سهل بن زیاد آدمی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

2026-11-10T13:09:47Z

به‌روزرسانی مقاله با نسخهٔ نهایی و اصلاح ارجاع‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: سهل بن زیاد آدمی

2026-11-10T13:05:44Z

ایجاد مقالهٔ تازه: سهل بن زیاد آدمی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = سهل بن زیاد آدمی رازی
|تصویر =
|زادروز = نامعلوم
|زادگاه = ری
|وفات = نامعلوم؛ زنده در ۲۵۵ق
|مدفن = نامعلوم
|اساتید = [[امام حسن عسکری علیه السلام]]، [[حسن بن محبوب]]، [[صفوان بن یحیی]]، [[عبدالعظیم حسنی]]، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی، [[حسن بن علی وشاء]]
|شاگردان = محمد بن احمد بن یحیی اشعری، [[محمد بن حسن صفار]]، محمد بن یحیی عطار، علی بن محمد
|آثار = کتاب التوحید، کتاب النوادر
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = از راویان پرروایت سدهٔ سوم هجری و از اصحاب سه امام؛ نویسندهٔ «کتاب التوحید» و «کتاب النوادر»؛ وثاقتش در [[علم رجال]] مورد اختلاف است
}}

'''سهل بن زیاد آدمی رازی'''، با کنیهٔ ابوسعید، از راویان شیعهٔ سدهٔ سوم هجری است که [[شیخ طوسی]] او را در شمار اصحاب [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]]، [[امام هادی علیه السلام|امام هادی]] و [[امام حسن عسکری علیه السلام|امام حسن عسکری]] (علیهم‌السلام) آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶ و ص۳۸۷، ش۵۶۹۹ و ص۳۹۹، ش۵۸۵۳.</ref> او سال‌ها در ری می‌زیست و پیش از آن در [[قم]] بود؛ به گزارش [[رجال النجاشی|نجاشی]]، [[احمد بن محمد بن عیسی اشعری]] او را به [[غلو]] و دروغ متهم کرد و از قم بیرونش راند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> نام او در اسانید انبوهی از روایات، از جمله در [[الکافی]]، دیده می‌شود<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref> و از این‌رو داوری دربارهٔ وثاقتش در [[فقه]] و [[حدیث]] اهمیت دارد. در منابع رجالی، تضعیف او دیدگاه مشهور است؛ اما شیخ طوسی در کتاب رجال خود، در یک مورد، او را «ثقه» خوانده و همین اختلاف تا امروز ادامه یافته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۳-۱۸۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴-۳۵۸.</ref>

==نام و نسب==
منابع کهن نام او را «سهل بن زیاد الآدمی، أبو سعید الرازی» ثبت کرده‌اند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶.</ref> [[علامه حلی]] تأکید کرده است که نام او «سهل» است، بدون یاء، نه «سهیل».<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۲۲۸.</ref> نسبت «آدمی» را به نیایی از نیاکان او به نام «آدم» بازگردانده‌اند؛<ref>ساعدی، الضعفاء من رجال الحدیث، ج۲، ص۱۴۱.</ref> اما هیچ منبع کهنی نام این نیا را ثبت نکرده است. نسبت «رازی» به ری اشاره دارد؛ شهری که به گزارش نجاشی پس از بیرون رانده شدن از قم در آن سکونت داشت.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> کنیهٔ مشهور او «ابوسعید» است؛ اما تستری در قاموس الرجال، در نقل سخن نجاشی، کنیهٔ او را «ابوعلی» آورده است؛ اختلافی که از تفاوت نسخه‌ها حکایت می‌کند.<ref>تستری، قاموس الرجال، ج۵، ص۳۵۹.</ref>

==ولادت و خاستگاه==
تاریخ تولد او در منابع رجالی ثبت نشده است. کهن‌ترین نشانهٔ زمانی زندگی او، مکاتبه‌ای است که در سال ۲۵۵ق با [[امام حسن عسکری علیه السلام|امام عسکری]] (علیه‌السلام) داشت.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> طوسی او را «از اهالی ری» و نجاشی او را ساکن ری خوانده‌اند.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵.</ref> پیش از ری، در [[قم]] می‌زیست و از آن شهر رانده شد.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref>

