برد و از آنان اجازهٔ [[اجتهاد]] گرفت.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> او استاد [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]] و [[حسن‌علی مروارید]] بود و در واقعهٔ [[مسجد گوهرشاد]] دستگیر و تبعید شد.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش درگذشت و در [[حرم امام رضا علیه السلام]] به خاک سپرده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
+'''محمد هاشم قزوینی'''، مشهور به '''شیخ هاشم مدرس قزوینی''' (۱۲۷۰–۱۳۳۹ش)، فقیه و مدرس شیعهٔ ایرانی بود که نزدیک به چهل سال در [[حوزه علميه|حوزهٔ علمیهٔ]] [[مشهد]] درس گفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، «زندگینامهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی»، مشکوة، ش۷۸.</ref> او مقدمات را در قزوین خواند و فلسفه را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] آموخت، سپس در [[اصفهان]] و [[نجف]] تحصیل کرد و در مشهد از محضر [[سید حسین طباطبائی قمی]] و میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی بهره برد و از آنان اجازهٔ [[اجتهاد]] گرفت.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> او استاد [[سید علی حسینی خامنه ای|آیت‌الله خامنه‌ای]]، [[ابوالقاسم خزعلی]] و [[حسن‌علی مروارید]] بود و در واقعهٔ [[مسجد گوهرشاد]] دستگیر و تبعید شد.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش درگذشت و در [[حرم امام رضا علیه السلام]] به خاک سپرده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
 ==نام و لقب==
-نام او را در منابع «محمد هاشم» و شهرتش را «هاشم» نوشته‌اند؛ «مدرس قزوینی» و «حاج شیخ هاشم» نیز لقب‌های اوست.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی»؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> نسبت «قزوینی» به زادگاه او بازمی‌گردد. پدرش مهدی نام داشت و در روستای قلعهٔ هاشم‌خان کشاورزی می‌کرد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
+نام او در منابع «محمد هاشم» و «هاشم» آمده است؛ «مدرس قزوینی» و «حاج شیخ هاشم» نیز لقب‌های اوست.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی»؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> نسبت «قزوینی» به زادگاه او بازمی‌گردد. پدرش مهدی نام داشت و خانواده‌اش در روستای قلعهٔ هاشم‌خان کشاورزی می‌کردند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
 ==ولادت و خاندان==
-او در ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) در قلعهٔ هاشم‌خان، از روستاهای پیرامون قزوین که امروز «شهرک مدرس» خوانده می‌شود، در خانواده‌ای کشاورز زاده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> از سال‌های کودکی او جز این دانسته نیست که تحصیل را از نوجوانی آغاز کرد.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش، در شصت‌ونه سالگی درگذشت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
+او در ۱۲۷۰ش (۲۰ خرداد) در قلعهٔ هاشم‌خان، از روستاهای پیرامون قزوین که امروز «شهرک مدرس» خوانده می‌شود، در خانواده‌ای کشاورز زاده شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸؛ حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref> تحصیل را از نوجوانی آغاز کرد.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> در ۱۳۳۹ش، در شصت‌ونه سالگی درگذشت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
 ==تحصیل و استادان==
 مقدمات و ادبیات را در قزوین خواند و سطوح فقه و اصول را نزد ملا علی طارمی و آخوند ملا علی اکبر، از فقیهان آن شهر، آموخت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همان‌جا فلسفهٔ اشراق و مشاء را نزد [[سید موسی زرآبادی قزوینی]] فراگرفت و سپس شش سال در [[اصفهان]] نزد کلباسی و فشارکی تحصیل کرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰.</ref>
