سید محسن طباطبائی حکیم - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-12T10:41:48Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T14:38:19Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''سید محسن طباطبائی حکیم''' (۱۳۰۶–۱۳۹۰ ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰ م)، فقیه، اصولی و از مراجع تقلید شیعه در سدهٔ چهاردهم هجری بود. او نزدیک به نیم قرن در [[نجف]] درس خارج فقه و اصول تدریس کرد و پس از درگذشت [[سید حسین طباطبایی بروجردی]]، در بخش بزرگی از جهان تشیع — از [[عراق]] تا [[لبنان]] و [[پاکستان]] — مرجع شناخته شد. [[مستمسک العروة الوثقی (کتاب)|مستمسک العروة الوثقی]]، شرح استدلالی او بر عروة الوثقی، مشهورترین اثر اوست. حکیم در جنگ جهانی اول در جبههٔ شعیبیه در کنار [[سید محمدسعید حبوبی]] با بریتانیا جنگید و در ۱۹۶۰ با فتوایی پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند. او در ۱۳۹۰ ق درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد.<ref>آقا بزرگ طهرانی، نقباء البشر.</ref>

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = سید محسن طباطبائی حکیم
|زادروز = ۱۳۰۶ ق (۱۸۸۹ م)
|زادگاه = [[نجف]]
|وفات = ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ ق (خرداد ۱۳۴۹)
|مدفن = نجف، کنار کتابخانه‌ای که خود بنیاد نهاد
|اساتید = [[آخوند خراسانی]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی]]، [[میرزا محمدحسین نائینی]]، [[سید ابوتراب خوانساری]]، [[سید محمدسعید حبوبی]]
|شاگردان = [[شهید سید محمدباقر صدر]]، [[سید علی حسینی سیستانی]]، [[امام موسی صدر]]، [[سید محمدحسین فضل الله]]، [[حسین وحید خراسانی]]، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[علامه محمدتقی جعفری]]، [[شیخ محمدجواد مغنیه]]، [[سید مصطفی خمینی]]
|آثار = [[مستمسک العروة الوثقی (کتاب)|مستمسک العروة الوثقی]]، [[حقائق الاصول (کتاب)|حقائق الأصول]]، نهج الفقاهة، [[منهاج الصالحین (حکیم) (کتاب)|منهاج الصالحین]]، منهاج الناسکین
}}

==نام و نسب==
نام کامل او «سید محسن بن سید مهدی بن سید صالح بن سید احمد طباطبائی حکیم نجفی» و کنیه‌اش «ابویوسف»، برگرفته از نام پسرش یوسف، بود. نسبت «طباطبائی» نشانهٔ انتساب این خاندان به سادات است و لقب «حکیم»، بر پایهٔ گزارش شرح‌حال‌نویسان، از لقب یکی از نیاکان او گرفته شده که پزشکی نامدار بود و سپس به لقب خانوادگی تبدیل شد.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵.</ref>

==ولادت و خانواده==
سید محسن در ۱۳۰۶ ق در نجف زاده شد. پدرش، سید مهدی حکیم، از عالمان نجف بود و در ۱۳۱۲ ق، هنگامی که سید محسن شش سال داشت، درگذشت؛ از این‌رو سرپرستی او به برادر بزرگش، سید محمود، سپرده شد. خاندان حکیم از خاندان‌های دیرینهٔ علمی نجف بود و در چند نسل عالمانی از آن برخاسته بودند.<ref>حرزالدین، معارف الرجال، ج۲.</ref>

==تحصیل==