==پیوند با امامان==
نصر بن صباح، از رجالیان کهن، دربارهٔ او گفته است: «سهل بن زیاد الرازی أبو سعید الآدمی، یروی عن أبی جعفر و أبی الحسن و أبی محمد صلوات الله علیهم»؛ سهل بن زیاد رازی از امام جواد، امام هادی و امام عسکری (علیهم‌السلام) روایت می‌کند.<ref>کشی، رجال الکشی، ش۱۰۶۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۵.</ref> خویی پس از بررسی اسانید، او را از راویان بی‌واسطهٔ امام عسکری (علیه‌السلام) شمرده است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref>

بر پایهٔ گزارش نجاشی، او در نیمهٔ ربیع‌الآخر ۲۵۵ق با امام عسکری (علیه‌السلام) مکاتبه کرد و نامه را محمد بن عبدالحمید عطار رساند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> متن پرسش او در «التوحید» [[شیخ صدوق]] و در [[الکافی]] [[محمد بن یعقوب کلینی|کلینی]] آمده است: «قد اختلف یا سیدی أصحابنا فی التوحید، منهم من یقول هو جسم و منهم من یقول صورة»؛ ای سرور من، یاران ما در توحید اختلاف کرده‌اند؛ برخی می‌گویند خدا جسم است و برخی می‌گویند صورت است.<ref>صدوق، التوحید، ص۱۰۱، ح۱۴؛ کلینی، الکافی، ج۱، ص۸۰.</ref>

امام در پاسخ نوشت: «الله واحد أحد صمد، لم یلد و لم یولد، و لم یکن له کفواً أحد، خالق لیس بمخلوق»؛ خداوند یگانه و یکتاست، صمد است، نه زاده و نه زاده‌شده، و نه همتایی دارد؛ آفریننده‌ای است که آفریده نیست.<ref>صدوق، التوحید، ص۱۰۱، ح۱۴.</ref> محدث نوری همین مکاتبه را از نشانه‌های مدح و نزدیکی او به امام دانسته است.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۱۶-۲۱۷.</ref>

==استادان==
خویی از میان مشایخ او کسانی را با شمار روایاتشان نام برده است؛ از جمله [[حسن بن محبوب]] (۳۱۱ مورد)، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی (۴۲۲ مورد) و [[صفوان بن یحیی]].<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۵۹.</ref> در این فهرست نام [[حسن بن علی وشاء]]، [[محمد بن ابی عمیر]] و عبدالله بن ابی‌نجران نیز دیده می‌شود.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۶۰.</ref> طوسی نیز در شمار اصحاب امام هادی (علیه‌السلام) از [[عبدالعظیم حسنی]] یاد کرده و افزوده است که سهل بن زیاد از او روایت کرده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷.</ref>

==جایگاه حدیثی==
خویی شمار مواردی را که نام «سهل بن زیاد» در اسانید روایات آمده، ۲۳۰۴ مورد دانسته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref> کلینی در [[الکافی]] بسیار از او روایت کرده است؛ گاه با سند «علی بن محمد، عن سهل بن زیاد» و گاه با واسطهٔ «عدة من أصحابنا».<ref>غفاری، الکلینی و الکافی، ج۱، ص۴۲۷؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵.</ref> با این حال، ابن ولید روایات محمد بن احمد بن یحیی را ــ در آنجا که از سهل بن زیاد نقل کرده ــ استثنا کرد و صدوق و ابن نوح از او پیروی کردند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۵ (نقل از نجاشی و طوسی، در ترجمهٔ محمد بن احمد بن یحیی).</ref>

==شاگردان==
از میان راویان او، خویی کسانی چون ابوالحسین اسدی، علی بن محمد، محمد بن ابی‌عبدالله، محمد بن احمد بن یحیی اشعری، [[محمد بن حسن صفار]] و محمد بن یحیی را نام برده است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۶۰.</ref>

==آثار==
نجاشی دو کتاب برای او نام برده است: «کتاب التوحید» و «کتاب النوادر»؛ سند کتاب التوحید از طریق عباس بن احمد بن فضل هاشمی صالحی، از پدرش، به ابوسعید آدمی می‌رسد و سند النوادر از طریق محمد بن محمد، جعفر بن محمد و کلینی.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> شیخ طوسی نیز در فهرست برای او «کتاب» یاد کرده و دو طریق برای آن آورده است: یکی از طریق ابن ابی‌جید و محمد بن یحیی و محمد بن احمد بن یحیی، و دیگری از طریق ابن ولید از سعد و حمیری.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴ (نقل از فهرست طوسی).</ref>