-دربارهٔ سفر او به [[نجف]] گزارش‌ها یکسان نیست. شریف رازی در «گنجینه دانشمندان» نوشته است که او چند سال در نجف از محضر [[محمدحسین نائینی|میرزای نائینی]]، آقاضیاء عراقی و [[سید ابوالحسن اصفهانی]] بهره برد.<ref>شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸).</ref> در برابر، زندگینامه‌ای که بر پایهٔ کتاب «مکتب تفکیک» نوشته شده، تنها از «بازگشت او از عراق» یاد می‌کند و مسیر تحصیلش را قزوین، اصفهان و مشهد می‌داند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
+دربارهٔ سفر او به [[نجف]] گزارش‌ها یکسان نیست. شریف رازی در «گنجینه دانشمندان» نوشته است که او چند سال در نجف از محضر [[میرزا محمدحسین نائینی|میرزای نائینی]]، آقاضیاء عراقی و [[سید ابوالحسن اصفهانی]] بهره برد.<ref>شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۵ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸).</ref> در برابر، زندگینامه‌ای که بر پایهٔ کتاب «مکتب تفکیک» نوشته شده، تنها از «بازگشت او از عراق» یاد می‌کند و مسیر تحصیلش را قزوین، اصفهان و مشهد می‌داند.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
-او در مشهد فقه را نزد [[سید حسین طباطبائی قمی]] و اصول را نزد میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، خواند و از همین دو استاد اجازهٔ اجتهاد گرفت. این اجازه با توقیع [[سید ابوالحسن اصفهانی]] تأیید شد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> پس از مهاجرت [[میرزا مهدی اصفهانی]] به مشهد در ۱۳۴۰ق، سال‌ها از محضر او اصول و معارف آموخت و تا پایان عمر استادش از او جدا نشد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همین سال‌ها [[میرزا مهدی آشتیانی]] کتاب «مصباح الانس» را برای او و استادش تدریس کرد.<ref>همان.</ref> نامه‌ای از او به میرزا مهدی اصفهانی در ۱۳۶۲ق بر جای مانده که با عبارت «بِاَبِی اَنْتَ وَ اُمّی»؛ پدر و مادرم فدای تو باد، آغاز می‌شود و در آن آرزو می‌کند باقی عمرش در خدمت استاد بگذرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۱۹۶ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).</ref>
+او در مشهد فقه را نزد [[سید حسین طباطبائی قمی]] و اصول را نزد میرزا محمد آقازادهٔ خراسانی، فرزند [[آخوند خراسانی]]، خواند و از همین دو استاد اجازهٔ اجتهاد گرفت. این اجازه با توقیع [[سید ابوالحسن اصفهانی]] تأیید شد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۰؛ حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> پس از مهاجرت [[میرزا مهدی اصفهانی]] به مشهد در ۱۳۴۰ق، سال‌ها از محضر او اصول و معارف آموخت و تا پایان عمر استادش از او جدا نشد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> در همین سال‌ها [[میرزا مهدی آشتیانی]] کتاب «مصباح الانس» را برای او و استادش تدریس کرد.<ref>همان.</ref> نامه‌ای از او به میرزا مهدی اصفهانی در ۱۳۶۲ق بر جای مانده که با این عبارت آغاز می‌شود: «بِاَبِی اَنْتَ وَ اُمّی»؛ پدر و مادرم فدای تو باد. او در این نامه آرزو می‌کند باقی عمرش در خدمت استاد بگذرد.<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۱۹۶ (به نقل از حاجی‌محمدی و نوروزی).</ref>
 ==تدریس==
@@ سطر ۳۵: / سطر ۳۵: @@
 ==فعالیت سیاسی==
-در سال ۱۳۱۴ش، عالمان مشهد در خانهٔ سید یونس اردبیلی گرد آمدند و تلگراف اعتراضی به رضاشاه دربارهٔ کشف حجاب و کلاه پهلوی فرستادند؛ شیخ هاشم از امضاکنندگان آن بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> پس از واقعهٔ مسجد گوهرشاد در ۱۲ ربیع‌الثانی ۱۳۱۴، او را دستگیر کردند، دو ماه بازداشت و سپس به قزوین تبعید شد و هفت سال اجازهٔ بازگشت به مشهد را نیافت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
+در سال ۱۳۱۴ش، عالمان مشهد در خانهٔ سید یونس اردبیلی گرد آمدند و تلگراف اعتراضی به رضاشاه دربارهٔ کشف حجاب و کلاه پهلوی فرستادند؛ شیخ هاشم از امضاکنندگان آن بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> پس از واقعهٔ مسجد گوهرشاد در ۱۳۱۴ش او را دستگیر کردند و دو ماه بازداشت و محاکمه کردند؛ سپس به قزوین تبعید شد و هفت سال اجازهٔ بازگشت به مشهد را نیافت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