حکیم در هفت‌سالگی خواندن و نوشتن آموخت و در نه‌سالگی به حوزهٔ علمیهٔ نجف رفت. مقدمات را نزد برادرش سید محمود و چند استاد دیگر خواند. از ۱۳۲۷ ق در درس خارج فقه و اصول [[آخوند خراسانی]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی]]، [[میرزا محمدحسین نائینی]]، شیخ علی جواهری و [[سید ابوتراب خوانساری]] شرکت کرد و بر پایهٔ شرح‌حال‌ها در همین سال‌ها به درجهٔ [[اجتهاد]] رسید. اخلاق و سیر و سلوک را نیز از [[سید محمدسعید حبوبی]] و [[سید علی آقا قاضی|سید علی قاضی]] آموخت.<ref>آقا بزرگ طهرانی، نقباء البشر.</ref>

==تدریس==
او از ۱۳۳۳ ق تدریس دروس سطح و از ۱۳۳۷ ق درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و این درس‌ها را نزدیک نیم قرن ادامه داد. شاگردانش را در منابع برشمرده‌اند؛ از آن میان [[شهید سید محمدباقر صدر]]، [[سید علی حسینی سیستانی]]، [[امام موسی صدر]]، [[سید محمدحسین فضل الله]]، [[حسین وحید خراسانی]]، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[علامه محمدتقی جعفری]]، [[شیخ محمدجواد مغنیه]] و [[سید مصطفی خمینی]] شناخته‌شده‌ترند.<ref>گلشن ابرار.</ref>

==مرجعیت==
پس از درگذشت نائینی در ۱۳۵۵ ق، شماری از مقلدان او به حکیم رجوع کردند و با درگذشت [[سید ابوالحسن اصفهانی]] در ۱۳۶۵ ق، مرجعیت حکیم گسترده‌تر شد. پس از درگذشت بروجردی در ۱۳۸۰ ق، مرجعیت شیعه میان چند فقیه تقسیم بود، اما حکیم در عراق و بخش‌هایی از جهان تشیع جایگاه نخست را داشت و بسیاری از شیعیان عراق، خلیج فارس، لبنان، پاکستان و هند از او [[تقلید]] کردند. رسالهٔ عملی او، [[منهاج الصالحین (حکیم) (کتاب)|منهاج الصالحین]]، در این مناطق رواج یافت. او زعامت حوزهٔ نجف را نیز داشت و در اصلاح ساختار آن کوشید؛ مدرسهٔ علوم اسلامی را بنیاد نهاد.<ref>گلشن ابرار.</ref>

==آثار==
[[مستمسک العروة الوثقی (کتاب)|مستمسک العروة الوثقی]]، شرح استدلالی او بر کتاب عروة الوثقی نوشتهٔ [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی]]، از نخستین شرح‌های گسترده بر آن کتاب است. [[حقائق الاصول (کتاب)|حقائق الأصول]] شرحی بر [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایة الاصول]] [[آخوند خراسانی]] است و نهج الفقاهة حاشیه‌ای بر [[مکاسب (کتاب)|مکاسب]] [[شیخ مرتضی انصاری]]. از دیگر آثار او منهاج الصالحین (رسالهٔ عملیه)، منهاج الناسکین و دلیل المناسک در حج، شرح المختصر النافع و رساله‌ای در ارث زوجه است. آثار او را بیش از چهل اثر دانسته‌اند.<ref>آقا بزرگ طهرانی، الذریعة.</ref>

==جهاد با بریتانیا==
با آغاز جنگ جهانی اول و پیشروی بریتانیا در عراق، مراجع نجف جهاد با آنان را واجب خواندند. [[سید محمدسعید حبوبی]] فرماندهی بخشی از مجاهدان را در جبههٔ شعیبیه بر عهده داشت و حکیم را بر یکی از جناح‌های این جبهه گماشت. حکیم در آن جبهه، کمک‌های مردمی و عثمانی را میان رزمندگان تقسیم می‌کرد. در پایان، مجاهدان شعیبیه به عقب رانده شدند و ناصریه سقوط کرد.<ref>العلوی، الشیعة والدولة القومیة فی العراق.</ref>

==سیاست در عراق==
پس از سقوط سلطنت در عراق (۱۹۵۸) و گسترش حزب کمونیست، حکیم در ۱۹۶۰ پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند و کمونیسم را «کفر و الحاد» دانست. به گزارش‌ها، این فتوا عبدالکریم قاسم را به عقب‌نشینی از برخی سیاست‌ها واداشت. با روی کار آمدن [[بعث|حزب بعث]] در ۱۹۶۸، فشار بر حکیم و حوزهٔ نجف افزایش یافت و رفت‌وآمدهای او محدود شد.<ref>گلشن ابرار.</ref>

