سید محمد نوربخش - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۷ ژوئیهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۷

2026-07-07T09:47:25Z

مهدی موسوی در ‏۲۴ فوریهٔ ۲۰۲۱، ساعت ۱۱:۳۲

2021-02-24T11:32:50Z

عربصالحی: /* منابع */

2013-10-20T08:53:56Z

‏منابع

عربصالحی در ‏۲۰ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۵۳

2013-10-20T08:53:18Z

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''''نوربخش، محمد قرن: 9 (869-795 ق) متكلم، صوفى،...' ایجاد کرد

2013-07-22T07:26:50Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{مدخل دائرة المعارف|اثر آفرینان}} '''''نوربخش، محمد قرن: 9 (869-795 ق) متكلم، صوفى،...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}

'''''نوربخش، محمد

قرن: 9

(869-795 ق)

متكلم، صوفى، عارف و شاعر. معروف به سید محمد نوربخش. از مشاهیر عرفا و صوفیه است و نسبش به هفده واسطه به امام موسى كاظم علیه السلام مى‌رسد و سلسله‌ى نوربخشیه به او منسوب است. پدرش در قطیف به دنیا آمد و مولد جدش لحسا بود به همین دلیل نوربخش گاهى در شعر لحسوى تخلص مى‌كرد.

پدر او به [[خراسان]] رفت، در قاین سكنى گزید و سید محمد در آنجا به دنیا آمد. نوربخش از شاگردان احمد بن فهد حلى بود. در تصوف از خواجه اسحاق ختلانى تربیت یافت و از دست خواجه خرقه پوشید و عهده‌دار مسند ارشاد و پیر خانقاه و ملقب به نوربخش شد. سپس به ختلان رفت و به دعوى مهدویت و خلافت برخاست، اما بزودى دستگیر شد و طرفدارانش به دستور شاهرخ میرزاى تیمورى به قتل رسیدند.

خود او نیز مدتى در زندان بسر برد و سپس به خراسان و فارس فرستاده شد. در شیراز ابراهیم سلطان، پسر شاهرخ وى را آزاد كرد. چندى بعد او به كردستان رفت و دوباره شروع به دعوت مردم نمود و باز گرفتار گماشتگان شاهرخ گردید و به حكم شاهرخ در هرات به منبر رفت و از دعوى خویش تبرى كرد.

پس از [[مرگ]] شاهرخ مجدداً در پى نشر عقاید خود به آذربایجان و شروان و گیلان سفر كرد و نهایتاً در قریه‌ى سولقان از توابع رى، سكنى گزید و آنجا مزرعه و آبادى احداث كرد و در همان دیار از دنیا رفت و مدفون گردید. بعضى از تذكره‌ها فوت او را در قریه‌ى نفیس از توابع قاین مى‌دانند. بعد از مرگ وى پسرش، شاه قاسم فیض‌بخش خلیفه و جانشین او شد و نوربخشیه تا اوایل عصر صفویه فعالیت داشتند. از آثارش: «انسان نامه»؛ «رسالة الاعتقادیه»؛ رساله «الفقه الاحوط»؛ «شجره»، در ذكر مشایخ عرفان؛ منظومه‌ى تفسیر «[[سوره حشر]]»؛ «دیوان» شعر.

==منابع==
* [[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج6، ص70.

