Zadhoosh: اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

2026-11-10T13:01:49Z

اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: سیبویه

2026-11-10T12:56:18Z

ایجاد مقالهٔ تازه: سیبویه

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = عمرو بن عثمان بن قنبر
|تصویر =
|زادروز = حدود ۱۴۰ق
|زادگاه = بیضا، ناحیهٔ [[شیراز]]، [[ایران]]
|وفات = ۱۸۰ق
|مدفن = [[شیراز]]
|اساتید = [[خلیل بن احمد فراهیدی]]، یونس بن حبیب، عیسی بن عمر ثقفی، ابوالخطاب اخفش
|شاگردان = [[اخفش|ابوالحسن اخفش اوسط]]، قطرب
|آثار = الکتاب
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = پدیدآورندهٔ «الکتاب»، مرجع اصلی مکتب نحوی [[بصره]]
}}

'''سیبویه''' با نام کامل '''عمرو بن عثمان بن قنبر''' و کنیهٔ '''ابوبشر''' (حدود ۱۴۰ – ۱۸۰ق)، [[علم نحو|نحوی]] و لغوی ایرانی و از نام‌آورترین عالمان نحو عربی است. او در بیضا، ناحیه‌ای در سرزمین فارس نزدیک [[شیراز]]، زاده شد، در [[بصره]] پرورش یافت و نحو را نزد [[خلیل بن احمد فراهیدی]] و یونس بن حبیب آموخت.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref> «الکتاب» او مرجع نحو بصری شد؛ ابن کثیر آن را کتابی دانسته که پیشوایان نحو پس از او شرحش کردند.<ref name="bidaya">ابن کثیر، البدایة والنهایة، حوادث سنة ۱۸۰ق.</ref>

سیبویه در [[بغداد]] با کسایی و فراء، دو نحوی نامدار [[کوفه]]، مناظره کرد. این مناظره که به «مسئلهٔ زنبوریه» شهرت یافت، بر پایهٔ گزارش منابع به سود کسایی پایان یافت و سیبویه پس از آن به فارس بازگشت.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> او در ۱۸۰ق درگذشت و نحویان بعدی او را پیشوای نحو دانستند.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>

==نام و نسب==
نام او را عمرو بن عثمان بن قنبر و کنیه‌اش را ابوبشر نوشته‌اند.<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> به سبب ولاء، او را مولای بنی حارث بن کعب، و به قولی مولای آل ربیع بن زیاد، دانسته‌اند.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref><ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>

لقب «سیبویه» از دو واژهٔ فارسی «سیب» و «بوی» (بو) ساخته شده است. [[حاج شیخ عباس قمی|عباس قمی]] در الکنی والألقاب آن را «رائحة التفاح»، یعنی بوی سیب، معنا کرده است.<ref name="kuna">قمی، الکنی والألقاب، مدخل «سیبویه».</ref> دربارهٔ سبب این لقب چند گزارش هست: گفته شده مادرش او را در کودکی با این واژه می‌نوازاند؛ یا چهره‌اش سپید بود و سرخی داشت و گونه‌هایش به سیب می‌ماند؛ یا خود به بوییدن سیب علاقه داشت.<ref name="kuna">قمی، الکنی والألقاب، مدخل «سیبویه».</ref><ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> این گزارش‌ها را با «گفته شده» نقل می‌کنند و یکی از آنها را نمی‌توان قطعی دانست.

==زادگاه==
سیبویه در «بیضا»، از نواحی فارس نزدیک [[شیراز]]، زاده شد. خانوادهٔ او در کودکی او به [[بصره]] کوچ کردند و او در همان شهر پرورش یافت.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref><ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> بصره در آن روزگار از کانون‌های [[ادبیات عرب]] و نحو بود.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref>

سال تولد او در منابع کهن به‌روشنی ثبت نشده است. بر پایهٔ گزارش‌هایی که سن او را هنگام مرگ بیش از چهل سال می‌دانند، تولدش حدود ۱۴۰ق می‌شود.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref> در برابر، گزارشی هست که سن او را ۳۲ سال می‌داند و بر پایهٔ آن تولدش حدود ۱۴۸ق می‌شود.<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref>