==وفات و مدفن==
سال درگذشت و محل دفن او در منابع کهن ذکر نشده است؛ تنها نشانهٔ زمانی زندگی او همان مکاتبهٔ سال ۲۵۵ق است.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref>

==داوری رجالیان==
===گزارش‌های تضعیف===
نجاشی در ترجمهٔ او می‌نویسد: «کان ضعیفاً فی الحدیث، غیر معتمد علیه فیه، و کان أحمد بن محمد بن عیسی یشهد علیه بالغلو و الکذب»؛ او در حدیث ضعیف و در نقل آن غیرقابل اعتماد بود و احمد بن محمد بن عیسی بر او به غلو و دروغ گواهی می‌داد.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> [[ابن غضائری]] نیز گفته است: «کان ضعیفاً جدّاً، فاسد الروایة و المذهب... یروی المراسیل و یعتمد المجاهیل»؛ او بسیار ضعیف بود و روایت و مذهبش فاسد بود؛ حدیث مرسل نقل می‌کرد و بر مجهولان اعتماد می‌کرد.<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۲۲۸ (نقل از ابن غضائری).</ref> فضل بن شاذان نیز او را «أحمق» (کم‌خرد) خوانده است.<ref>کشی، رجال الکشی، ش۱۰۶۸.</ref>

شیخ طوسی در فهرست او را «ضعیف» خوانده<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴ (نقل از فهرست طوسی).</ref> و در استبصار نوشته است: «أبو سعید الآدمی، و هو ضعیف جداً عند نقاد الأخبار»؛ ابوسعید آدمی نزد ناقدان خبر بسیار ضعیف است.<ref>طوسی، الاستبصار، ج۳، ذیل ح۹۳۵.</ref> علامه حلی او را در بخش دوم «خلاصة الأقوال» ــ که به غیرمعتمدین اختصاص دارد ــ آورده و اختلاف گفتار طوسی را یاد کرده است.<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۲۲۸.</ref> مامقانی فهرست بلندی از فقیهانی آورده که او را تضعیف کرده‌اند: محقق حلی در شرایع و معتبر و شهید ثانی در مسالک؛ و گفته است این دیدگاه در میان فقیهان و اهل حدیث مشهور است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۳-۱۸۴.</ref>

===دلایل توثیق===
در برابر، طوسی در کتاب رجال، در باب اصحاب امام هادی (علیه‌السلام)، او را «ثقة، رازی» خوانده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷، ش۵۶۹۹.</ref> این عبارت محور استدلال ثقه‌دانان است. [[علامه بحرالعلوم]] کثرت روایات او در فروع و اصول و خالی بودن آن‌ها از وجوه طعن را «عدل‌ترین گواه» بر برائت او از آنچه درباره‌اش گفته شده دانسته است.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۵ (نقل از رجال السید بحرالعلوم، ج۳، ص۲۴).</ref> [[شیخ بهایی]] گفته است «الأمر فی سهل سهل»؛ کار سهل آسان است، و [[ابن طاووس]] توثیق او را أقوی دانسته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۴.</ref> محدث نوری نیز استدلال کرده که «ضعف در حدیث» در سخن نجاشی به معنای روایت از ضعفا و اعتماد بر مراسیل است، نه ضعف در عدالت؛ و از این‌رو با وثاقت او ناسازگار نیست.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۶.</ref>

