Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: سفیان بن عیینه

2026-11-12T22:51:42Z

ایجاد مقالهٔ تازه: سفیان بن عیینه

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = سفیان بن عیینه بن ابی‌عمران (میمون) هلالی
|تصویر =
|زادروز = ۱۰۷ق، نیمهٔ شعبان
|زادگاه = [[کوفه]]
|وفات = ۱ رجب ۱۹۸ق، [[مکه]]
|مدفن = گورستان حجون، مکه
|اساتید = عمرو بن دینار، ابن شهاب زهری، ابواسحاق سبعی، عاصم بن ابی‌النجود، عبدالله بن دینار، هشام بن عروه، ایوب سختیانی، سلیمان اعمش، امام صادق علیه السلام
|شاگردان = [[شافعی]]، [[احمد بن حنبل]]، یحیی بن معین، علی بن مدینی، عبدالله بن مبارک، عبدالرزاق صنعانی، حمیدی، ابوبکر بن ابی‌شیبه، اسحاق بن راهویه
|آثار = نسخه‌ای از روایات امام صادق علیه السلام؛ کتابی تألیف نکرد
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = محدث، فقیه و مفسر مکی، از استادان شافعی و احمد بن حنبل
}}

'''سفیان بن عیینه''' (۱۰۷–۱۹۸ق) از محدثان، فقیهان و مفسران نامدار [[اهل سنت]] در سدهٔ دوم هجری بود. او در [[کوفه]] زاده شد، در [[مکه]] پرورش یافت و سرانجام همان‌جا درگذشت.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۴.</ref> [[شافعی]] و [[احمد بن حنبل]] از شاگردان او بودند و شافعی او را همراه [[مالک بن انس]] سبب ماندگاری دانش [[حجاز]] دانست.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۵.</ref> منابع رجالی اهل سنت او را ثقه و حجت دانسته‌اند، اما تدلیس و دگرگونی حافظه‌اش را در سال‌های پایانی عمر نیز یادآور شده‌اند.<ref>ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰.</ref> در [[رجال النجاشی]] نسخه‌ای از روایات [[امام صادق علیه السلام]] برای او ثبت شده و [[رجال الکشی|کشی]] دیدار او با آن حضرت را گزارش کرده است.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۱۹۰؛ طوسی، رجال الکشی، ج۲، ص۶۸۹.</ref>

== نام و نسب ==
نام کامل او را «سفیان بن عیینه بن ابی‌عمران» و نسبتش را «هلالی» آورده‌اند. کنیه‌اش ابومحمد بود و او را «کوفی سپس مکی» خوانده‌اند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۷–۱۷۸.</ref> او مولی محمد بن مزاحم بود که برادر ضحاک بن مزاحم است.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۸.</ref> در نام ابوعمران اختلاف است: بیشتر منابع او را «میمون» دانسته‌اند و برخی ابوعمران را کنیهٔ عیینه، پدر سفیان، شمرده‌اند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۷–۱۷۸.</ref>

مزی او را یک‌چشم (اَعوَر) وصف کرده و نوشته است که بنی‌عیینه ده برادر بودند و پنج تنشان حدیث روایت کرده‌اند: سفیان، ابراهیم، محمد، آدم و عمران.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۷۸؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰.</ref>

== زندگی و تحصیل ==
او در نیمهٔ شعبان ۱۰۷ق در کوفه زاده شد؛ در نیمهٔ شعبان ۱۹۶ق گفت که ۸۹ سالش کامل شده و ذهبی از این‌جا نتیجه گرفته که ۹۱ سال زیسته است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۶؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۶.</ref> پدرش در کوفه صرافی می‌کرد و بر اثر بدهی خانواده را به مکه برد. سفیان در مکه به حلقهٔ عمرو بن دینار پیوست؛ هشت حدیث از او شنید، مرکبش را نگه داشت و سپس احادیث را بر او عرضه کرد.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۷.</ref>