[[رده:متکلمان]]
[[رده:عارفان]]
[[رده:شعرا]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-{{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}
+{{شناسنامه عالم
-'''''نوربخش، محمد'''''
+== ولادت و خاندان ==
-قرن: ۹ (۸۶۹-۷۹۵ ق)
+مولد پدرش قطیف و جدش لحصا بوده و به همین جهت، در بعضی از [[غزل|غزلیات]] خودش گاهی به «لحصوى» [[تخلص|تخلّص]] نموده و بيشتر متخلّص به «نوربخش» می‌باشد. پدرش عبدالله، از احساء [[بحرین|بحرين]] براى سياحت و زيارت [[امام رضا علیه السلام|على بن موسى الرضا]](ع) به طوس آمده و بعداً در قائن مقيم شده بود و سید محمد در آنجا به دنیا آمد.
-متکلم، صوفى، عارف و شاعر. معروف به سید محمد نوربخش. از مشاهیر عرفا و صوفیه است و نسبش به هفده واسطه به [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام موسى کاظم]] علیه السلام مى‌رسد و سلسله‌ى نوربخشیه به او منسوب است. پدرش در قطیف به دنیا آمد و مولد جدش لحسا بود، به همین دلیل نوربخش گاهى در شعر «لحسوى» [[تخلص]] مى‌کرد.
+== تحصیلات ==
-پدر او به [[خراسان]] رفت، در قاین سکنى گزید و سید محمد در آنجا به دنیا آمد. نوربخش از شاگردان [[ابن فهد حلی|احمد بن فهد حلى]] بود. در [[تصوف]] از خواجه اسحاق ختلانى تربیت یافت و از دست خواجه خرقه پوشید و عهده‌ دار مسند ارشاد و پیر خانقاه و ملقب به نوربخش شد. سپس به ختلان رفت و به دعوى مهدویت و خلافت برخاست، اما بزودى دستگیر شد و طرفدارانش به دستور شاهرخ میرزاى تیمورى به قتل رسیدند.
+در دوران سلطنت شاهرخ تیموری که شهر هرات از بزرگ‌ترين شهرهاى آسياى ميانه به‌شمار مى‌آمد، نوربخش به دنبال كسب دانش راهى هرات شد و در آنجا به طريقۀ كبرويه پیوست و این به توصیۀ شیخ ابراهیم خُتَلانی بود که از جمله خلفای خواجه اسحاق ختلانی (متوفای ٨٦٩ ق) به‌شمار می‌آمد. نوربخش توصیۀ او را پذیرفت و به خانقاه خواجه اسحاق در ختلان نقل مکان کرد و به او دست ارادت داد. سپس به امر وی به ریاضت پرداخت و به درجات معنوى رسيد، و خواجه خرقۀ اجازت و ارشاد را به وى پوشانيد و مريد خواجه اسحاق ختلانی - شاگرد سید علی همدانی عارف و شاعر [[ایران|ایرانی]] - گردید. مرشد از استعدادهای وى چنان به شگفت آمد كه او را نوربخش لقب داد. اين نام يادآور مشعشعيان است.
-خود او نیز مدتى در زندان بسر برد و سپس به خراسان و فارس فرستاده شد. در [[شیراز]] ابراهیم سلطان، پسر شاهرخ وى را آزاد کرد. چندى بعد او به کردستان رفت و دوباره شروع به دعوت مردم نمود و باز گرفتار گماشتگان شاهرخ گردید و به حکم شاهرخ در هرات به منبر رفت و از دعوى خویش تبرى کرد.
+== ادعای مهدویت ==
-پس از [[مرگ]] شاهرخ، مجدداً در پى نشر عقاید خود به آذربایجان و شروان و گیلان سفر کرد و نهایتاً در قریه‌ى سولقان از توابع رى، سکنى گزید و آنجا مزرعه و آبادى احداث کرد و در همان دیار از دنیا رفت و مدفون گردید. بعضى از تذکره‌ها فوت او را در قریه‌ى نفیس از توابع قاین مى‌دانند.
+هرچه هست، خواجه اسحاق، با محمد نوربخش به سِمت خليفةالخلفاى خود و به عنوان شيخ طريقۀ سيد على همدانى، [[بیعت|بيعت]] نمود و در روز بيعت به ١٢ نفر (بيعت كننده)، محض تيمّن به تعداد [[ائمه]] (ع)، اكتفا شد.