==تحصیل در بصره==
سیبویه در آغاز به [[فقه]] و [[حدیث]] روی آورد. بر پایهٔ گزارش [[ابن ندیم]]، در مجلسی که حدیث می‌خواندند، در اعراب یک جملهٔ استثنا خطا کرد و حماد بن سلمه او را با «لَحَنْتَ یا سیبویه» (ای سیبویه خطا کردی) بازخواست.<ref name="fihrist">ابن ندیم، الفهرست، بخش نحویان، مدخل «سیبویه».</ref> سیبویه سوگند خورد: «لَا جَرَمَ وَاللَّهِ لَأَطْلُبَنَّ عِلْمًا لَا تُلَحِّنَنِّی فِیهِ أَبَدًا»؛ بی‌گمان سوگند به خدا، دانشی را می‌جویم که هرگز در آن به خطا نیفتم.<ref name="fihrist">ابن ندیم، الفهرست، بخش نحویان، مدخل «سیبویه».</ref> آن‌گاه به نحو روی آورد.

او به حلقهٔ [[خلیل بن احمد فراهیدی]] پیوست و چنان به او نزدیک شد که خلیل در حق او گفت: «مَرْحَبًا بِزَائِرٍ لَا یُمَلُّ»؛ خوش آمدی، ای دیدارکننده‌ای که دیدارش ملال‌آور نیست.<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> از دیگر استادان او یونس بن حبیب، عیسی بن عمر ثقفی و ابوالخطاب اخفش را نام برده‌اند.<ref name="fihrist">ابن ندیم، الفهرست، بخش نحویان، مدخل «سیبویه».</ref><ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>

معاصران، او را جوانی خوش‌رو و پاکیزه وصف کرده‌اند: «کَانَ شَابًّا جَمِیلًا نَظِیفًا، قَدْ تَعَلَّقَ مِنْ کُلِّ عِلْمٍ بِسَبَبٍ»؛ جوانی بود خوش‌سیما و پاکیزه که از هر دانشی رشته‌ای در دست داشت.<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> به گفتهٔ یکی از معاصرانش، در زبان او گرفتگی بود، اما «رَأَیْتُ عِلْمَهُ أَبْلَغَ مِنْ لِسَانِهِ»؛ دانش او را رساتر از زبانش یافتم.<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> او را «استوارترین کسی که از خلیل روایت کرد» می‌دانستند.<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref>

==مکتب نحوی بصره==
سیبویه را رئیس نحویان بصره و کسایی را رئیس نحویان کوفه خوانده‌اند.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> این دو شهر در سدهٔ دوم قمری دو کانون رقیب نحو عربی بودند و کسایی و فراء از پیشوایان کوفیان به شمار می‌آمدند.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>

بر پایهٔ همین گزارش، سیبویه در مناظره بر قاعدهٔ کلی (قیاس) تکیه کرد و کسایی بر شنیدهٔ خود از فصحای عرب (سماع).<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> همین تفاوت روش، این مناظره را به نمونهٔ برخورد دو مکتب نحوی بدل کرده است.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> مکتب بصره پس از او با شاگردانش، به‌ویژه [[اخفش]]، ادامه یافت.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>

==الکتاب==
«الکتاب» اثر برجستهٔ سیبویه است و [[ابن ندیم]] در الفهرست آن را به او نسبت داده است.<ref name="fihrist">ابن ندیم، الفهرست، بخش نحویان، مدخل «سیبویه».</ref> این اثر در نحو عربی است و ابن کثیر دربارهٔ آن نوشته است: «قَدْ صَنَّفَ فِی النَّحْوِ کِتَابًا لَا یَلْحَقُ شَأْوُهُ، وَشَرَحَهُ أَئِمَّةُ النُّحَاةِ بَعْدَهُ»؛ کتابی در نحو نوشت که به بلندایش نمی‌توان رسید و پیشوایان نحو پس از او آن را شرح کردند.<ref name="bidaya">ابن کثیر، البدایة والنهایة، حوادث سنة ۱۸۰ق.</ref>

