شک - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۵ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۴۹

2026-04-15T06:49:29Z

نمایش تغییرات

Mohammadi: /* شک در قرآن و روایات */

2025-06-01T10:34:07Z

‏شک در قرآن و روایات

مهدی موسوی در ‏۱۸ اوت ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۲۲

2020-08-18T12:22:25Z

مهدی موسوی در ‏۱۸ اوت ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۲۲

2020-08-18T12:22:03Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۱۱ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۱۱:۰۴

2020-03-11T11:04:47Z

سید مهدی خدایی: 7پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

2019-11-02T15:26:06Z

7پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

مهدی موسوی: ویرایش

2019-05-13T12:39:39Z

ویرایش

نمایش تغییرات

سید مهدی خدایی در ‏۸ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۰۶

2016-02-08T11:06:56Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۳ فوریهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۲:۳۰

2013-02-03T12:30:17Z

نمایش تغییرات

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} شک، چون وسوسه، ش...' ایجاد کرد

2013-02-02T09:58:16Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} {{نیازمند ویرایش فنی}} شک، چون وسوسه، ش...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}
{{نیازمند ویرایش فنی}}
شک، چون وسوسه، شرک و... از القائات شيطانيه در قلوب است، چنانچه طمأنينه، يقين، ثبات، خلوص و امثال اين‌ها از افاضات رحمانيه و القائات فرشتگان است.<ref> . خمينى، سید روح‌الله؛ چهل حديث، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى،قم، چاپ بيستم، 1378، ص 399.</ref> امام صادق(ع) در حدیثی بسیار مهم که لشگریان عقل و جهل را ذکر فرموده است، شك را مقابل يقين و از لشگریان نادانی دانسته است.<ref> . برقى احمدبن محمدبن خالد، المحاسن، دارالكتب الإسلامية، قم، 1371 ق، چاپ دوم، ج 1، ص 197.</ref>
ترديدى نيست كه اين بيمارى نفس را فاسد و هلاك مى‌كند زيرا شك، منافى يقين است و ايمان بدون يقين تحقّق نمى‌يابد.<ref> . نراقی ملامحمدمهدی؛ علم اخلاق اسلامى (ترجمه جامع السعادات) ، ترجمهی سيدجلال الدين مجتبوی، انتشارات حكمت،چاپ چهارم، 1377، ج 1، ص 174.</ref>
در مواجهه انسان با هست و نیست چیزی یا درستی و نادرستی مطلبی سه حالت تصور دارد:

1. شک به معنی تساوی احتمال هست و نیست آن چیز یا درستی و نادرستی آن مطلب.

2. گمان: به معنی برتری یکی از دو طرف احتمال که در این صورت آن طرف برتر را مظنون و طرف دیگر را موهوم می نامند.

3. یقین: به معنی تعیّن صددرصدی یک طرف به طوری که هیچ احتمالی در مقابلش وجود ندارد.<ref> . دستغیب، شهید سیدعبدالحسین؛ قلب سلیم، انتشارات دارالکتاب، قم، چاپ اول، 1368 هش، ج 1، ص 133.</ref>

منظور از شك اين است كه اعتقاد، سست و ضعيف شود و يقين از بین برود و مجرّد وسوسه و حديث نفس<ref> . احتمالاتی گذرا که در ذهن میآیند و میروند و پابرجا نیستند.</ref> شك نيست؛ زيرا اين‌ها با ايمان منافات ندارد و از روایات استفاده می شود كه شك وقتى موجب كفر است كه به انكار منجر شود، چنانكه روايت شده است كه ابوبصير از امام صادق(ع) پرسيد در مورد كسى كه درباره خداى تعالى شك كند چه مى‌فرمائيد؟ امام فرمود: «كافر است»، پرسيد: اگر درباره رسول اللّه (ص) شك كند؟ فرمود: «كافر است». آنگاه به راوی فرمود: «وقتى كافر است كه انكار كند».<ref> . نراقی، ملامحمدمهدی؛ پیشین،‌ ج 1، ص 175.</ref>
شك و حيرت در اموری که ايمان به آن ها واجب است، موجب نابودی ایمان و حیات معنوی است و سعى در از بین بردن آن از واجبات است ولی اگر شك در غير آن ها باشد -از آن جا كه مطلق يقين در هر چيزى موجب كمال نفس و صفاى آن است- سعى در از بین بردن آن با وجود امكان اگر امرى از آن مهم تر در پيش نباشد، کاری پسندیده است. <ref> . نراقى، ملا احمد؛ معراج السعادة، انتشارات هجرت، قم، چاپ پنجم، 1377، ‌ص 111.</ref>
اجزاء و لوازم ايمان که باید مورد ایمان و یقین باشند به صورت فهرست وار عبارتند از:

1. اعتقاد به وجود خدا و صفات كماليّه او (توحید ذاتی، توحید صفاتی، توحید افعالی، یقین به عدالت او، توحید در اطاعت و عبادت) .

