Zadhoosh: ویرایش جزئی: اصلاح جدول و چیدمان الگوها

2026-11-11T11:59:11Z

ویرایش جزئی: اصلاح جدول و چیدمان الگوها

Zadhoosh: ایجاد مدخل بر پایهٔ منابع کلامی، حدیثی، فقهی و تاریخی

2026-11-11T11:58:21Z

ایجاد مدخل بر پایهٔ منابع کلامی، حدیثی، فقهی و تاریخی

صفحهٔ تازه

'''سوگواری محرم''' به مجموعهٔ آیین‌های عزاداری گفته می‌شود که شیعیان در ماه [[محرم]]، به‌ویژه در روزهای [[تاسوعا]] و [[عاشورا]]، به یاد [[واقعه عاشورا|شهادت امام حسین علیه‌السلام]] و یارانش در [[کربلا]] برگزار می‌کنند. این آیین‌ها شامل روضه‌خوانی، نوحه‌سرایی، سینه‌زنی، زنجیرزنی، دسته‌های عزاداری، تعزیه و شبیه‌خوانی است. سوگواری محرم از سده‌های نخست اسلامی در میان شیعیان ریشه داشت و در دورهٔ [[آل بویه]]، [[صفویه]] و قاجار به صورت آیینی عمومی و گسترده درآمد. فقیهان شیعه اصل عزاداری را مستحب و از شعائر دینی شمرده‌اند، هرچند دربارهٔ برخی شیوه‌های آن اختلاف نظر دارند. این آیین‌ها امروزه در ایران، عراق، لبنان، هند، پاکستان و دیگر کشورها با تفاوت‌های محلی برگزار می‌شود.

==پیشینه==

سوگواری بر امام حسین علیه‌السلام از همان روزهای پس از عاشورا آغاز شد. بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، [[اهل بیت]] پس از بازگشت از [[شام]] در [[مدینه]] مجلس سوگواری برپا کردند و زنان بنی هاشم بر آن حضرت نوحه سر دادند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، ج۵؛ ابن طاووس، اللهوف، فصل زیارة الحسین.</ref> در دورهٔ [[امام سجاد علیه السلام]] و [[امام باقر علیه السلام]]، زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام و یادکرد مصیبت کربلا میان شیعیان رواج یافت.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.</ref>

[[امام صادق علیه السلام]] در روایاتی، شیعیان را به زیارت قبر امام حسین علیه‌السلام و بزرگداشت روز عاشورا سفارش کرده است. بر پایهٔ این روایات، عاشورا روز حزن و اندوه اهل بیت شمرده شده است. نیز روزهٔ روز عاشورا در روایات شیعه مکروه دانسته شده و یکی از علت‌های آن، پرهیز از هم‌آوایی با بدعت بنی امیه ذکر شده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵.</ref>

==تاریخ اجتماعی عزاداری==

در سدهٔ چهارم هجری و با قدرت گرفتن [[آل بویه]] در [[بغداد]]، عزاداری محرم به صحنهٔ عمومی آمد. بر پایهٔ گزارش ابن جوزی در المنتظم، در سال ۳۵۲ ق معز الدوله بویهی دستور داد بازارها بسته شود و مردم در سوگ امام حسین علیه‌السلام عزاداری کنند. این گزارش، از نخستین برگزاری رسمی و عمومی عزاداری محرم در بغداد شمرده می‌شود.<ref>ابن جوزی، المنتظم، حوادث سال ۳۵۲ق؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۱۱.</ref>

با رسمی شدن [[تشیع]] در دورهٔ [[صفویه]]، آیین‌های محرم در [[ایران]] گسترش یافت. در این دوره، روضه‌خوانی بر پایهٔ کتاب [[روضة الشهداء]] [[ملا حسین واعظ کاشفی|کاشفی]] رایج شد و مجالس عزاداری در مساجد و تکایا برپا گردید. شاعران شیعه نیز در این دوره، مرثیه‌های ماندگاری سرودند؛ از جمله ترکیب‌بند مشهور [[محتشم کاشانی]] با مطلع «باز این چه شورش است که در خلق عالم است».<ref>کاشفی، روضة الشهداء؛ محتشم کاشانی، دیوان، ترکیب‌بند عاشورا.</ref>

در دورهٔ قاجار، عزاداری محرم به اوج شکوه خود رسید. ساخت تکیه دولت در تهران و رواج تعزیه در شهرها، از نشانه‌های این گسترش است. در این دوره، دسته‌های عزاداری، علم و نخل و کتل به آیین‌های محرم افزوده شد.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ج۱؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.</ref>

==آیین‌ها و شیوه‌ها==

آیین‌های سوگواری محرم در کشورهای مختلف، صورت‌های گوناگون دارد:

* '''روضه‌خوانی''': خواندن گزارش مصیبت کربلا با لحن حزین در مجالس.
* '''نوحه‌سرایی''': سرودن و خواندن شعرهای سوگ، معمولاً به همراه سینه‌زنی.
* '''سینه‌زنی و زنجیرزنی''': نواختن سینه یا زنجیر بر بدن به نشانهٔ اندوه.
* '''دسته‌های عزاداری''': حرکت گروهی عزاداران در خیابان‌ها با پرچم، علم و کتل.
* '''تعزیه و شبیه‌خوانی''': بازسازی نمایشی صحنه‌های عاشورا.
* '''نخل‌گردانی''': حمل نمادین تابوت، رایج در برخی شهرهای ایران.
* '''شام غریبان''': آیین شب یازدهم محرم، به یاد اسیران کربلا.
* '''اربعین''': پیاده‌روی به سوی [[کربلا]] در چهلمین روز شهادت امام حسین علیه‌السلام.