==فلسطین==
حکیم مسئلهٔ فلسطین را از مسائل اصلی جهان اسلام می‌دانست. در پی آتش‌زدن بخشی از [[مسجد الاقصى|مسجد الاقصی]] به دست صهیونیست‌ها در ۱۹۶۹، در بیانیه‌ای آن را محکوم کرد و از مسلمانان خواست در برابر توطئه‌های صهیونیستی مسئولیت خود را انجام دهند. او در همان سال با [[سید ابوالقاسم خویی]] در نشستی، دولت‌های عربی را به رد سازش با رژیم اشغالگر فراخواند.<ref>الوافی، «استنکار المرجعیة لجریمة إحراق الأقصی».</ref>

==حمایت از نهضت اسلامی ایران==
حکیم پس از حمله به [[مدرسه فیضیه]] در فروردین ۱۳۴۲، در تلگرافی از [[امام خمینی]] خواست عالمان ایران به نجف مهاجرت کنند؛ امام خمینی در پاسخ، با اشاره به خطر تضعیف مرکز تشیع، این پیشنهاد را نپذیرفت.<ref>خمینی، صحیفهٔ امام، ج۱.</ref>

==وفات و مدفن==
حکیم در سال‌های پایانی به بیماری سختی دچار شد، برای درمان به لندن رفت و در ۱۹۷۰ به عراق بازگشت. او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ (خرداد ۱۳۴۹) در بغداد درگذشت. پیکرش را از کاظمین و کربلا به [[نجف]] بردند و پس از زیارت در [[حرم امیرالمؤمنین علیه السلام]]، در آرامگاهی که خود در کنار کتابخانه‌اش آماده کرده بود، به خاک سپردند. مجلس فاتحهٔ او چهل روز در [[مسجد هندی]] نجف برگزار شد.<ref>گلشن ابرار.</ref>

==جایگاه و ارزیابی==
در منابع اهل سنت، حکیم یکی از فقیهان بزرگ امامیه و از رهبران شیعهٔ عراق معرفی شده است. با این حال، در دیدگاه سلفیه، مبنای کلامی مرجعیت و تقلید پذیرفته نشده است.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵.</ref> قرآن نیز خشیت الهی را ویژگی عالمان می‌داند: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»}}؛ «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند» (فاطر: ۲۸). در ارزیابی کارنامهٔ سیاسی او اختلاف نظر وجود دارد. حسن العلوی، پژوهشگر عراقی، سیاست او را محافظه‌کارانه و آمیخته با مدارا با حکومت‌ها دانسته و نقد کرده است؛ در برابر، شماری از شاگردان و نزدیکان او همین احتیاط را عامل حفظ حوزه و شیعیان در سال‌های سرکوب دانسته‌اند.<ref>العلوی، الشیعة والدولة القومیة فی العراق.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
*آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن؛ نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد: دار المرتضی، ۱۴۰۴ق.
*العلوی، حسن؛ الشیعة والدولة القومیة فی العراق ۱۹۱۴–۱۹۹۰، فیرمینی: CEDI، ۱۹۸۹م.
*الوافی، مؤسسة؛ «استنکار المرجعیة لجریمة إحراق الأقصی عام ۱۹۶۹»، وبگاه مؤسسة الوافی الثقافیة، تاریخ دسترسی: ۲۰ آبان ۱۴۰۵.
*حرزالدین، محمد؛ معارف الرجال فی تراجم العلماء و الرواة، قم: مکتبة آیةالله المرعشی، ۱۴۰۵ق.
*خمینی، سید روح‌الله؛ صحیفة الإمام، تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، ج۱.
*زرکلی، خیرالدین؛ الأعلام، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۰م.
