مهدی موسوی در ‏۲۹ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۰۴

2026-03-29T13:04:01Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی: ویرایش

2020-07-02T10:34:43Z

ویرایش

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۷ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۱۷

2020-03-07T05:17:30Z

Aghajani در ‏۷ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۱۷

2020-03-07T05:17:11Z

سید مهدی خدایی در ‏۸ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۰۸

2016-02-08T11:08:16Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۱۲، ساعت ۱۰:۰۳

2012-12-24T10:03:29Z

نمایش تغییرات

بهرامی در ‏۱۸ دسامبر ۲۰۱۲، ساعت ۰۹:۴۵

2012-12-18T09:45:46Z

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} toc شماتت در ل...' ایجاد کرد

2012-12-18T08:38:54Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} __toc__ شماتت در ل...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}

{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}}

__toc__

شماتت در لغت عبارت است از شاد شدن از گرفتارى دیگران یا كسى كه با شماتتکننده دشمنى مى‌كند.<ref> ر.ک: راغب اصفهانى، حسین؛ المفردات فی غریب القرآن‌، تحقیق صفوان عدنان داودى‌، دمشق، انتشارات دارالعلم الدار الشامیة، 1412ق، چ اول، ص463 و طریحى، فخر الدین؛ مجمع البحرین،‌ تحقیق: سید احمد حسینى‌، تهران، انتشارات كتابفروشى مرتضوى، 1375 ش، چ سوم، ج2، ص208 و معین، محمد؛ فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1384ش، چ22، ج2، ص2073.‌</ref> معنای اصطلاحی شماتت نیز به مانند بسیاری از واژگان علم اخلاق از معنای لغوی آن گرفته شده است و آن عبارت است از این که: «مثلا بگوید فلان بلا یا فلان مصیبت كه به فلانكس رسیده از بدى اوست و با آن شادى و سرور نیز باشد.»<ref> محدّث قمی،شیخ عباس؛ نزهة النواظر فی ترجمة معدن الجواهر، تهران، انتشارات اسلامیه‌، [بی تا]، چ اول، ص131.</ref>

== شماتت در آیات ==

در برخی آیات قرآنی در توصیف سیمای مخالفین دین اسلام و منافقین ویژگیها و خصوصیاتی برای آنان ذکر میشود، که از جملهی آنها صفت شماتت یا همان خشنودی به گرفتاری مؤمنان به بلاها و حوادث ناگوار است:
«اگر نیكى به شما برسد، آنها را ناراحت مى‌كند و اگر حادثهی ناگوارى براى شما رخ دهد، خوشحال مى‌شوند.»<ref> آل عمران/120.</ref>
«هر گاه نیكى به تو رسد، آنها را ناراحت مى‌كند و اگر مصیبتى به تو رسد، مى‌گویند: "ما تصمیم خود را از پیش گرفته‌ایم" و بازمى‌گردند در حالى كه خوشحالند!»<ref> توبه/50.</ref>

با این که شکست مسلمانان میتوانست موجب آسیب های اجتماعی فراوانی برای منافقانی که با آنها زندگی میکردند شود، اما کینه و دشمنی نسبت به پیامبر و دیگر مسلمانان که در دل منافقان جای گرفته بود، باعث میشد که این گروه به گرفتاریها و شکست مسلمانان خشنود شوند.

== شماتت در احادیث ==

این صفت در کلمات و سخنان معصومین(ع) جزو صفتهای ناپسند و از ویژگی های کسانی برشمرده شده است که از وادی ایمان دور گشتهاند به همین جهت مومنان از آن برحذر داشته شدهاند.

== صفت حسودان ==

حمّاد بن عیسى از امام صادق(ع) نقل مى‌كند كه فرمود: «لقمان به پسرش گفت: "فرزندم! هر چیزى علامتى دارد كه با آن شناخته مى‌شود [...] و حسود سه علامت دارد: وقتى كسى غایب است غیبت او را مى‌كند و چون حضور داشته باشد چاپلوسی او را مى‌كند و مصیبت زده را شماتت مى‌كند".»<ref> صدوق، محمد بن علی؛ خصال، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1362، چ اول، ج1، ص121.</ref>