2. یقین به نبوّت.

3. یقین به امامت.

4. یقین به عالم آخرت (برزخ، قیامت، میزان، صراط، کوثر، شفاعت، بهشت، جهنم) <ref> . دستغیب، شهید سیدعبدالحسین؛ قلب سلیم، انتشارات دارالکتاب، قم، چاپ اول، 1368 هش، ج 1، ص 240.</ref>

== شک در قرآن کریم و روایات شریفه ==

قرآن کریم، افرادی از قوم حضرت نوح، حضرت هود،<ref> . إبراهيم : 9 </ref> حضرت صالح<ref> . هود : 62 </ref>، حضرت موسی<ref> . هود : 110 </ref>، حضرت یوسف<ref> . غافر : 34 </ref> و پیامبراسلام علي‌نبيّناوآله‌وعليهم‌السلام<ref> . يونس : 104 </ref> را به علت شک داشتن آن ها سرزنش می کند و شک را نوعی پلیدی دانسته است که خداوند آن را بر افرادی که ایمان نمی آورند القا می کند و سینه آنان را به شکلی بسیار رنج آور تنگ می کند؛ همان طور که امام صادق(ع) در آیه شریفه «... كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذينَ لا يُؤْمِنُون»<ref> . الأنعام : 125 : آن كس را كه خدا بخواهد هدايت كند، سينه‌اش را براى (پذيرش) اسلام، گشاده مى سازد و آن كس را كه به خاطر اعمال خلافش بخواهد گمراه سازد، سينه‌اش را آن چنان تنگ مى‌كند كه گويا مى‌خواهد به آسمان بالا برود اين گونه خداوند پليدى را بر افرادى كه ايمان نمى‌آورند قرار مى‌دهد.</ref> فرمودند: منظور از رجس (پلیدی) در این آیه، شك است.<ref> . عياشى، محمد بن مسعود؛ تفسير العيّاشي، المطبعة العلمية، تهران، چاپ اول، 1380 ق، ج 1، ص 377.</ref>

علامه ی طباطبایی(ره) شک را از مصادیق تعبیر «مرض قلبی» در قرآن می داند که دل هاي مبتلایان به آن به پر كاهى مى‌ماند كه هر لحظه دستخوش نسيم‌ها گشته، به اين سو و آن سو كشيده مى‌شود.<ref> . طباطبایی سید محمد حسین؛ تفسيرالميزان ترجمهی موسوى همدانى سيدمحمدباقر، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسين حوزه علميه قم، قم،چاپ پنجم، 1374 ش، ج‌5، ص: 620 و 621.</ref>
رسول خدا (ص) فرمود: بهترين اعمال در پيشگاه خداوند ايمانى است كه شكّ‌ و دو دلى در آن راه نداشته باشد<ref> . صدوق محمد بن على بنبابويه؛ عيون أخبار الرضا عليهالسلام، (ترجمهی مستفيد، حميد رضا و غفارى، على اكبر) ، نشر صدوق، تهران، چاپ اول، 1372ش، ج 2، ص 13.</ref> و امام علی(ع) فرمود: خواب بر یقین بهتر از شب زنده داری با شک است<ref> . آمدى، عبدالواحد بن محمد تميمى؛ غررالحكم و دررالكلم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى قم، 1366 ش، ص 61.</ref> و فرمود: اندکی از شک کافی است که یقینی را (که محکم نشده) نابود کند.