 پس از شهریور ۱۳۲۰ و سقوط رضاشاه، با توصیهٔ [[میرزا مهدی اصفهانی]] و درخواست گروهی از فضلا به مشهد بازگشت و تدریس را از سر گرفت.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گزارش خامنه‌ای، او تنها روحانی‌ای بود که به شهادت نواب صفوی واکنش نشان داد و در مجلس درس گفت: «مملکت ما کارش به جایی رسیده که فرزند پیغمبر را به جرم گفتن حقایق می‌کشند».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> او در جریان نهضت ملی نفت و انتخابات دورهٔ هفدهم مجلس نیز با عالمان مشهد هم‌داستان بود.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref>
 ==آثار==
-زندگینامه‌ها اثر تألیفی برای او ثبت نکرده‌اند و بیشتر همت او صرف تدریس و تربیت طلبه شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> کتاب‌های شخصی او پس از درگذشتش به کتابخانهٔ حرم رضوی سپرده شد و امروز در [[آستان قدس رضوی]] با نام «کتابخانهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی» نگهداری می‌شود.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref>
+زندگینامه‌ها اثر تألیفی برای او ثبت نکرده‌اند و بیشتر همت او صرف تدریس و تربیت طلبه شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> کتاب‌های شخصی او پس از درگذشتش وقف کتابخانهٔ حرم رضوی شد.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> امروز مجموعهٔ او در [[آستان قدس رضوی]] با نام «کتابخانهٔ آیت‌الله حاج شیخ هاشم قزوینی» نگهداری می‌شود.<ref>آستان قدس رضوی، «مشاهیر: شیخ هاشم قزوینی».</ref>
 ==وفات و مدفن==
@@ سطر ۴۸: / سطر ۴۸: @@
 محمدرضا حکیمی او را «نمونهٔ برجستهٔ یک عالم دینی و یک روحانی اسلامی واقعی» خوانده است؛ «مردی خردمند، وارسته، متواضع، هوشیار، متعهد، شجاع، روشن‌بین و بیزار از عوام‌فریبی».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۳۴۸.</ref> خامنه‌ای نیز او را «عالمی بسیار سنگین، متین، خوش‌بیان، اهل معنا و زاهد و بی‌اعتنا به دنیا» و در همان حال «بسیار روشنفکر» توصیف کرده است.<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref>
-به گزارش یکی از شاگردانش، او در دورانی که بیشتر مراجع اهل کتاب را نجس می‌دانستند، به طهارت اهل کتاب فتوا داد و بر آن بود که «متنجّس، منجّس نیست».<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گفتهٔ خامنه‌ای، او در ماه رمضان در زادگاهش منبر می‌رفت و با همان دستمزد سال را می‌گذراند و از کسی وجوهات نمی‌گرفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شاگردانش خوش‌بیانی، تسلط بر مبانی و سعهٔ صدر او را ستوده‌اند؛ چنان که مدیر شانه‌چی گفته است «در بیان درس، استاد بود بر مسائل و مبانی تسلط کامل داشت».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شفیعی کدکنی نیز گفته است که او «علاوه بر فقه و اصول، عملاً به ما آموخت که از تنگ‌نظری‌های قرون وسطایی به در آییم و در دانش‌اندوزی مرزهای تعصب را بشکنیم».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۲.</ref><ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref>
+به گزارش یکی از شاگردانش، او در دورانی که بیشتر مراجع اهل کتاب را نجس می‌دانستند، به طهارت اهل کتاب فتوا داد و بر آن بود که «متنجّس، منجّس نیست».<ref>پایگاه حوزه‌نت، «محمد هاشم قزوینی».</ref> به گفتهٔ خامنه‌ای، او در ماه رمضان در زادگاهش منبر می‌رفت و با همان دستمزد سال را می‌گذراند و از کسی وجوهات نمی‌گرفت.<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شاگردانش خوش‌بیانی، تسلط بر مبانی و سعهٔ صدر او را ستوده‌اند؛ چنان که مدیر شانه‌چی گفته است «در بیان درس، استاد بود بر مسائل و مبانی تسلط کامل داشت».<ref>حاجی‌محمدی و نوروزی، مشکوة، ش۷۸.</ref> شفیعی کدکنی نیز گفته است که او «علاوه بر فقه و اصول، عملاً به ما آموخت که از تنگ‌نظری‌های قرون وسطایی به در آییم و در دانش‌اندوزی مرزهای تعصب را بشکنیم».<ref>حکیمی، مکتب تفکیک، ص۲۳۲.</ref>
 ==پانویس==