===داوری متأخران===
خویی توثیق رجال طوسی را در برابر شهادت احمد بن محمد بن عیسی و ابن ولید و صدوق و ابن نوح قابل اعتماد ندانسته و آن را سهو قلم یا افزودهٔ نسخه‌برداران شمرده است. به نوشتهٔ او «فسهل بن زیاد الآدمی ضعیف جزماً، أو أنه لم تثبت وثاقته»؛ پس سهل بن زیاد قطعاً ضعیف است، یا دست‌کم وثاقتش اثبات نشده است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۶.</ref> تستری نیز پس از شمارش دلایل تضعیف، توثیق رجال شیخ را ساقط دانسته است.<ref>تستری، قاموس الرجال، ج۵، ص۳۶۰.</ref> بر این اساس، اعتبار روایات او به دیدگاه رجالی مفتی بستگی دارد: تضعیف‌گرایان روایاتش را ساقط می‌کنند و پذیرندگان توثیق رجال طوسی آن‌ها را معتبر می‌شمارند.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* تستری، محمدتقی؛ ''قاموس الرجال''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۹ق؛ ج۵.
* حلی، حسن بن یوسف؛ ''خلاصة الأقوال''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق؛ ص۲۲۸.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ ''معجم رجال الحدیث''، ۱۴۱۳ق؛ ج۹.
* ساعدی، حسین؛ ''الضعفاء من رجال الحدیث''؛ ج۲، ص۱۴۱.
* صدوق، محمد بن علی؛ ''التوحید''، قم: جامعة المدرسین، ۱۳۹۸ق؛ ص۱۰۱.
* طوسی، محمد بن حسن؛ ''الاستبصار''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۰ق؛ ج۳.
* طوسی، محمد بن حسن؛ ''رجال الطوسی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* غفاری، عبدالرسول؛ ''الکلینی و الکافی''؛ ج۱، ص۴۲۷.
* کشی، محمد بن عمر؛ ''رجال الکشی'' (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ ''الکافی''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
* مامقانی، عبدالله؛ ''تنقیح المقال فی علم الرجال''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث؛ ج۳۴.
* نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ص۱۸۵.
* نوری، حسین؛ ''خاتمة مستدرک الوسائل''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث؛ ج۵.

{{حدیث}}

[[رده:راویان حدیث]]
[[رده:راویان احادیث شیعه]]
[[رده:اصحاب امام جواد علیه السلام]]
[[رده:اصحاب امام هادی علیه السلام]]
[[رده:اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام]]
[[رده:علمای قرن سوم]]