امام سجاد(ع) در دعای روز عرفه از خدای متعال می خواهد: «خدایا! هر شك‌ و دو دلى را از من دور كن»<ref> . امام سجاد(ع) الصحيفة السجادية، ترجمهی فيض الاسلام اصفهانى، على نقى؛ فقيه، تهران، چاپ دوم، 1376ش، ص 357.</ref> و این مضمون در بسیاری از دیگر دعاها تکرار شده است و از خدا خواسته شده است که دل ایشان را از آلودگی شک پاک کند. <ref> . كلينى، ابو جعفر محمد بن يعقوب؛ الكافي، دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ‌چهارم، 1407 هق، ج 2، ص 588.</ref>

امام صادق (ع) فرمود: هر قلبی که در آن شک یا شرک باشد، بی ارزش است<ref> . كلينى؛ پیشین، ج 2، ص 16.</ref> و خداوند فرد متلوّن (که رنگ به رنگ می شود و ثبات در یقین ندارد) از بندگانش را دوست ندارد.<ref> . مجلسى، محمد باقر؛بحار الأنوار، مؤسسة الطبع و النشر، بيروت، اول، 1410 ق، ج 69، ص 126.</ref> و هر کس در خدا و رسولش شک کند کافر است.<ref> . كلينى؛ پیشین، ج 2، ص 386.</ref>
امام حسن عسکری(ع) فرمود: سالم‌ترين دل ها آن است كه از شك‌ و شبهه‌ها پاك باشد.<ref> . ابن شعبه، حسن بن على؛ تحف العقول، (ترجمه حسن زاده صادق) ، انتشارات آل عليّ عليهالسلام، قم، چاپ اول، 1382ش، ص 409.</ref>

== مراتب شک ==

شک (فارغ از این که در کدام از اصول ایمانی باشد) از نظر امام خمینی (ره) دارای مراتبی است:
شك جلىّ: تزلزل در عقايد ظاهری است؛ [مثل این که در وجود خدا یا نبوت شک کند.]
شک خفّى: تزلزل در معارف و اسرار توحيد و تجريد و تفريد است [یعنی ناتوانی قلب در شهود باطنی این معارف]
شک أخفى: حالت تلوين و عدم تمكين در مقامات مذكوره است.<ref> . خمينى، امام سید روح‌الله؛ شرح حديث جنود عقل و جهل، مؤسسه‌ى تنظيم و نشر آثار امام خمينى،قم، چاپ سوم، 1378، ص 407.</ref> [یعنی ناتوانی قلب در ثبات و دوام شهود باطنی این معارف ]

== عوامل و اسباب ایجاد شک ==

اسباب ایجاد شک، بسته به نوع شک فرق می کند. اما آن چه بیشتر در قرآن و روایات و بیانات علمای اخلاق مورد توجه قرار گرفته است، چند علت به ویژه اولین علت زیر است:
- رذایل اخلاقی خصوصاً عمل نکردن به دانسته های یقینی: عمل صالح، انسان را از دلبستگى به دنيا دور مى‌كند و معرفت، آدمى را از آلودگى اوهام و شک ها خالص‌تر مى‌کند. هم چنان كه عمل غير صالح به هر مقدار از زشتى كه دارد انسان را پست نموده، علوم و معارفش را با جهل و شك و نابسامانى آميخته‌تر مى‌كند.<ref> . ترجمه الميزان، پیشین، ج‌3، ص 100 و 101.</ref> زیرا قلب انسانى لطيفه‌اى است كه بين ملك و ملكوت قرار دارد و يك روى آن به عالم حسی است و صور ملكيه دنياويه در آن منعكس شود و اگر وجهه دنياويه قلب قوّت گرفت، باطن وجود او با ملكوت سفلى كه عالم جنّ و شياطين و نفوس خبيثه و سایه عالم مادیات است تناسب می یابد و افکار و تمایلات و رفتارهای شيطانى از قبيل وسوسه و شك و ترديد و اوهام و خيالات باطله در آن غالب می شود و همینطور اگر قلب به آخرت و معارف حقه توجه نمود، با ملكوت اعلى، كه عالم ملائكه و نفوس طيبه سعيده است و به منزله حقیقتِ نورانى عالم طبيعت است، تناسب پيدا می‌كند و علوم رحمانى و عقايد حقه و افکار و تمایلات الهيه دریافت کرده و از شك و شرك منزه و پاكيزه می گردد.<ref> . خمينى، امام سید روح‌الله؛ چهل‌حديث ص 399 و 400.</ref>