*گلشن ابرار، جمعی از پژوهشگران حوزهٔ علمیهٔ قم، قم: پژوهشکده باقرالعلوم (ع)، بی‌تا.

[[رده:مراجع تقلید]]
[[رده:فقیهان]]
[[رده:اصولیون]]
[[رده:مدفونین در نجف]]
[[رده:علماء شیعه]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''سید محسن طباطبائی حکیم''' (۱۳۰۶–۱۳۹۰ ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰ م)، فقیه، اصولی و از مراجع تقلید شیعه در سدهٔ چهاردهم هجری بود. او نزدیک به نیم قرن در [[نجف]] درس خارج فقه و اصول تدریس کرد و پس از درگذشت [[سید حسین طباطبایی بروجردی]]، در بخش بزرگی از جهان تشیع — از [[عراق]] تا [[لبنان]] و [[پاکستان]] — مرجع شناخته شد. [[مستمسک العروة الوثقی (کتاب)|مستمسک العروة الوثقی]]، شرح استدلالی او بر عروة الوثقی، مشهورترین اثر اوست. حکیم در جنگ جهانی اول در جبههٔ شعیبیه در کنار [[سید محمدسعید حبوبی]] با بریتانیا جنگید و در ۱۹۶۰ با فتوایی پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند. او در ۱۳۹۰ ق درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد.<ref>آقا بزرگ طهرانی، نقباء البشر.</ref>
+'''سید محسن طباطبائی حکیم''' (۱۳۰۶–۱۳۹۰ ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰ م)، فقیه، اصولی و از مراجع تقلید شیعه در سدهٔ چهاردهم هجری بود. او نزدیک به نیم قرن در [[نجف]] درس خارج فقه و اصول تدریس کرد و پس از درگذشت [[سید حسین طباطبایی بروجردی]]، در بخش بزرگی از جهان تشیع — از [[عراق]] تا [[لبنان]] و [[پاکستان]] — مرجع شناخته شد. [[مستمسک العروة الوثقی (کتاب)|مستمسک العروة الوثقی]]، شرح استدلالی او بر عروة الوثقی، مشهورترین اثر اوست. حکیم در جنگ جهانی اول در جبههٔ شعیبیه در کنار [[سید محمدسعید حبوبی]] با بریتانیا جنگید و در ۱۹۶۰ با فتوایی پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند. او در ۱۳۹۰ ق درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد.<ref>آقا بزرگ طهرانی، نقباء البشر {{صحت آدرس}}.</ref>
 {{شناسنامه عالم
@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 ==نام و نسب==
-نام کامل او «سید محسن بن سید مهدی بن سید صالح بن سید احمد طباطبائی حکیم نجفی» و کنیه‌اش «ابویوسف»، برگرفته از نام پسرش یوسف، بود. نسبت «طباطبائی» نشانهٔ انتساب این خاندان به سادات است و لقب «حکیم»، بر پایهٔ گزارش شرح‌حال‌نویسان، از لقب یکی از نیاکان او گرفته شده که پزشکی نامدار بود و سپس به لقب خانوادگی تبدیل شد.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵.</ref>
+نام کامل او «سید محسن بن سید مهدی بن سید صالح بن سید احمد طباطبائی حکیم نجفی» و کنیه‌اش «ابویوسف»، برگرفته از نام پسرش یوسف، بود. نسبت «طباطبائی» نشانهٔ انتساب این خاندان به سادات است و لقب «حکیم»، بر پایهٔ گزارش شرح‌حال‌نویسان، از لقب یکی از نیاکان او گرفته شده که پزشکی نامدار بود و سپس به لقب خانوادگی تبدیل شد.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۲۹۰ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==ولادت و خانواده==