@@ سطر ۳: / سطر ۳: @@
 |تصویر =
 |زادروز = نامعلوم
-|زادگاه = ری
+|زادگاه = ری (به گزارش منابع)
 |وفات = نامعلوم؛ زنده در ۲۵۵ق
 |مدفن = نامعلوم
@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 }}
-'''سهل بن زیاد آدمی رازی'''، با کنیهٔ ابوسعید، از راویان شیعهٔ سدهٔ سوم هجری است که [[شیخ طوسی]] او را در شمار اصحاب [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]]، [[امام هادی علیه السلام|امام هادی]] و [[امام حسن عسکری علیه السلام|امام حسن عسکری]] (علیهم‌السلام) آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶ و ص۳۸۷، ش۵۶۹۹ و ص۳۹۹، ش۵۸۵۳.</ref> او سال‌ها در ری می‌زیست و پیش از آن در [[قم]] بود؛ به گزارش [[رجال النجاشی|نجاشی]]، [[احمد بن محمد بن عیسی اشعری]] او را به [[غلو]] و دروغ متهم کرد و از قم بیرونش راند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> نام او در اسانید انبوهی از روایات، از جمله در [[الکافی]]، دیده می‌شود<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref> و از این‌رو داوری دربارهٔ وثاقتش در [[فقه]] و [[حدیث]] اهمیت دارد. در منابع رجالی، تضعیف او دیدگاه مشهور است؛ اما شیخ طوسی در کتاب رجال خود، در یک مورد، او را «ثقه» خوانده و همین اختلاف تا امروز ادامه یافته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۳-۱۸۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴-۳۵۸.</ref>
+'''سهل بن زیاد آدمی رازی'''، با کنیهٔ ابوسعید، از راویان شیعهٔ سدهٔ سوم هجری است که [[شیخ طوسی]] او را در شمار اصحاب [[امام جواد علیه السلام|امام جواد]]، [[امام هادی علیه السلام|امام هادی]] و [[امام حسن عسکری علیه السلام|امام حسن عسکری]] (علیهم‌السلام) آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۷۵، ش۵۵۵۶ و ص۳۸۷، ش۵۶۹۹ و ص۳۹۹، ش۵۸۵۳.</ref> او سال‌ها در ری می‌زیست و پیش از آن در [[قم]] بود؛ به گزارش [[رجال نجاشی (کتاب)|نجاشی]]، [[احمد بن محمد بن عیسی اشعری]] او را به [[غلو]] و دروغ متهم کرد و از قم بیرونش راند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> نام او در اسانید انبوهی از روایات، از جمله در [[الکافی (کتاب)|الکافی]]، دیده می‌شود<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref> و از این‌رو داوری دربارهٔ وثاقتش در [[فقه]] و [[حدیث]] اهمیت دارد. در منابع رجالی، تضعیف او دیدگاه مشهور است؛ اما شیخ طوسی در کتاب رجال خود، در یک مورد، او را «ثقه» خوانده و همین اختلاف تا امروز ادامه یافته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۳-۱۸۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۴-۳۵۸.</ref>
 ==نام و نسب==
@@ سطر ۲۴: / سطر ۲۴: @@
 نصر بن صباح، از رجالیان کهن، دربارهٔ او گفته است: «سهل بن زیاد الرازی أبو سعید الآدمی، یروی عن أبی جعفر و أبی الحسن و أبی محمد صلوات الله علیهم»؛ سهل بن زیاد رازی از امام جواد، امام هادی و امام عسکری (علیهم‌السلام) روایت می‌کند.<ref>کشی، رجال الکشی، ش۱۰۶۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۵.</ref> خویی پس از بررسی اسانید، او را از راویان بی‌واسطهٔ امام عسکری (علیه‌السلام) شمرده است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref>
-بر پایهٔ گزارش نجاشی، او در نیمهٔ ربیع‌الآخر ۲۵۵ق با امام عسکری (علیه‌السلام) مکاتبه کرد و نامه را محمد بن عبدالحمید عطار رساند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> متن پرسش او در «التوحید» [[شیخ صدوق]] و در [[الکافی]] [[محمد بن یعقوب کلینی|کلینی]] آمده است: «قد اختلف یا سیدی أصحابنا فی التوحید، منهم من یقول هو جسم و منهم من یقول صورة»؛ ای سرور من، یاران ما در توحید اختلاف کرده‌اند؛ برخی می‌گویند خدا جسم است و برخی می‌گویند صورت است.<ref>صدوق، التوحید، ص۱۰۱، ح۱۴؛ کلینی، الکافی، ج۱، ص۸۰.</ref>
+بر پایهٔ گزارش نجاشی، او در نیمهٔ ربیع‌الآخر ۲۵۵ق با امام عسکری (علیه‌السلام) مکاتبه کرد و نامه را محمد بن عبدالحمید عطار رساند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵، ش۴۹۰.</ref> متن پرسش او در «التوحید» [[شیخ صدوق]] و در [[الکافی (کتاب)|الکافی]] [[شیخ کلینی|کلینی]] آمده است: «قد اختلف یا سیدی أصحابنا فی التوحید، منهم من یقول هو جسم و منهم من یقول صورة»؛ ای سرور من، یاران ما در توحید اختلاف کرده‌اند؛ برخی می‌گویند خدا جسم است و برخی می‌گویند صورت است.<ref>صدوق، التوحید، ص۱۰۱، ح۱۴؛ کلینی، الکافی، ج۱، ص۸۰.</ref>
 امام در پاسخ نوشت: «الله واحد أحد صمد، لم یلد و لم یولد، و لم یکن له کفواً أحد، خالق لیس بمخلوق»؛ خداوند یگانه و یکتاست، صمد است، نه زاده و نه زاده‌شده، و نه همتایی دارد؛ آفریننده‌ای است که آفریده نیست.<ref>صدوق، التوحید، ص۱۰۱، ح۱۴.</ref> محدث نوری همین مکاتبه را از نشانه‌های مدح و نزدیکی او به امام دانسته است.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۱۶-۲۱۷.</ref>
 ==استادان==