ابن حجر انتقال نهایی او را از کوفه به مکه در سال ۱۶۳ق ثبت کرده است.<ref>ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۲.</ref> او کتابی ننوشت و احادیثش را از حفظ می‌گفت؛ عجلی شمار روایاتش را نزدیک هفت هزار دانسته است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶.</ref> به گزارش حمیدی، او هشتاد و هفت تن از [[تابعین]] را درک کرده بود.<ref>ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱.</ref>

== استادان و شاگردان ==
ذهبی استادان او را چنین آورده است: عمرو بن دینار که بیشترین روایتش از اوست، ابن شهاب زهری، ابواسحاق سبعی، عاصم بن ابی‌النجود، عبدالله بن دینار، هشام بن عروه، ایوب سختیانی و سلیمان اعمش.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۴–۴۱۵.</ref> در منابع شیعه نیز از دیدار او با امام صادق علیه السلام و نسخه‌ای که از آن حضرت داشت سخن رفته است.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۱۹۰؛ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۶–۲۶۷.</ref>

از شاگردان او شافعی، احمد بن حنبل، یحیی بن معین، علی بن مدینی، عبدالله بن مبارک، عبدالرحمن بن مهدی، یحیی قطان، عبدالرزاق صنعانی، حمیدی، ابوبکر بن ابی‌شیبه و اسحاق بن راهویه را نام برده‌اند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۵.</ref> به گزارش ذهبی، طالبان حدیث از شهرها برای دیدارش راهی مکه می‌شدند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۵.</ref>

== جایگاه حدیثی ==
[[ابن سعد]] او را «ثقه، ثبت، پرحدیث و حجت» خوانده و ابن حبان او را از «حافظان استوار و پارسایان دیندار» شمرده است.<ref>ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲.</ref> ابوهاتم رازی او را «امام و ثقه» خوانده و لالکایی گفته است حافظان بر «اثبت‌الناس در عمرو بن دینار» بودن او هم‌داستان‌اند.<ref>ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶.</ref> بخاری او را از حماد بن زید حافظ‌تر دانسته و [[سفیان ثوری]] او را «یکی از آن دو یگانه» خوانده است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶ و ص۴۱۸.</ref>

دانش تفسیری او نیز ستوده شده است؛ عبدالله بن وهب او را داناترین مردم به تفسیر [[قرآن]] دانسته است.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۶.</ref>

با این همه، ذهبی می‌گوید او به تدلیس مشهور بود، اما تنها از کسانی تدلیس می‌کرد که نزد او ثقه بودند.<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰.</ref> یحیی بن سعید قطان گواهی داده که حافظهٔ او در سال ۱۹۷ق آشفته شد و هر کس در آن سال و پس از آن از او شنیده باشد، سماعش بی‌ارزش است؛ ذهبی این سخن را «منکر» و نادرست خوانده است.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۶؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۰–۴۲۱.</ref> هارون بن معروف از دگرگونی کار او در پایان عمر و سلیمان بن حرب از خطای او در بیشتر روایاتش از ایوب سخن گفته‌اند.<ref>ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱.</ref>

نجاشی او را در شمار کسانی آورده که نسخه‌ای از امام صادق علیه السلام داشته‌اند، اما [[علامه حلی]] و ابن داود او را «از اصحاب ما و از شمار ما» ندانسته‌اند.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۷.</ref>

== موضع سیاسی و روایات بحث‌برانگیز ==
خاندانش با دستگاه اموی پیوند داشت: نجاشی می‌گوید جدش ابوعمران «از کارگزاران خالد قسری» بود.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ج۱، ص۱۹۰.</ref> به روایت احمد بن حنبل، او بر معن بن زائده، امیر [[یمن]]، وارد شد و او را موعظه کرد؛ در آن هنگام «هنوز به چیزی از کار سلطان آلوده نشده بود».<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۱۷.</ref>

او در منازعات کلامی روزگارش جانب [[اهل حدیث]] را گرفت. در سالی که بشر مریسی، متکلم [[معتزله|معتزلی]]، را در منی دستگیر کردند، برآشفت، سخن قدریه و معتزله را محکوم کرد و گفت: «فما أشبه هذا بکلام النصارى، فلا تجالسوهم»؛ «این سخن به گفتار نصارا می‌ماند؛ با آنان هم‌نشین نشوید».<ref>ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۴۲۳.</ref>