شاگردان او، از جمله [[اخفش|ابوالحسن اخفش اوسط]] و قطرب، «الکتاب» را روایت کردند.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref> این کتاب مرجع نحویان شد و شرح‌های متعددی بر آن نوشتند.<ref name="bidaya">ابن کثیر، البدایة والنهایة، حوادث سنة ۱۸۰ق.</ref>

==مناظره در بغداد==
سیبویه در روزگار [[خلافت]] [[هارون الرشید]] به [[بغداد]] رفت.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref> به گزارش ابن انباری، او خواست میانش و کسایی مناظره‌ای برگزار شود؛ نخست با خلف احمر و سپس با فراء بحث کرد و آن‌گاه کسایی حاضر شد.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> یحیی بن خالد برمکی، وزیر هارون، در آن مجلس گفت: «قَدِ اخْتَلَفْتُمَا وَأَنْتُمَا رَئِیسَا بَلَدَیْکُمَا»؛ شما دو تن، که هر یک رئیس شهر خویش هستید، اختلاف کرده‌اید.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref>

کسایی پرسید: «کُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ الْعَقْرَبَ أَشَدُّ لَسْعَةً مِنَ الزُّنْبُورِ فَإِذَا هُوَ هِیَ»؛ گمان می‌کردم که عقرب نیشش از زنبور سخت‌تر است، و چنین شد که او همان است (یعنی زنبور در شدت نیش، همان عقرب است).<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> اختلاف بر سر ضمیر خبر بود: سیبویه تنها شکل مرفوع («هِیَ») را درست می‌دانست و شکل منصوب («إیَّاهَا») را جایز نمی‌شمرد؛ کسایی سخن او را خطا خواند: «لَحَنْتَ» (خطا کردی).<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref>

داوری به تازیانی سپرده شد که در مجلس حاضر بودند و آنان به سود کسایی سخن گفتند. یحیی بن خالد ده هزار درهم به سیبویه داد و او بغداد را ترک گفت، به فارس رفت و دیگر به بصره بازنگشت.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> جزئیات این گزارش در منابع یکسان نیست.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref>

نام «مسئلهٔ زنبوریه» از واژهٔ «زنبور» در همین مثال گرفته شده است. در برخی بازگفت‌های متأخر این مناظره با عنوان «زنبور و عسل» نیز خوانده می‌شود؛ اما در گزارش کهن ابن انباری، محور اختلاف همین مثال «عقرب و زنبور» است.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref>

==وفات==
سیبویه پس از ترک بغداد در بیضای فارس اقامت کرد و در ۱۸۰ق درگذشت.<ref name="bidaya">ابن کثیر، البدایة والنهایة، حوادث سنة ۱۸۰ق.</ref> سال‌های دیگری نیز برای مرگ او گزارش شده است.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref> سن او را ۳۲ سال و برخی بیش از چهل سال نوشته‌اند؛ [[یاقوت حموی]] دومی را درست‌تر می‌داند.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref>

دربارهٔ سبب مرگ او اختلاف است. گفته شده اندوهِ شکست در مناظره او را بیمار کرد و از پا درآورد؛ برخی نیز بیماری معده را سبب مرگ دانسته‌اند.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref> به گزارش ابن انباری، گفته شده او در آستانهٔ مرگ این دو بیت را خواند: «یُؤَمِّلُ دُنْیَا لِتَبْقَى لَهُ / فَمَاتَ الْمُؤَمِّلُ قَبْلَ الْأَمَلْ» و «حَثِیثًا یُرَوِّی أُصُولَ النَّخِیلِ / فَعَاشَ الْفَسِیلُ وَمَاتَ الرَّجُلْ»؛ به دنیایی امید می‌بندد که برایش بماند، اما امیدوار پیش از آرزو مرد؛ شتابان ریشه‌های نخل را سیراب می‌کند، اما نهال ماند و مرد.<ref name="nuzha">ابن انباری، نزهة الألباء، مدخل «سیبویه».</ref>