-بعد از مرگ وى پسرش، شاه قاسم فیض‌بخش خلیفه و جانشین او شد و نوربخشیه تا اوایل عصر [[صفویه]] فعالیت داشتند.
+از مميزات طريقۀ نوربخش، سياهپوشی بود، چون اين رنگ نماد نور و زندگی غیبیان شمردە می‌شد، و نوربخشیان را از حروفیان که سپيد می‌پوشیدند، جدا می‌کرد. بعدا پیروان نوربخش، این شعار را به عمامۀ سياه بدل کردند که مبدل به شعار نهضت شد و مایۀ افزایش هیجان مردم در پیوستن بدان گردید. تأثیر این شعار در عامه چندان بود که دولت وقت، نوربخش را از به کار بردن آن منع کرد.
-از آثارش: «انسان نامه»؛ «رسالة الاعتقادیه»؛ رساله «الفقه الاحوط»؛ «شجره»، در ذکر مشایخ [[عرفان]]؛ منظومه‌ى تفسیر «[[سوره حشر]]»؛ «[[دیوان (شعر)|دیوان]]» شعر.
+جنبش نوربخشيان به سال ٨٢٦ ق. در كوه‌تيرى از قلعه‌هاى ختلان آغاز گردید. با آنكه خود نوربخش معتقد بود که تا آمادگی كامل باید اعلام شورش را به تأخير انداخت، ولى خواجه اسحاق از شدت هيجان عجله کرد و قیام پیش از آنکه شروع شود، شکست یافت، زیرا دسته‌ای از صوفیه از این جنبش انشعاب کرده به گروهی دیگر که زير رهبرى عبدالله مشهدى -مخالف و رقيب محمد نوربخش در رياست طريقه - بودند، پيوستند. اين جنبش به کشته شدن خواجه‌ اسحاق و برادرش و دستگیری و اعزام محمد نوربخش به هرات، پايتخت تيموريان، منتهى شد. شاهرخ كه از انتشار دعوت حروفيه در ارتش خود قبلا برآشفته بود، با پدیدآمدن این حرکت تازه، در صدد برآمد هردو را ریشه کن سازد. ولی نوربخش به‌اندازای مورد علاقۀ مردم بود که ظاهراً شاهرخ جرأت نكرد او را بكشد. پس فرمان داد به‌ [[شیراز]] تبعيدش كنند و در آنجا ابراهیم سلطان پسر شاهرخ، وى را آزاد کرد و وى را در انتخاب تبعیدگاه جدید آزاد گذاشتند.
-==منابع==
+پس به گردش در شوشتر و [[بصره]] و [[حله]] و [[بغداد]] پرداخت و [[عتبات عالیات|عتبات]] مقدس [[شیعه]] را [[زیارت]] کرد. پیداست که او شکست خود را نپذیرفته بود. پس به کردستان رفت تا دعوت خود را در آنجا بپراکند، اهالی کردستان تابع وی شدند و به نامش سکه زدند، به همين سبب شاهرخ مضطرب شد. کار بدانجا کشید کە نوربخش را دیگر بار بازداشت و زندانی کردند و از آنجا به هرات بردند و در آن شھر، در حالی که زنجیر بر پایش بسته بود، بر روی منبر اعلان کرد که دعوی خلافت و هرچه بدان مربوط می‌شود، نداشته و ندارد.
-*[[انجمن مفاخر فرهنگی]]، [[اثرآفرینان]]، ج۶، ص۷۰.
+در نتیجۀ این اعتراف، اجازه یافت که به تدریس - فقط علوم رسمی - بپردازد، به شرط آنكه دانشجوى زياد نپذيرد و عمامۀ سياه بر سر نگذارد. اما بالاخره از وی خواسته شد که قلمرو تیموریان را ترک گوید و به بلاد روم برود، ولی او ترجیح داد که در [[ایران]] بماند و گیلان را انتخاب کرد.
-[[رده:شعرای پارسی گو]]
+== وفات ==
 [[رده:شعرای پارسی گوی قرن نهم]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{مدخل دائرة المعارف|[[اثر آفرینان]]}}
-'''''نوربخش، محمد
+'''''نوربخش، محمد'''''
-قرن: 9
+قرن: ۹ (۸۶۹-۷۹۵ ق)
-(869-795 ق)
+متکلم، صوفى، عارف و شاعر. معروف به سید محمد نوربخش. از مشاهیر عرفا و صوفیه است و نسبش به هفده واسطه به [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام موسى کاظم]] علیه السلام مى‌رسد و سلسله‌ى نوربخشیه به او منسوب است. پدرش در قطیف به دنیا آمد و مولد جدش لحسا بود، به همین دلیل نوربخش گاهى در شعر «لحسوى» [[تخلص]] مى‌کرد.