دو گزارش [[رجال الکشی|کشی]] دربارهٔ او و امام صادق علیه السلام بحث‌برانگیز شده است. در یکی، او به امام اعتراض می‌کند: «یا أبا عبد الله، إلی متی هذه التقیة وقد بلغت هذه السن؟»؛ «ای اباعبدالله، تا کی این [[تقیه]]، در حالی که به این سن رسیده‌ای؟» امام در پاسخ می‌فرماید: {{متن حدیث|والذي بعث محمداً بالحق لو أن رجلاً صلى بین الرکن والمقام عمره ثم لقي الله بغير ولایتنا أهل البیت لقي الله بمیتة جاهلیة}}؛ «سوگند به آن که محمد (صلی الله علیه و آله) را به حق برانگیخت، اگر مردی تمام عمر میان رکن و مقام نماز بگذارد و خدا را بدون [[ولایت]] ما [[اهل بیت]] دیدار کند، به مرگ جاهلی مرده است».<ref>طوسی، رجال الکشی، ج۲، ص۶۸۹.</ref> سید محسن امین می‌گوید عالمان شیعه این گزارش و گزارش پس از آن را در نکوهش ابن عیینه دانسته‌اند.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۷.</ref>

در گزارش دوم، او به امام ایراد می‌گیرد که روایت شده [[علی بن ابی طالب|امام علی]] علیه السلام جامهٔ خشن می‌پوشید و شما جامهٔ قوهی پوشیده‌اید؛ امام پاسخ می‌دهد: «ويحك، إن علياً كان في زمان ضيق، فإذا اتسع الزمان فأبرار الزمان أولى به»؛ «وای بر تو، علی علیه السلام در زمانی تنگ‌دست بود؛ چون زمانه گشایش یابد، نیکان زمانه به آن سزاوارترند».<ref>طوسی، رجال الکشی، ج۲، ص۶۹۰–۶۹۱.</ref>

سومین گزارش بحث‌برانگیز از ابن عدی است که او را به «چیزی از [[تشیع]]» نسبت داده است: ابن عیینه حدیثی نقل کرد و چون پرسیدند آیا در آن از [[عثمان بن عفان|عثمان]] ذکری هست، پاسخ داد آری، اما سکوت کرد زیرا «جوانی کوفی» بود.<ref>ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۴، ص۱۲۱–۱۲۲.</ref> [[ابن ندیم]] نیز در شمار [[زیدیه]] از او و سفیان ثوری نام برده است، اما این انتساب مورد اختلاف است.<ref>امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۷.</ref>

== وفات ==
او روز شنبه، اول رجب ۱۹۸ق در مکه درگذشت و در حجون به خاک سپرده شد.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۶؛ امین، أعیان الشیعة، ج۷، ص۲۶۶.</ref> در آخرین حج خود گفت هفتاد بار در آن موضع ایستاده و هر بار خواسته است آن را آخرین دیدارش قرار ندهد؛ آن سال دیگر آن دعا را نکرد و گفت «از خدا شرم کردم».<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۱۱، ص۱۹۵–۱۹۶.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* ذهبی، محمد بن احمد؛ ''سیر أعلام النبلاء''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق؛ ج۷.
* مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ ''تهذیب الکمال''، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۱.
* ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی؛ ''تهذیب التهذیب''، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ق؛ ج۴.
* نجاشی، احمد بن علی؛ ''رجال النجاشی''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۶ق؛ ج۱.
* طوسی، محمد بن حسن؛ ''رجال الکشی'' (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش؛ ج۲.
* امین، سید محسن؛ ''أعیان الشیعة''، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۷.

[[رده:محدثان]]
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:اهل سنت]]
[[رده:راویان احادیث اهل سنت]]
[[رده:مفسرین قرآن]]

سفیان بن عیینه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: سفیان بن عیینه