== پرهیز از شماتت صفت اهلایمان ==

ابان بن عبد الملك از امام صادق(ع) روایت كند كه آن حضرت فرمود: «در گرفتارى برادر(دینى) خود اظهار شادى و شماتت مكن تا(در نتیجه) خداوند به او ترحم كند و آن گرفتارى را بهسوى تو بگرداند» و فرمود: «هر كس به مصیبتى كه به برادر(دینیش) رسیده شادكام شود از دنیا نرود تا خودش گرفتار آن شود.»<ref> کلینی، یعقوب؛ اصول كافى، ترجمه سید جواد مصطفوى‌، تهران، انتشارات كتاب فروشى علمیه اسلامیه‌، [بیتا]، چ اول، ج4، ص63.</ref>
امیر المومنین(ع) از جمله صفاتی که برای پرهیزکاران در خطبهی معروف همّام برمیشمارد این است که «در مصیبت‌هاى دیگران شاد نمى‌شود»<ref> سید رضى‌، محمد؛ نهج البلاغة، قم، انتشارات هجرت‌، 1414 ق‌، چ اول‌، ص306.</ref>

== ریشهی شماتت ==

از آیات و احادیثی که ذکر شد چنین به دست میآید که منشأ و ریشهی اصلی صفت شماتت دو چیز است: یکی کینه و دشمنی و دیگری حسادت؛ البته این دو نیز ناشی از جهل و نادانی به حکمت کارهای خداست؛ چراکه در بسیاری از موارد خداوند به جبران اشتباهات گذشته و یا به سبب ارتقاء درجهی فردی در پیشگاهش، آنها را مورد آزمایش قرار میدهد و آنکه آشنایی با مهربانیهای خداوند متعال نداشته باشد، همهی این رفتارها را خشم خداوند متعال و تقاص کارهای فرد گرفتار و مصیبتزده دانسته و تمامی این مصیبتها را بلا و عذاب برای او میداند،<ref> ر.ک: نراقی، احمد؛ معراج السعاده، تهران، انتشارات چاپخانه هما، 1373ش، ص422.</ref> اما غافل از این که:
هرکه در این بزم مقربتر است جام بلا بیشترش میدهند

== خطاهای شماتتکننده ==

1) ایرادگیری از امر خلقت

از جمله مسائلی که فرد شماتتکننده توجهی به آن ندارد این است که، شماتت ایراد گرفتن از آفریدگار است؛ چراکه در بعضی موارد، خداوند فردی را برای حکمتهایی، دچار گرفتاریهایی مینماید که این گرفتاریها بهسبب رفتارهای گذشتهی او نیست و حتی بعضی از انسانها از همان ابتدای خلقتشان دچار نقیصهای هستند؛ بنابراین ایراد گرفتن از این افراد و خندیدن به کاستیهایی که آنها دچار آن هستند، در نگاهی دقیق ایرادگرفتن از امر خلقت و اشکال در حکمت آفریدگار است.

2) شکست روحی شماتتشونده

نکتهی دیگر ابعاد اجتماعی این رفتار است؛ زیرا خندیدن به کاستیهای دیگران، باعث شکست روحی این افراد شده و روحیّهی پیشرفت و جبران کمبودها را از این گروه میگیرد. در بارهی افراد مریض و معیوب و ناقص الخلقه و طرز معاشرت با آنان اخبار مخصوص رسیده كه اگر عملا مراعات شود، مبتلایان در برخورد با مردم دچار ناراحتى روان و احساس حقارت نمیشوند:
رسول خدا(ص) فرمود: «وقتی گرفتاران را دیدید، خدا را شكر كنید و به آنها نشنوانید(آهسته بگوئید)؛ زیرا اندوهگینشان میسازد.»<ref> کلینی، پیشین، ج3، ص154.</ref>

از دیگر مضرات شماتت میتوان به این موارد اشاره نمود:

3) موجبات خشم خدا و ملائکه را فراهم میآورد.

4) نشانگر بداخلاقی شماتت کننده است.

5) وسیلهی از میان رفتن مهربانی در قلبهاست.

6) اسباب دشمنی و کینه را مهیا میسازد.

7) باعث ایجاد تفرقه میشود.<ref> صالح بن عبد الله؛ موسوعة النضرة النعيم في مكارم أخلاق الرسول الكريم (ص)‌، جده، انتشارات دارالوسیله، 1426ق، چ چهارم، ج‌10، ص4773.</ref>

== راههای پیشگیری ==

الف) وظایف شماتتکننده

1) تفکر در عواقب شماتت

بسیاری از رفتارهای ناپسندی که از انسانها سرمیزند، به دلیل اندیشهنکردن به نتایج و عواقب آن است و برای همین، شخص پس از گرفتارشدن به عواقب بد ناشی از آن، متوجه رفتار ناشایست خویش گشته و شرمنده میشود؛ از این رو از مهم ترین عوامل مؤثر در پیشگیری این نوع از رفتارها، تفکرّ در نتایج و عواقب آن است.