-سید محسن در ۱۳۰۶ ق در نجف زاده شد. پدرش، سید مهدی حکیم، از عالمان نجف بود و در ۱۳۱۲ ق، هنگامی که سید محسن شش سال داشت، درگذشت؛ از این‌رو سرپرستی او به برادر بزرگش، سید محمود، سپرده شد. خاندان حکیم از خاندان‌های دیرینهٔ علمی نجف بود و در چند نسل عالمانی از آن برخاسته بودند.<ref>حرزالدین، معارف الرجال، ج۲.</ref>
+سید محسن در ۱۳۰۶ ق در نجف زاده شد. پدرش، سید مهدی حکیم، از عالمان نجف بود و در ۱۳۱۲ ق، هنگامی که سید محسن شش سال داشت، درگذشت؛ از این‌رو سرپرستی او به برادر بزرگش، سید محمود، سپرده شد. خاندان حکیم از خاندان‌های دیرینهٔ علمی نجف بود و در چند نسل عالمانی از آن برخاسته بودند.<ref>حرزالدین، معارف الرجال، ج۲ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==تحصیل==
-حکیم در هفت‌سالگی خواندن و نوشتن آموخت و در نه‌سالگی به حوزهٔ علمیهٔ نجف رفت. مقدمات را نزد برادرش سید محمود و چند استاد دیگر خواند. از ۱۳۲۷ ق در درس خارج فقه و اصول [[آخوند خراسانی]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی]]، [[میرزا محمدحسین نائینی]]، شیخ علی جواهری و [[سید ابوتراب خوانساری]] شرکت کرد و بر پایهٔ شرح‌حال‌ها در همین سال‌ها به درجهٔ [[اجتهاد]] رسید. اخلاق و سیر و سلوک را نیز از [[سید محمدسعید حبوبی]] و [[سید علی آقا قاضی|سید علی قاضی]] آموخت.<ref>آقا بزرگ طهرانی، نقباء البشر.</ref>
+حکیم در هفت‌سالگی خواندن و نوشتن آموخت و در نه‌سالگی به حوزهٔ علمیهٔ نجف رفت. مقدمات را نزد برادرش سید محمود و چند استاد دیگر خواند. از ۱۳۲۷ ق در درس خارج فقه و اصول [[آخوند خراسانی]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی]]، [[میرزا محمدحسین نائینی]]، شیخ علی جواهری و [[سید ابوتراب خوانساری]] شرکت کرد و بر پایهٔ شرح‌حال‌ها در همین سال‌ها به درجهٔ [[اجتهاد]] رسید. اخلاق و سیر و سلوک را نیز از [[سید محمدسعید حبوبی]] و [[سید علی آقا قاضی|سید علی قاضی]] آموخت.<ref>آقا بزرگ طهرانی، نقباء البشر {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==تدریس==
-او از ۱۳۳۳ ق تدریس دروس سطح و از ۱۳۳۷ ق درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و این درس‌ها را نزدیک نیم قرن ادامه داد. شاگردانش را در منابع برشمرده‌اند؛ از آن میان [[شهید سید محمدباقر صدر]]، [[سید علی حسینی سیستانی]]، [[امام موسی صدر]]، [[سید محمدحسین فضل الله]]، [[حسین وحید خراسانی]]، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[علامه محمدتقی جعفری]]، [[شیخ محمدجواد مغنیه]] و [[سید مصطفی خمینی]] شناخته‌شده‌ترند.<ref>گلشن ابرار.</ref>
+او از ۱۳۳۳ ق تدریس دروس سطح و از ۱۳۳۷ ق درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و این درس‌ها را نزدیک نیم قرن ادامه داد. شاگردانش را در منابع برشمرده‌اند؛ از آن میان [[شهید سید محمدباقر صدر]]، [[سید علی حسینی سیستانی]]، [[امام موسی صدر]]، [[سید محمدحسین فضل الله]]، [[حسین وحید خراسانی]]، [[ناصر مکارم شیرازی]]، [[علامه محمدتقی جعفری]]، [[شیخ محمدجواد مغنیه]] و [[سید مصطفی خمینی]] شناخته‌شده‌ترند.<ref>گلشن ابرار، ج۲، ص۷۲۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==مرجعیت==