این شک، فراگیر و بسیار دیرعلاج است؛ چرا که آمیخته با لجاجت و هوای نفس در عین درک حقیقت است و بسیاری از مضامین دینی در سرزنش شک در این مورد است؛ زیرا این افراد، یقینی را قبلاً پیدا کرده و حجت برایشان تمام است اما گوهر گرانبهای ایمان را با گناهان متعدد و توبه نکردن از دست می دهند. چون بر اساس روایات، اگر یقین مورد عمل قرار نگیرد کوچ می کند.<ref> . ریشهری، محمد؛ میزان الحکمه، انتشارات دارالحدیث، چاپ اول، 1422، ج 7، ص 2781.</ref>
همچنین این افراد به نوعی قساوت قلب دچار می شوند که کار اصلاحشان بسیار دشوار می گردد و مفاسد آن ها برای دین و جامعه و خودشان هم خیلی بیشتر است. به همین علت است که امام صادق(ع) فرمود: شک تا زمانی است که یقین نیاید و پس از یقین دیگر شک جایز نیست.<ref> . كلينى، پیشین، ج 2، ص 399.</ref> این شک پس از یقین، همان شکی است که در اثر عمل نکردن به مقتضای آن یقین و آلوده شدن به رذایل و در نتیجه از دست دادن آن یقین، دل را فرامی گیرد.

- تکبر در مقابل حق و تکذیب آیات الهی: قرآن کریم می فرماید: آن كسانى را كه در زمین به ناحق سركشى و تکبر مى‌كنند را به زودی از آيات خويش رويگردان سازم، چنان كه هر آيتى را كه ببينند ايمان نياورند و اگر طريق هدايت ببينند از آن نروند و اگر طريق گمراهى ببينند از آن بروند. زيرا اينان آيات را دروغ انگاشتند و از آن غفلت ورزيدند.<ref> . الأعراف : 146</ref> با این که حقانیت آن آیات را فهمیده بودند.

- پرورانیدن شک اولیّه: امام علی(ع) تردد را از اسباب شک می داند<ref> . كلينى، پیشین، ج‌2، ص 392 و 393.</ref> که مقصود از تردد، همان شک ابتدایی<ref> . توضیح شک ابتدایی در پایان این گفتار در بحث انواع شک غیر مذموم ذکر خواهد شد.</ref> است در صورتی که ماندگار شود؛ همانطور که در حدیث دیگر از این شک ابتدایی که معمولاً خفیف است به ریب تعبیر کرده و فرمودند: ریب نکنید تا در شک نیفتید.<ref> . مفيد، محمد بن محمد؛ الأمالي، كنگره شيخ مفيد، قم، چاپ اول، 1413ق، ص 206.</ref>

- جهل: امام علی(ع) می فرماید: شک ثمره جهل است.<ref> . آمدی، پیشین، ص 71.</ref> آن بزرگوار در جای دیگر تسلیم در برابر جهل را از اسباب شک می دانند.<ref> . كلينى، پیشین، ج‌2، ص 392 و 393.</ref>

- مجادله های دینی بیهوده و سنگین: امام باقر(ع) به زياد فرمود: اى زياد! از مجادله های کلامی (در امور سنگین دینی) بپرهيز كه موجب شك‌ شود و عمل را تباه كند و صاحبش را هلاك نمايد؛ همانطور که گذشتگان به جای عمل به وظایف به دنبال این امور رفته و در خدا سرگردان شدند و كارشان (در حيرت و دهشت) به جائى رسيد كه مردى را از پيش او صدا ميزدند و او به پشت سرش جواب مي داد و از پشت سرش صدا مي كردند و او از پيش رو پاسخ مي گفت. (دیوانه شده بود)‌!!<ref> . صدوق محمد باقر كمره‌اى؛ امالى، ترجمه كمره‌اى، اسلاميه، تهران، چاپ ششم، 1376ش، ص 417.</ref>
البته كسى كه خداوند او را به نيروى قدسى و قريحه مستقيم تأييد فرموده و نور حكمت را در دلش تابانده و مشمول الطاف خفيّه ساخته است چنين كسى مى‌تواند در درياى علوم غوطه‌ور شود و ديگران سزاوار است كه اصول عقايد خود را كه از شرع رسيده، از او بگيرند و به خدمت او مشغول باشند تا بركات انفاس وى شامل حالشان شود.<ref> . نراقی ملامحمدمهدی؛ پیشین،‌ ج 1، ص 289.</ref>

- ترس از حق.<ref> . كلينى، پیشین، ج‌2، ص 392 و 393.</ref> به این معنی که می ترسند منافعی را در پیروی از حق از دست دهند یا زیانی متوجه آنان شود در نتیجه از آن تبعیت نمی کنند و سپس به حکم قانون شک آفرینی تخلف از دانسته های یقینی که فرآیند آن ذکر شد، شک بر دلشان سایه می افکند.