در میان روایاتی که ذکر شد، برخی از این روایات، حاکی از گرفتار شدن شخص شماتتکننده به آن بلا و مصیبتی است که دیگران را در مورد آن شماتت میکرد. در همین رابطه امیرالمومنین(ع) میفرماید: «هرکس دیگری را بهخاطر لغزشهایش مورد شماتت قرار دهد، دیگری نیز او را برای لغزشهایش مورد شماتت قرار خواهد داد.»<ref> آمدى‌، عبدالواحد؛ تصنیف غرر الحكم و درر الكلم‌، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، 1366 ش، چ اول، ص244.</ref>جدای از وجود احادیث در این زمینه، بارها به تجربه دیده شده است کسی که به گرفتاری دیگران شادمان میشود، در آینده خود گرفتار همان بلا و مصیبت میگردد.<ref> همان.</ref>

2) ریشهیابی

راه دیگر مبارزه با این رذیلهی اخلاقی، ریشهیابی آن است؛ یعنی باید دید که این صفت ناپسند، منشأش چهچیزی است؟ و با رفع آن مشکل و کندن ریشهی آن، اجازهی رشد و نمو به شاخ و برگهای آن را نداد. در سطرهای گذشته بیان شد که با توجه به آیات و روایات، منشأ اصلی صفت شماتت، دشمنی، کینه و حسادت است؛ به همین منظور یکی از اساسیترین راههای مبارزه، از بین بردن صفتهای ناپسند، حسد و کینه است که علاوه بر به وجود آوردن صفت شماتت، باعث به وجود آمدن صفتهای ناپسند دیگری نیز میشوند.

3) توجه به شخصیت شماتتشونده

از راههای دیگر مبارزه با این معضل، دقتنظر در شخصیّت کسانی است که مورد شماتت قرار میگیرند. در برخی موارد شخص شماتتکننده هیچ توجهی ندارد که چه کسی را مورد شماتت قرار میدهد؛ چراکه بعضی از کسانی که دچار بلا و گرفتاری میشوند، در زمرهی مردان خوب خداوند میباشند؛ در نتیجه گرفتاری این افراد از بدی رفتار و عملکردشان نخواهد بود.<ref> نراقی، پیشین.</ref> رسول خدا(ص) فرمودند: «در روز قیامت وقتی اهل عافیت و سلامتی، پاداش و جزاى مردمى كه در دنیا گرفتار بودند را میبینند، دوست دارند که گوشت بدنشان با قیچیهایی تکه تکه میشد [تا اینان نیز به ثواب و پاداش گرفتاران و مصیبتکشیدگان نایل میشدند.]»<ref> دیلمى‌، حسن؛ ارشاد القلوب إلى الصواب‌، قم، انتشارات شریف رضی، 1412ق، چ اول، ج1، ص42.</ref>

ب) وظایف شماتتشونده

1) بیتابینکردن در گرفتاریها

بعضی از رفتارها سبب طعنه و شماتت دیگران میشود. جزع و بیتابیکردن بر گرفتاریها و مصیبتها از مواردی است که راه شماتت را بر انسانهای پست هموار میکند<ref> همان، ص126.</ref> در حادثهی کربلا، وقتی امام حسین(ع) خبر شهادت خویش را به حضرت زینب(س) میدهد، حضرت زینب(س) از شدت اندوه سیلى بر صورتش زده و فریاد و شیون میکشد؛ در آن هنگام امام حسین(ع) به حضرت زینب(س) میفرماید: «آرام باش، ما را مورد شماتت دشمن قرار نده.»<ref> سيد ابن طاووس‌، علی؛ اللهوف على قتلى الطفوف‌، ترجمه محمد محمدی اشتهاردی، تهران، نشر مطهر، 1377ش چ نخست، ص113.</ref>