-پس از درگذشت نائینی در ۱۳۵۵ ق، شماری از مقلدان او به حکیم رجوع کردند و با درگذشت [[سید ابوالحسن اصفهانی]] در ۱۳۶۵ ق، مرجعیت حکیم گسترده‌تر شد. پس از درگذشت بروجردی در ۱۳۸۰ ق، مرجعیت شیعه میان چند فقیه تقسیم بود، اما حکیم در عراق و بخش‌هایی از جهان تشیع جایگاه نخست را داشت و بسیاری از شیعیان عراق، خلیج فارس، لبنان، پاکستان و هند از او [[تقلید]] کردند. رسالهٔ عملی او، [[منهاج الصالحین (حکیم) (کتاب)|منهاج الصالحین]]، در این مناطق رواج یافت. او زعامت حوزهٔ نجف را نیز داشت و در اصلاح ساختار آن کوشید؛ مدرسهٔ علوم اسلامی را بنیاد نهاد.<ref>گلشن ابرار.</ref>
+پس از درگذشت نائینی در ۱۳۵۵ ق، شماری از مقلدان او به حکیم رجوع کردند و با درگذشت [[سید ابوالحسن اصفهانی]] در ۱۳۶۵ ق، مرجعیت حکیم گسترده‌تر شد. پس از درگذشت بروجردی در ۱۳۸۰ ق، مرجعیت شیعه میان چند فقیه تقسیم بود، اما حکیم در عراق و بخش‌هایی از جهان تشیع جایگاه نخست را داشت و بسیاری از شیعیان عراق، خلیج فارس، لبنان، پاکستان و هند از او [[تقلید]] کردند. رسالهٔ عملی او، [[منهاج الصالحین (حکیم) (کتاب)|منهاج الصالحین]]، در این مناطق رواج یافت. او زعامت حوزهٔ نجف را نیز داشت و در اصلاح ساختار آن کوشید؛ مدرسهٔ علوم اسلامی را بنیاد نهاد.<ref>گلشن ابرار، ج۲، ص۷۲۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==آثار==
-[[مستمسک العروة الوثقی (کتاب)|مستمسک العروة الوثقی]]، شرح استدلالی او بر کتاب عروة الوثقی نوشتهٔ [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی]]، از نخستین شرح‌های گسترده بر آن کتاب است. [[حقائق الاصول (کتاب)|حقائق الأصول]] شرحی بر [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایة الاصول]] [[آخوند خراسانی]] است و نهج الفقاهة حاشیه‌ای بر [[مکاسب (کتاب)|مکاسب]] [[شیخ مرتضی انصاری]]. از دیگر آثار او منهاج الصالحین (رسالهٔ عملیه)، منهاج الناسکین و دلیل المناسک در حج، شرح المختصر النافع و رساله‌ای در ارث زوجه است. آثار او را بیش از چهل اثر دانسته‌اند.<ref>آقا بزرگ طهرانی، الذریعة.</ref>
+[[مستمسک العروة الوثقی (کتاب)|مستمسک العروة الوثقی]]، شرح استدلالی او بر کتاب عروة الوثقی نوشتهٔ [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی]]، از نخستین شرح‌های گسترده بر آن کتاب است. [[حقائق الاصول (کتاب)|حقائق الأصول]] شرحی بر [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایة الاصول]] [[آخوند خراسانی]] است و نهج الفقاهة حاشیه‌ای بر [[مکاسب (کتاب)|مکاسب]] [[شیخ مرتضی انصاری]]. از دیگر آثار او منهاج الصالحین (رسالهٔ عملیه)، منهاج الناسکین و دلیل المناسک در حج، شرح المختصر النافع و رساله‌ای در ارث زوجه است. آثار او را بیش از چهل اثر دانسته‌اند.<ref>آقا بزرگ طهرانی، الذریعة، ج۲۱، ص۱۴ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==جهاد با بریتانیا==