== آثار شک ==

نابودی ایمان، فساد دین و شرک: این آثار در روایاتی که از امام علی (ع) رسیده است بیان شده است.<ref> . ریشهری محمد؛ پیشین، ج 5، ص 1986.</ref>
خواری، ذلت و حقارت در دنیا: امام علی(ع) فرمود: هر كه دستخوش شك شود، خداوند با قدرت خود او را خوار گرداند و با جلال و شكوه خويش وى را حقير سازد، همان طور كه در زندگى خويش كوتاهى كرده و به پروردگار خود مغرور گشته است.<ref> . ابن شعبه، حسن بن على؛ پیشین، ص 275.</ref>
بی اثر نمودن اعمال: امام باقر(ع) فرمود: با شک و انکار هیچ عملی سودبخش نیست.<ref> . كلينى، پیشین، ج 2، ص 400.</ref>
دل مشغولی و اندوه.<ref> . برقی، پیشین، ج 1، ص 17.</ref>

== پیشگیری از شک ==

شک و عوامل شک آفرین، آفتی است که همواره انسان مومن اخلاق جو را تهدید می کند به همین علت امام علی(ع) می فرماید: داناترین (و در روایتی دیگر، بزرگترین) مردم کسی است که شک وی باعث از بین رفتن یقینش نشود.<ref> . آمدی، پیشین، ص 46.</ref> به همین جهت مومن باید همواره خود را از این آفت حفظ کند که به ان مبتلا نشود.
چند اصل می تواند در این مساله راهگشا باشند:
1. پرهیز از رذایل و صبر در مقابل هوای نفس: تا قدرت حق یابی و حقیقت فهمی و توانایی قلب در تولید یقین فرونکاهد و دل به بیماری مبتلا نشود. همانطور که قرآن کریم توانایی درک آیات خود را منوط به وجود صبر بسیار و شكرگزاری در انسان می داند.<ref> . إبراهيم : 5</ref>‌ و امام علی (ع) فرمود: هر كه از فرمان خدا سرپيچى نمايد به شك دچار گردد.<ref> . ابن شعبه، حسن بن على، پیشین، ص 275.</ref>
در بحث علت شناسی، جایگاه تاثیر رذایل و گناهان در ایجاد شک در دل، بیشتر تبیین شد.
2. تقویت یقین: زیرا امام علی(ع) می فرماید: انسان مخلص و نیز فرد صاحب یقین که یقینش صادقانه و صحیح باشد، در شک نمی افتد.<ref> . ریشهری محمد، پیشین، ج 5، ص 1987.</ref>
3. پرهیز از مجادلات کلامی و دین شناختی: خصوصاً وقتی که در مقام جدل و تخاصم با انگیزه های برتری جویی باشد..<ref> . خمينى امام سید روح‌الله، چهل‌حديث ص 394.</ref> یا در هماوردی با آن مباحث علمی درکشان ناتوان باشد.
4. شک زدایی در امور جزیی: مقابله با روحیه ی شک پرورانی خصوصاً در عبادات، می تواند در تقویت انسان در مقابله با شک در اعتقادات کمک کند. همانطور که در روایات فرموده اند اعتنا به شکیات در وضو لازم نیست.<ref> . حميرى، عبد الله بن جعفر، قرب الإسناد، مؤسسة آلالبيت عليهمالسلام، قم، چاپ اول، 1413 ق، ص 177.</ref> و بلکه نباید نماز را با شک از بین برد.<ref> . حميرى، پیشین، ص 198.</ref>
5. پرهیز از مقدمات شک و درمان فوری شک ابتدایی<ref> . توضیح شک ابتدایی در پایان این گفتار در بحث انواع شک غیر مذموم ذکر خواهد شد.</ref>: امام علی(ع) بارها می فرمود: ریب نکنید تا به شک نیفتید<ref> . مفيد، پیشین، ص 206.</ref> گوئى در گفتار ایشان، ارتياب (دو دلى و ترديد) مقدّمه و مبدأ شك است.<ref> . نراقی، ملامحمدمهدی؛ پیشین،‌ ج 1، ص 174.</ref>

== درمان شک ==

امام علی(ع) می فرماید: هر کس در شک بماند، شک وی می افزاید.<ref> . آمدی، پیشین، ص 72.</ref> بنابراین باید به سرعت این رذیله ویرانگر را معالجه نمود. درمان هایی برای شک در منابع اسلامی وجود دارد که به نظر می رسد بسته به نوع شک و میزان رسوخ آن، هریک درمان نوع و مرتبه ای از شک هستند:

بی اعتنایی به شک: امير المؤمنين(ع) فرمود: هر كس يقينی دارد و سپس شك‌ كند بر يقين خود بایستد؛ زيرا شك‌ نمی تواند يقين را نقض كند.<ref> . صدوق، محمّد بن على بن بابويه؛ الخصال، (ترجمه كمره‌اى محمدباقر) ، كتابچى، تهران، چاپ اول، 1377ش، ج 2، ص 410.</ref> این توصیه تنها در فقه و طهارت و نماز نیست.
روشمندی در تحقیق استدلالی درباره دین: از آن جا که غالباً شک وقتى پديد مى‌آيد كه ادلّه با يكديگر تعارض دارند [يعنى يك دليل مطلبى را اثبات مى‌كند و دليل ديگر آن را رد مى‌كند]،<ref> . نراقی، ملامحمدمهدی؛ پیشین،‌ ج 1، ص 173.</ref> بسیاری از شک های اعتقادی ناشی از ذهنیاتی غیر یقینی است که فرد در ذهن خود آ ن ها را یقین می پندارد اما ذهن فلسفی و به بیانی دیگر ریاضیاتی و الگوریتمی هرگز آن ها را حرف درستی نمی داند. به همین جهت بزرگان اخلاق توصیه کرده اند به شکل منطقی و بر اساس استدلال های عقیدتی درست -که هر دلیلی دارای اجزایی باشد که قبلاً به اثبات رسیده باشد تا به بدیهیات اولیه منجر شود- مسائل مشکوک را بررسی کند تا به یقین برسد.
اگر قدرت بررسی علمی ندارد باید بر عبادت و قرائت قرآن مواظبت نمايد و به مطالعه احاديث و شنيدن آنها از اهلش اشتغال ورزد و با صالحان و متّقيان و پارسايان و اهل يقين همنشين شود تا نفس او كسب نورانيّتى كند كه به وسيله آن ظلمت شك از ميان برود.<ref> . نراقی ملامحمدمهدی؛ پیشین،‌ ج 1، ص 176.</ref> چه بسا از زبان و بیان آنان نیز توضیحات و اسدلال های آسان و اثرگذاری بشنود.

مطالعه آیات الهی در مخلوقات: امام علی(ع) می فرماید: در شگفتم از کسی که در خدا شک دارد اما مخلوقات خدا را می بیند.<ref> . ديلمى شيخ حسن؛ إرشادالقلوب إلى الصواب، شريف رضى، قم، چاپ اول، 1412 ق، ج 1، ص 192.</ref>
ياد كردن اهل بيت عليهم‌السلام: امام علی(ع) فرمود: ياد كردن ما اهل بيت براى وسوسه‌هاى شك آميز و... شفاست.<ref> . ابن شعبه، حسن بن على؛ تحف العقول، (ترجمه حسن زاده صادق) ، انتشارات آل عليّ عليهالسلام، قم، چاپ اول، 1382ش، ص 185.</ref>‌
تفکر مداوم: همانطور که امام علی(ع) می فرماید: با تکرار تفکر، شک به پاسخ می رسد.<ref> . آمدی، پیشین، ص 57.</ref>

لازم به ذکر است که این دستور مربوط به کسی است که بدون جدل و به هم ریختگی سیستم ذهنی و فکری اش -که بسا واقعاً قوای درکی او در اثر جدل ها آسیب ببیند و نوعی مرض عصبی-روانی (نوروسایکولوژیک) که در حدیث امام باقر(ع) ذکر شد پیدا کند- به شک برسد.

== شک غیر مذموم ==

دو نوع شک مورد سرزنش نیست:

1. شک ابتدایی: امام صادق(ع) فرمود: هر کس شک یا گمان ورزد و بر یکی بماند، اعمال خود را نابود کرده است.<ref> . كلينى، پیشین، ج 2، ص 400.</ref> شهید مطهری(ره) می گويد: شك‌، مقدمه يقين؛ پرسش، مقدمه وصول و اضطراب، مقدمه آرامش است. شك، معبر (پل و عبورگاه) خوب و لازمى است هر چند منزل و توقف گاه نامناسبى است. اسلام كه اين همه دعوت به تفكر و ايقان مى‌كند، به طور ضمنى مى‌فهماند كه حالت اوليه بشر، جهل و شك و ترديد است و با تفكر و انديشه صحيح بايد به سرمنزل ايقان و اطمينان برسد.<ref> . مطهرى شهيد مرتضي ؛ مجموعه آثار، چاپ دهم، مهر 1380، انتشارات صدرا، قم، ج 1، ص 37.</ref> اما اگر این شک درمان نشود یا پرورش نیابد، در قلب نفوذ کرده و نوعی بیماردلی ایجاد می کند که در اسباب ایجاد شک مطرح شد و همان می شود که امام علی(ع) می فرماید: با ادامه یافتن شک، شرک ایجاد می شود.<ref> . آمدی، پیشین، ص 72.</ref>