این آیین‌ها در هر منطقه با آداب محلی درآمیخته است. در [[عراق]]، مراسم «موکب» و پیاده‌روی اربعین، در [[ایران]] تکیه‌ها و حسینیه‌ها، و در شبه‌قارهٔ هند، «مجلس» و «نوحه» رایج است.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲؛ عاملی، أعیان الشیعة، ج۱.</ref>

==تعزیه==

تعزیه، نمایش آیینی بازسازی واقعهٔ کربلا است که در دورهٔ صفویه شکل گرفت و در دورهٔ قاجار به اوج رسید. در تعزیه، نقش‌های امام حسین علیه‌السلام، [[عباس بن علی]]، [[حضرت زینب سلام الله علیها|زینب سلام الله علیها]] و دیگر شخصیت‌های کربلا با لباس و آواز بازسازی می‌شود. این نمایش، هم کارکرد مذهبی دارد و هم از نظر ادبی و نمایشی در تاریخ هنر ایران جایگاه مهمی یافته است.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ج۱؛ ملک‌پور، تعزیه و نمایش‌های آیینی، فصل تعزیه.</ref>

==احکام و اختلاف فتاوا==

فقیهان شیعه، عزاداری بر امام حسین علیه‌السلام را مستحب و از مصادیق تعظیم شعائر الهی دانسته‌اند. مستند آنان، سیرهٔ اهل بیت، روایات زیارت و عزاداری، و آیهٔ {{متن قرآن|«قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ»}}<ref>سوره شوری، آیه ۲۳.</ref>؛ «بگو: بر رسالت خود، پاداشی از شما نمی‌خواهم جز دوستی خویشاوندانم» است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب المزار؛ خویی، منهاج الصالحین، کتاب الطهارة.</ref>

دربارهٔ برخی شیوه‌های عزاداری اختلاف نظر وجود دارد. بیشتر مراجع، سینه‌زنی و زنجیرزنی را در صورت پرهیز از آسیب جدی و وهن مذهب جایز می‌دانند. [[قمه زنی|قمه‌زنی]] در فتوای شماری از فقیهان معاصر حرام یا ممنوع اعلام شده است، در حالی که برخی دیگر آن را جایز شمرده‌اند. مبنای این اختلاف، تشخیص مصداق «وهن مذهب» و «اضرار به نفس» است.<ref>خویی، منهاج الصالحین، کتاب الطهارة؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، احکام عزاداری.</ref>

همچنین فقیهان تأکید کرده‌اند که عزاداری نباید با دروغ، اهانت به مقدسات دیگران یا رفتار خلاف شرع همراه شود. برخی نیز بر پرهیز از بدعت در شکل و محتوای مجالس تأکید کرده‌اند.<ref>مکارم شیرازی، استفتاءات، احکام عزاداری؛ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات.</ref>

==بازتاب ادبی و هنری==

سوگواری محرم، ادبیات و هنر شیعه را عمیقاً تحت تأثیر قرار داده است. مرثیه‌سرایی در شعر فارسی با محتشم کاشانی به اوج رسید و در دوره‌های بعد شاعرانی مانند وصال شیرازی و صباحی بیدگلی در این زمینه سرودند. در هنر، نقاشی قهوه‌خانه‌ای و پرده‌های عاشورا از جلوه‌های مهم این بازتاب است.<ref>محتشم کاشانی، دیوان؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ج۲.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم.
*ابن جوزی، عبدالرحمن؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
*ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، تهران: جهان، ۱۳۴۸ش.
*ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق؛ ج۱۱.
*جعفریان، رسول؛ تاریخ تشیع در ایران، تهران: علم، ۱۳۸۹ش؛ ج۲.
*حر عاملی، محمد؛ وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق.
*خامنه‌ای، سید علی؛ أجوبة الاستفتاءات، قم: دفتر معظم له، ۱۴۲۰ق.
*خویی، سید ابوالقاسم؛ منهاج الصالحین، قم: مدینة العلم، ۱۴۱۰ق.
*عاملی، محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
*کاشفی، حسین؛ روضة الشهداء، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، بی‌تا.
*مستوفی، عبدالله؛ شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران: زوار، ۱۳۸۴ش؛ ج۱.
*مکارم شیرازی، ناصر؛ استفتاءات، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب، ۱۴۲۵ق.
*ملک‌پور، محمدتقی؛ تعزیه و نمایش‌های آیینی، تهران: سروش، ۱۳۸۱ش.
*محتشم کاشانی، علی؛ دیوان، تهران: سنایی، ۱۳۸۵ش.
*مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
*طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۵.

{{مناسبت های شیعه}}
{{وقایع ماه محرم}}
[[رده:واقعه عاشورا]]
[[رده:سنت های عزاداران ابا عبدالله]]
[[رده:ماه محرم]]
[[رده:آداب و سنن]]

@@ سطر ۶۷: / سطر ۶۷: @@
 *طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۵.
 {{وقایع ماه محرم}}
 [[رده:واقعه عاشورا]]

سوگواری محرم - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ویرایش جزئی: اصلاح جدول و چیدمان الگوها

Zadhoosh: ایجاد مدخل بر پایهٔ منابع کلامی، حدیثی، فقهی و تاریخی