-با آغاز جنگ جهانی اول و پیشروی بریتانیا در عراق، مراجع نجف جهاد با آنان را واجب خواندند. [[سید محمدسعید حبوبی]] فرماندهی بخشی از مجاهدان را در جبههٔ شعیبیه بر عهده داشت و حکیم را بر یکی از جناح‌های این جبهه گماشت. حکیم در آن جبهه، کمک‌های مردمی و عثمانی را میان رزمندگان تقسیم می‌کرد. در پایان، مجاهدان شعیبیه به عقب رانده شدند و ناصریه سقوط کرد.<ref>العلوی، الشیعة والدولة القومیة فی العراق.</ref>
+با آغاز جنگ جهانی اول و پیشروی بریتانیا در عراق، مراجع نجف جهاد با آنان را واجب خواندند. [[سید محمدسعید حبوبی]] فرماندهی بخشی از مجاهدان را در جبههٔ شعیبیه بر عهده داشت و حکیم را بر یکی از جناح‌های این جبهه گماشت. حکیم در آن جبهه، کمک‌های مردمی و عثمانی را میان رزمندگان تقسیم می‌کرد. در پایان، مجاهدان شعیبیه به عقب رانده شدند و ناصریه سقوط کرد.<ref>العلوی، الشیعة والدولة القومیة فی العراق، ص۶۳–۷۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==سیاست در عراق==
-پس از سقوط سلطنت در عراق (۱۹۵۸) و گسترش حزب کمونیست، حکیم در ۱۹۶۰ پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند و کمونیسم را «کفر و الحاد» دانست. به گزارش‌ها، این فتوا عبدالکریم قاسم را به عقب‌نشینی از برخی سیاست‌ها واداشت. با روی کار آمدن [[بعث|حزب بعث]] در ۱۹۶۸، فشار بر حکیم و حوزهٔ نجف افزایش یافت و رفت‌وآمدهای او محدود شد.<ref>گلشن ابرار.</ref>
+پس از سقوط سلطنت در عراق (۱۹۵۸) و گسترش حزب کمونیست، حکیم در ۱۹۶۰ پیوستن به حزب کمونیست را حرام خواند و کمونیسم را «کفر و الحاد» دانست. به گزارش‌ها، این فتوا عبدالکریم قاسم را به عقب‌نشینی از برخی سیاست‌ها واداشت. با روی کار آمدن [[بعث|حزب بعث]] در ۱۹۶۸، فشار بر حکیم و حوزهٔ نجف افزایش یافت و رفت‌وآمدهای او محدود شد.<ref>گلشن ابرار، ج۲، ص۷۲۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==فلسطین==
-حکیم مسئلهٔ فلسطین را از مسائل اصلی جهان اسلام می‌دانست. در پی آتش‌زدن بخشی از [[مسجد الاقصى|مسجد الاقصی]] به دست صهیونیست‌ها در ۱۹۶۹، در بیانیه‌ای آن را محکوم کرد و از مسلمانان خواست در برابر توطئه‌های صهیونیستی مسئولیت خود را انجام دهند. او در همان سال با [[سید ابوالقاسم خویی]] در نشستی، دولت‌های عربی را به رد سازش با رژیم اشغالگر فراخواند.<ref>الوافی، «استنکار المرجعیة لجریمة إحراق الأقصی».</ref>
+حکیم مسئلهٔ فلسطین را از مسائل اصلی جهان اسلام می‌دانست. در پی آتش‌زدن بخشی از [[مسجد الاقصى|مسجد الاقصی]] به دست صهیونیست‌ها در ۱۹۶۹، در بیانیه‌ای آن را محکوم کرد و از مسلمانان خواست در برابر توطئه‌های صهیونیستی مسئولیت خود را انجام دهند. او در همان سال با [[سید ابوالقاسم خویی]] در نشستی، دولت‌های عربی را به رد سازش با رژیم اشغالگر فراخواند.<ref>الوافی، «استنکار المرجعیة لجریمة إحراق الأقصی» {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==حمایت از نهضت اسلامی ایران==
-حکیم پس از حمله به [[مدرسه فیضیه]] در فروردین ۱۳۴۲، در تلگرافی از [[امام خمینی]] خواست عالمان ایران به نجف مهاجرت کنند؛ امام خمینی در پاسخ، با اشاره به خطر تضعیف مرکز تشیع، این پیشنهاد را نپذیرفت.<ref>خمینی، صحیفهٔ امام، ج۱.</ref>