-خویی از میان مشایخ او کسانی را با شمار روایاتشان نام برده است؛ از جمله [[حسن بن محبوب]] (۳۱۱ مورد)، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی (۴۲۲ مورد) و [[صفوان بن یحیی]].<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۵۹.</ref> در این فهرست نام [[حسن بن علی وشاء]]، [[محمد بن ابی عمیر]] و عبدالله بن ابی‌نجران نیز دیده می‌شود.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۶۰.</ref> طوسی نیز در شمار اصحاب امام هادی (علیه‌السلام) از [[عبدالعظیم حسنی]] یاد کرده و افزوده است که سهل بن زیاد از او روایت کرده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷.</ref>
+خویی از میان مشایخ او کسانی را با شمار روایاتشان نام برده است؛ از جمله [[حسن بن محبوب]] (۳۱۱ مورد)، احمد بن محمد بن ابی‌نصر بزنطی (۴۲۲ مورد) و [[صفوان بن یحیی]].<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۵۹.</ref> در این فهرست نام [[حسن بن علی وشاء]]، [[محمد بن ابی عمیر]] و عبدالله بن ابی‌نجران نیز دیده می‌شود.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸-۳۶۰.</ref> طوسی نیز در شمار اصحاب امام هادی (علیه‌السلام) از [[حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام|عبدالعظیم حسنی]] یاد کرده و افزوده است که سهل بن زیاد از او روایت کرده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷.</ref>
 ==جایگاه حدیثی==
-خویی شمار مواردی را که نام «سهل بن زیاد» در اسانید روایات آمده، ۲۳۰۴ مورد دانسته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref> کلینی در [[الکافی]] بسیار از او روایت کرده است؛ گاه با سند «علی بن محمد، عن سهل بن زیاد» و گاه با واسطهٔ «عدة من أصحابنا».<ref>غفاری، الکلینی و الکافی، ج۱، ص۴۲۷؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵.</ref> با این حال، ابن ولید روایات محمد بن احمد بن یحیی را ــ در آنجا که از سهل بن زیاد نقل کرده ــ استثنا کرد و صدوق و ابن نوح از او پیروی کردند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۵ (نقل از نجاشی و طوسی، در ترجمهٔ محمد بن احمد بن یحیی).</ref>
+خویی شمار مواردی را که نام «سهل بن زیاد» در اسانید روایات آمده، ۲۳۰۴ مورد دانسته است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۸.</ref> کلینی در [[الکافی (کتاب)|الکافی]] بسیار از او روایت کرده است؛ گاه با سند «علی بن محمد، عن سهل بن زیاد» و گاه با واسطهٔ «عدة من أصحابنا».<ref>غفاری، الکلینی و الکافی، ج۱، ص۴۲۷؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۸۵.</ref> با این حال، ابن ولید روایات محمد بن احمد بن یحیی را ــ در آنجا که از سهل بن زیاد نقل کرده ــ استثنا کرد و صدوق و ابن نوح از او پیروی کردند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۹، ص۳۵۵ (نقل از نجاشی و طوسی، در ترجمهٔ محمد بن احمد بن یحیی).</ref>
 ==شاگردان==
@@ سطر ۵۰: / سطر ۵۰: @@
 ===دلایل توثیق===
-در برابر، طوسی در کتاب رجال، در باب اصحاب امام هادی (علیه‌السلام)، او را «ثقة، رازی» خوانده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷، ش۵۶۹۹.</ref> این عبارت محور استدلال ثقه‌دانان است. [[علامه بحرالعلوم]] کثرت روایات او در فروع و اصول و خالی بودن آن‌ها از وجوه طعن را «عدل‌ترین گواه» بر برائت او از آنچه درباره‌اش گفته شده دانسته است.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۵ (نقل از رجال السید بحرالعلوم، ج۳، ص۲۴).</ref> [[شیخ بهایی]] گفته است «الأمر فی سهل سهل»؛ کار سهل آسان است، و [[ابن طاووس]] توثیق او را أقوی دانسته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۴.</ref> محدث نوری نیز استدلال کرده که «ضعف در حدیث» در سخن نجاشی به معنای روایت از ضعفا و اعتماد بر مراسیل است، نه ضعف در عدالت؛ و از این‌رو با وثاقت او ناسازگار نیست.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۶.</ref>
+در برابر، طوسی در کتاب رجال، در باب اصحاب امام هادی (علیه‌السلام)، او را «ثقة، رازی» خوانده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۳۸۷، ش۵۶۹۹.</ref> این عبارت محور استدلال ثقه‌دانان است. [[سید محمد مهدی بحرالعلوم|علامه بحرالعلوم]] کثرت روایات او در فروع و اصول و خالی بودن آن‌ها از وجوه طعن را «عدل‌ترین گواه» بر برائت او از آنچه درباره‌اش گفته شده دانسته است.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۵ (نقل از رجال السید بحرالعلوم، ج۳، ص۲۴).</ref> [[شیخ بهایی]] گفته است «الأمر فی سهل سهل»؛ کار سهل آسان است، و [[سید بن طاووس|ابن طاووس]] توثیق او را أقوی دانسته است.<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج۳۴، ص۱۸۴.</ref> محدث نوری نیز استدلال کرده که «ضعف در حدیث» در سخن نجاشی به معنای روایت از ضعفا و اعتماد بر مراسیل است، نه ضعف در عدالت؛ و از این‌رو با وثاقت او ناسازگار نیست.<ref>نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۵، ص۲۲۶.</ref>
 ===داوری متأخران===