2) فروخوردن خشم

پنهان نکردن خشم نیز از دیگر مواردی است که موجبات شماتت دشمنان را فراهم میآورد. لقمان حکیم در میان اندرزها و نصیحتهایی که به فرزندش داشت، این نکته را یادآور میشود که: «هرکس خشمش را پنهان ندارد، دشمنش او را مورد شماتت قرار میدهد.»<ref> کراجکی، محمد؛ کنزالفوائد، قم، دارالذخائر، 1410ق، چ اول، ج2، صص66.</ref>
وقتی خشم بر انسان غلبه میکند، رفتارهایی بهدور از انتظار از انسان سرمیزند و همین امر زمینهی لازم برای شماتت دشمنان را فراهم میسازد. بنابراین شایسته است که انسان در هنگام خشم خود را کنترل نموده و از رفتارهایی که برخلاف شأن اوست بپرهیزد تا از این طریق راه شماتت دشمنانش را بگیرد.

3) مؤاخذه نکردن دوستان در نزد دشمنان

مورد دیگری که سبب شماتت دشمنان میشود، مؤاخذه کردن نزدیکان و دوستان در نزد دشمنان است. هنگامی که شخصی یکی از نزدیکانش را در مقابل دشمنان او بازخواست مینماید، فرصتی به دست مخالفینش میدهد تا با سخنانانی مانند: «ببین چگونه شخصی است که حتی دوست(یا فامیل) او هم، مؤاخذهاش میکند»، شماتتش کنند و به حال او بخندند. برای همین، زمانی که حضرت موسی(ع) برادرش حضرت هارون(ع) را به دلیل گوسالهپرست شدن قوم بنی اسرائیل(در زمان غیبت حضرت موسی(ع) ) بازخواست مینمود، حضرت هارون(ع) به برادرش چنین فرمود: «پس كارى نكن كه دشمنان مرا شماتت كنند و مرا با گروه ستمكاران قرار مده!»<ref> اعراف/150.</ref>

4) صبر بر شماتتها

بهترین عکسالعمل، صبر در برابر شماتتهاست؛ رسول خدا(ص) میفرماید: «صبر كردن بر مصیبت، مصیبتى است بر شماتت‌كننده در آن مصیبت.»<ref> دیلمی، پیشین، ص74.</ref>
دلیل این امر نیز از بیانات گذشته معلوم میشود؛ زیرا مصیبتزده اگر صبر پیشه نسازد، جزع و بیتابی نموده و دیگران را بر مصیبتهای وارد شده به خویش آگاه میسازد و فرصتی برای حسودان و دشمنان ایجاد میکند تا او را مورد ریشخند قرار دهند.
از سوی دیگر شماتتکننده وقتی به مقصود خود میرسد که اندوه را در اثر شماتتهایش در چهرهی مصیبتزده مشاهده کند؛ اما با صبر، این حربهی دشمن خنثی شده و همین امر موجب شماتت دیگران بر شماتت کننده میشود.
== پانویس ==

<references/>
[[رده:صفات ناپسند]]
[[رده:اخلاق اجتماعی]]

@@ سطر ۶۴: / سطر ۶۴: @@
 ==منابع==
-محمد سودی، شماتت،[http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 1 خرداد 1391.
+محمد سودی، شماتت، [http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 1 خرداد 1391.
 [[رده:صفات ناپسند]]
 [[رده:اخلاق اجتماعی]]

@@ سطر ۶۴: / سطر ۶۴: @@
 ==منابع==
-[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=38382 شماتت، محمد سودی، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام (بخش فرهنگ علوم انسانی و اسلامی)] تاریخ بازیابی: 1 خرداد 1391.
+محمد سودی، شماتت،[http://www.pajoohe.ir  دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: 1 خرداد 1391.
 [[رده:صفات ناپسند]]
 [[رده:اخلاق اجتماعی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۸ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۰۸
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{خوب}}
	{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}		{{الگو:منبع الکترونیکی معتبر\|ماخذ=پایگاه}}

شماتت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۹ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۰۴

مهدی موسوی: ویرایش

Aghajani در ‏۷ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۱۷

Aghajani در ‏۷ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۱۷

سید مهدی خدایی در ‏۸ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۰۸

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۱۲، ساعت ۱۰:۰۳

بهرامی در ‏۱۸ دسامبر ۲۰۱۲، ساعت ۰۹:۴۵

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} __toc__ شماتت در ل...' ایجاد کرد

بهرامی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{الگو:منبع الکترونیکی معتبر|ماخذ=پایگاه}} toc شماتت در ل...' ایجاد کرد