+حکیم پس از حمله به [[مدرسه فیضیه]] در فروردین ۱۳۴۲، در تلگرافی از [[امام خمینی]] خواست عالمان ایران به نجف مهاجرت کنند؛ امام خمینی در پاسخ، با اشاره به خطر تضعیف مرکز تشیع، این پیشنهاد را نپذیرفت.<ref>خمینی، صحیفهٔ امام، ج۱، ص۱۸۲ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==وفات و مدفن==
-حکیم در سال‌های پایانی به بیماری سختی دچار شد، برای درمان به لندن رفت و در ۱۹۷۰ به عراق بازگشت. او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ (خرداد ۱۳۴۹) در بغداد درگذشت. پیکرش را از کاظمین و کربلا به [[نجف]] بردند و پس از زیارت در [[حرم امیرالمؤمنین علیه السلام]]، در آرامگاهی که خود در کنار کتابخانه‌اش آماده کرده بود، به خاک سپردند. مجلس فاتحهٔ او چهل روز در [[مسجد هندی]] نجف برگزار شد.<ref>گلشن ابرار.</ref>
+حکیم در سال‌های پایانی به بیماری سختی دچار شد، برای درمان به لندن رفت و در ۱۹۷۰ به عراق بازگشت. او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ (خرداد ۱۳۴۹) در بغداد درگذشت. پیکرش را از کاظمین و کربلا به [[نجف]] بردند و پس از زیارت در [[حرم امیرالمؤمنین علیه السلام]]، در آرامگاهی که خود در کنار کتابخانه‌اش آماده کرده بود، به خاک سپردند. مجلس فاتحهٔ او چهل روز در [[مسجد هندی]] نجف برگزار شد.<ref>گلشن ابرار، ج۲، ص۷۲۳ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==جایگاه و ارزیابی==
-در منابع اهل سنت، حکیم یکی از فقیهان بزرگ امامیه و از رهبران شیعهٔ عراق معرفی شده است. با این حال، در دیدگاه سلفیه، مبنای کلامی مرجعیت و تقلید پذیرفته نشده است.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵.</ref> قرآن نیز خشیت الهی را ویژگی عالمان می‌داند: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»}}؛ «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند» (فاطر: ۲۸). در ارزیابی کارنامهٔ سیاسی او اختلاف نظر وجود دارد. حسن العلوی، پژوهشگر عراقی، سیاست او را محافظه‌کارانه و آمیخته با مدارا با حکومت‌ها دانسته و نقد کرده است؛ در برابر، شماری از شاگردان و نزدیکان او همین احتیاط را عامل حفظ حوزه و شیعیان در سال‌های سرکوب دانسته‌اند.<ref>العلوی، الشیعة والدولة القومیة فی العراق.</ref>
+در منابع اهل سنت، حکیم یکی از فقیهان بزرگ امامیه و از رهبران شیعهٔ عراق معرفی شده است. با این حال، در دیدگاه سلفیه، مبنای کلامی مرجعیت و تقلید پذیرفته نشده است.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۲۹۰ {{صحت آدرس}}.</ref> قرآن نیز خشیت الهی را ویژگی عالمان می‌داند: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»}}؛ «از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می‌ترسند» (فاطر: ۲۸). در ارزیابی کارنامهٔ سیاسی او اختلاف نظر وجود دارد. حسن العلوی، پژوهشگر عراقی، سیاست او را محافظه‌کارانه و آمیخته با مدارا با حکومت‌ها دانسته و نقد کرده است؛ در برابر، شماری از شاگردان و نزدیکان او همین احتیاط را عامل حفظ حوزه و شیعیان در سال‌های سرکوب دانسته‌اند.<ref>العلوی، الشیعة والدولة القومیة فی العراق {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==پانویس==