2. شکی که ناشی از نفهمیدن حق باشد نه بی تقوایی و لجاجت با حق: بر همین اساس است که بزرگان اخلاق و تربیت اعتقاد دارند اگر كسى واقعا از روى صدق و صفا قدم در راه نهد و از صميم دل هدايت خود را از خداى خود طلب نمايد موفّق به هدايت خواهد شد اگرچه در امر توحيد نيز شكّ داشته باشد.<ref> . طهراني سيدمحمّدحسين حسيني؛ رسالةلُبّ اللباب فى سير و سلوك أولي الألباب، دارالمحجةالبيضاء، بيروت، 1431ه‌ق، چاپ چهارم، ص 92.</ref>

== پانویس ==

<references/>
==منابع==
[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=44152 شک ، مصطفی همدانی، سایت پژوهشکده باقر العلوم(ع) ( بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)]، تاریخ بازیابی : 14 بهمن 1391 .
[[رده:اخلاق فردی]]
[[رده:صفات ناپسند]]

@@ سطر ۲۵: / سطر ۲۵: @@
 ==شک در قرآن و روایات==
-[[قرآن|قرآن کریم]]، افرادی از قوم [[حضرت نوح]]، [[حضرت هود]]،<ref>[[سوره ابراهیم]]: ۹.</ref> [[حضرت صالح]]<ref>[[سوره هود]]: ۶۲.</ref>، [[حضرت موسی]]<ref>[[سوره هود]]: ۱۱۰.</ref>، [[حضرت یوسف]]<ref>[[سوره غافر]]: ۳۴.</ref> و [[پیامبر اسلام]] (علی‌ نبینا و آله‌ و علیهم‌ السلام)<ref>[[سوره یونس]]: ۱۰۴.</ref> را به علت شک داشتن آنها سرزنش می کند و شک را نوعی پلیدی دانسته است که خداوند آن را بر افرادی که [[ایمان]] نمی آورند القا می کند و سینه آنان را به شکلی بسیار رنج آور تنگ می کند؛ همان طور که [[امام صادق]] علیه السلام در مورد [[آیه]] شریفه {{متن قرآن|«...کذلِک یجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذینَ لایؤْمِنُون»}}<ref>[[سوره انعام]]: ۱۲۵. آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را براى (پذیرش) اسلام، گشاده مى سازد و آن کس را که به خاطر اعمال خلافش بخواهد گمراه سازد، سینه‌اش را آن چنان تنگ مى‌کند که گویا مى‌خواهد به آسمان بالا برود این گونه خداوند پلیدى را بر افرادى که ایمان نمى‌آورند قرار مى‌دهد.</ref> فرمودند: منظور از رجس (پلیدی) در این آیه، شک است.<ref>عیاشى، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ ق، ج۱، ص۳۷۷.</ref>
+[[قرآن|قرآن کریم]]، افرادی از قوم [[حضرت نوح]]، [[حضرت هود]]،<ref>[[سوره ابراهیم]]: ۹.</ref> [[حضرت صالح]]<ref>[[سوره هود]]: ۶۲.</ref>، [[حضرت موسی]]<ref>[[سوره هود]]: ۱۱۰.</ref>، [[حضرت یوسف]]<ref>[[سوره غافر]]: ۳۴.</ref> و [[پیامبر اسلام]] (علی‌ نبینا و آله‌ و علیهم‌ السلام)<ref>[[سوره یونس]]: ۱۰۴.</ref> را به علت شک داشتن آنها سرزنش می کند و شک را نوعی پلیدی دانسته است که خداوند آن را بر افرادی که [[ایمان]] نمی آورند القا می کند و سینه آنان را به شکلی بسیار رنج آور تنگ می کند؛ همان طور که [[امام صادق]] علیه السلام در مورد [[آیه]] شریفه {{متن قرآن|«... كَذَٰلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ»}}<ref>[[آیه 125 سوره انعام|سوره انعام، آیه ۱۲۵.]]</ref>؛ آن کس را که خدا بخواهد هدایت کند، سینه‌اش را براى (پذیرش) اسلام، گشاده مى سازد و آن کس را که به خاطر اعمال خلافش بخواهد گمراه سازد، سینه‌اش را آن چنان تنگ مى‌کند که گویا مى‌خواهد به آسمان بالا برود این گونه خداوند پلیدى را بر افرادى که ایمان نمى‌آورند قرار مى‌دهد. فرمودند: منظور از رجس (پلیدی) در این آیه، شک است.<ref>عیاشى، محمد بن مسعود؛ تفسیر العیاشی، المطبعة العلمیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ ق، ج۱، ص۳۷۷.</ref>
 [[علامه طباطبایى|علامه طباطبایی]] در [[تفسیر قرآن|تفسیر]] این آیه، شک را از مصادیق تعبیر «مرض قلبی» در قرآن می داند که دلهای مبتلایان به آن به پر کاهى مى‌ماند که هر لحظه دستخوش نسیم‌ها گشته، به این سو و آن سو کشیده مى‌شود.<ref>طباطبایی سید محمدحسین؛ تفسیرالمیزان ترجمه موسوى همدانى سید محمدباقر، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‌ى مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ ش، ج‌۵، ص ۶۲۰ و ۶۲۱.</ref>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ اوت ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۲۲
سطر ۲:		سطر ۲:

	{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}		{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}
−
−	~~__toc__~~

	«شک»، چون [[وسوسه]]، [[شرک]] و... از القائات [[شیطان\|شیطان]] در قلوب است؛ چنانچه طمأنینه، [[یقین]]، ثبات، [[اخلاص\|خلوص]] و امثال این‌ها از افاضات رحمانیه و القائات [[فرشتگان]] است.<ref>خمینى، سید روح‌الله؛ چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، قم، چاپ بیستم، ۱۳۷۸، ص ۳۹۹.</ref> تردیدى نیست که این بیمارى [[نفس]] را فاسد و هلاک مى‌کند، زیرا شک، منافى [[یقین]] است و [[ایمان\|ایمان]] بدون یقین تحقّق نمى‌یابد.<ref>نراقی ملا محمدمهدی؛ علم اخلاق اسلامى (ترجمه جامع السعادات)، ترجمهی سید جلال الدین مجتبوی، انتشارات حکمت، چاپ چهارم، ۱۳۷۷، ج۱، ص۱۷۴.</ref>		«شک»، چون [[وسوسه]]، [[شرک]] و... از القائات [[شیطان\|شیطان]] در قلوب است؛ چنانچه طمأنینه، [[یقین]]، ثبات، [[اخلاص\|خلوص]] و امثال این‌ها از افاضات رحمانیه و القائات [[فرشتگان]] است.<ref>خمینى، سید روح‌الله؛ چهل حدیث، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، قم، چاپ بیستم، ۱۳۷۸، ص ۳۹۹.</ref> تردیدى نیست که این بیمارى [[نفس]] را فاسد و هلاک مى‌کند، زیرا شک، منافى [[یقین]] است و [[ایمان\|ایمان]] بدون یقین تحقّق نمى‌یابد.<ref>نراقی ملا محمدمهدی؛ علم اخلاق اسلامى (ترجمه جامع السعادات)، ترجمهی سید جلال الدین مجتبوی، انتشارات حکمت، چاپ چهارم، ۱۳۷۷، ج۱، ص۱۷۴.</ref>

@@ سطر ۱۰۰: / سطر ۱۰۰: @@
 ==منبع==
-[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=44152 شک، مصطفی همدانی، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)]، تاریخ بازیابی: 14 بهمن 1391.
+مصطفي همداني، شک، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 14 بهمن 1391.
 [[رده:اخلاق فردی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ نوامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۵:۲۶
سطر ۱۰۴:		سطر ۱۰۴:
	[[رده:اخلاق فردی]]		[[رده:اخلاق فردی]]
	[[رده:صفات ناپسند]]		[[رده:صفات ناپسند]]
		+	[[رده: مقاله های مهم]]
		+
		+	{{سنجش کیفی
		+	\|سنجش=شده
		+	\|شناسه= ضعیف
		+	\|عنوان بندی مناسب= خوب
		+	\|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
		+	\|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
		+	\|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
		+	\|جامعیت= خوب
		+	\|رعایت اختصار= خوب
		+	\|سیر منطقی= متوسط
		+	\|کیفیت پژوهش= خوب
		+	\|رده= دارد
		+	}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۰۶
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{خوب}}
		+	{{و}}
	{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}		{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}