-متكلم، صوفى، عارف و شاعر. معروف به سید محمد نوربخش. از مشاهیر عرفا و صوفیه است و نسبش به هفده واسطه به امام موسى كاظم علیه السلام مى‌رسد و سلسله‌ى نوربخشیه به او منسوب است. پدرش در قطیف به دنیا آمد و مولد جدش لحسا بود به همین دلیل نوربخش گاهى در شعر لحسوى تخلص مى‌كرد.
+پدر او به [[خراسان]] رفت، در قاین سکنى گزید و سید محمد در آنجا به دنیا آمد. نوربخش از شاگردان [[ابن فهد حلی|احمد بن فهد حلى]] بود. در [[تصوف]] از خواجه اسحاق ختلانى تربیت یافت و از دست خواجه خرقه پوشید و عهده‌ دار مسند ارشاد و پیر خانقاه و ملقب به نوربخش شد. سپس به ختلان رفت و به دعوى مهدویت و خلافت برخاست، اما بزودى دستگیر شد و طرفدارانش به دستور شاهرخ میرزاى تیمورى به قتل رسیدند.
-پدر او به [[خراسان]] رفت، در قاین سكنى گزید و سید محمد در آنجا به دنیا آمد. نوربخش از شاگردان احمد بن فهد حلى بود. در تصوف از خواجه اسحاق ختلانى تربیت یافت و از دست خواجه خرقه پوشید و عهده‌ دار مسند ارشاد و پیر خانقاه و ملقب به نوربخش شد. سپس به ختلان رفت و به دعوى مهدویت و خلافت برخاست، اما بزودى دستگیر شد و طرفدارانش به دستور شاهرخ میرزاى تیمورى به قتل رسیدند.
+خود او نیز مدتى در زندان بسر برد و سپس به خراسان و فارس فرستاده شد. در [[شیراز]] ابراهیم سلطان، پسر شاهرخ وى را آزاد کرد. چندى بعد او به کردستان رفت و دوباره شروع به دعوت مردم نمود و باز گرفتار گماشتگان شاهرخ گردید و به حکم شاهرخ در هرات به منبر رفت و از دعوى خویش تبرى کرد.
-خود او نیز مدتى در زندان بسر برد و سپس به خراسان و فارس فرستاده شد. در شیراز ابراهیم سلطان، پسر شاهرخ وى را آزاد كرد. چندى بعد او به كردستان رفت و دوباره شروع به دعوت مردم نمود و باز گرفتار گماشتگان شاهرخ گردید و به حكم شاهرخ در هرات به منبر رفت و از دعوى خویش تبرى كرد.
+پس از [[مرگ]] شاهرخ، مجدداً در پى نشر عقاید خود به آذربایجان و شروان و گیلان سفر کرد و نهایتاً در قریه‌ى سولقان از توابع رى، سکنى گزید و آنجا مزرعه و آبادى احداث کرد و در همان دیار از دنیا رفت و مدفون گردید. بعضى از تذکره‌ها فوت او را در قریه‌ى نفیس از توابع قاین مى‌دانند.
-پس از [[مرگ]] شاهرخ مجدداً در پى نشر عقاید خود به آذربایجان و شروان و گیلان سفر كرد و نهایتاً در قریه‌ى سولقان از توابع رى، سكنى گزید و آنجا مزرعه و آبادى احداث كرد و در همان دیار از دنیا رفت و مدفون گردید. بعضى از تذكره‌ها فوت او را در قریه‌ى نفیس از توابع قاین مى‌دانند. بعد از مرگ وى پسرش، شاه قاسم فیض‌بخش خلیفه و جانشین او شد و نوربخشیه تا اوایل عصر صفویه فعالیت داشتند. از آثارش: «انسان نامه»؛ «رسالة الاعتقادیه»؛ رساله «الفقه الاحوط»؛ «شجره»، در ذكر مشایخ عرفان؛ منظومه‌ى تفسیر «[[سوره حشر]]»؛ «دیوان» شعر.
+بعد از مرگ وى پسرش، شاه قاسم فیض‌بخش خلیفه و جانشین او شد و نوربخشیه تا اوایل عصر [[صفویه]] فعالیت داشتند.
 ==منابع==
 [[رده:شعرای پارسی گو]]

@@ سطر ۲۰: / سطر ۲۰: @@
 [[رده:شعرای پارسی گو]]
-[[رده:شعرای پارسی گوی قرن شانزدهم]]
+[[رده:شعرای پارسی گوی قرن نهم]]
 [[رده:متکلمان]]
 [[رده:عارفان]]