او را در [[شیراز]] به خاک سپردند. اصمعی گفته است بر [[قبر]] او در شیراز ابیاتی خوانده است.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref>

==جایگاه علمی==
[[ابن خلکان]] او را «داناترین پیشینیان و پسینیان به نحو» خوانده است: «کَانَ أَعْلَمَ الْمُتَقَدِّمِینَ وَالْمُتَأَخِّرِینَ بِالنَّحْوِ».<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> ذهبی نیز لقب «إِمَامُ النَّحْوِ، حُجَّةُ الْعَرَبِ» (پیشوای نحو و حجت عرب) را برای او آورده است.<ref name="siyar">ذهبی، سیر أعلام النبلاء، مدخل «سیبویه».</ref>

[[سیوطی]] او را در شمار پیشوایان نحو آورده و شاگردانش را راویان «الکتاب» دانسته است.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>

دربارهٔ نسبت او با [[تشیع]] یا [[اهل سنت]]، منابع کهن تراجم گزارشی به دست نمی‌دهند و از این‌رو انتساب مذهبی او مستند روشنی ندارد.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref><ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن انباری، عبدالرحمن؛ ''نزهة الألباء فی طبقات الأدباء''، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، قاهره: دار نهضة مصر، بی‌تا.
* ابن خلکان، احمد؛ ''وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۷۸م.
* ابن کثیر، اسماعیل؛ ''البدایة والنهایة''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ حوادث سنة ۱۸۰ق.
* ابن ندیم، محمد؛ ''الفهرست''، تحقیق ابراهیم رمضان، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م.
* ذهبی، محمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
* سیوطی، عبدالرحمن؛ ''بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین والنحاة''، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: المکتبة العصریة، بی‌تا.
* قمی، عباس؛ ''الکنی والألقاب''، بی‌جا: مکتبة الصدر، بی‌تا؛ ج۲.
* یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ ''معجم الأدباء''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م.

[[رده:نحویون]]
[[رده:دانشمندان مسلمان ایرانی]]
[[رده:ادبیات عرب]]
[[رده:علمای قرن دوم]]

@@ سطر ۶۳: / سطر ۶۳: @@
 [[ابن خلکان]] او را «داناترین پیشینیان و پسینیان به نحو» خوانده است: «کَانَ أَعْلَمَ الْمُتَقَدِّمِینَ وَالْمُتَأَخِّرِینَ بِالنَّحْوِ».<ref name="wafayat">ابن خلکان، وفیات الأعیان، مدخل «سیبویه».</ref> ذهبی نیز لقب «إِمَامُ النَّحْوِ، حُجَّةُ الْعَرَبِ» (پیشوای نحو و حجت عرب) را برای او آورده است.<ref name="siyar">ذهبی، سیر أعلام النبلاء، مدخل «سیبویه».</ref>
-[[سیوطی]] او را در شمار پیشوایان نحو آورده و شاگردانش را راویان «الکتاب» دانسته است.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>
+[[جلال الدین سیوطی|سیوطی]] او را در شمار پیشوایان نحو آورده و شاگردانش را راویان «الکتاب» دانسته است.<ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>
-دربارهٔ نسبت او با [[تشیع]] یا [[اهل سنت]]، منابع کهن تراجم گزارشی به دست نمی‌دهند و از این‌رو انتساب مذهبی او مستند روشنی ندارد.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref><ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>
+دربارهٔ نسبت او با [[شیعه|تشیع]] یا [[اهل سنت]]، منابع کهن تراجم گزارشی به دست نمی‌دهند و از این‌رو انتساب مذهبی او مستند روشنی ندارد.<ref name="muajam">یاقوت حموی، معجم الأدباء، مدخل «سیبویه».</ref><ref name="bughya">سیوطی، بغیة الوعاة، مدخل «سیبویه».</ref>
 ==پانویس==

سیبویه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: سیبویه