https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B2%DB%8C%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA 2026-11-10T16:40:23Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%B2%DB%8C%D8%AF_%D8%A8%D9%86_%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA&diff=170266&oldid=prev 2026-11-10T12:47:07Z

<p>ایجاد مقالهٔ تازه: زید بن ثابت</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>{{شناسنامه شخصیت<br /> |نام کامل = زید بن ثابت بن الضحاک بن زید بن لوذان بن عمرو بن عبد عوف بن غنم بن مالک بن النجار، انصاری خزرجی نجاری<br /> |تصویر =<br /> |زادروز = حدود ۱۱ سال پیش از هجرت؛ تاریخ دقیق معلوم نیست<br /> |زادگاه = یثرب ([[مدینه]])<br /> |وفات = ۴۵ق (قول مشهور)<br /> |مدفن = [[مدینه]]<br /> |آثار = گردآوری صحیفه‌های قرآنی در عهد [[ابوبکر]] و سرپرستی نگارش مصاحف در عهد [[عثمان بن عفان|عثمان]] (بر پایهٔ گزارش‌ها)<br /> |عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای<br /> |توضیحات = [[کاتبان وحی|کاتب وحی]]، از گردآورندگان [[قرآن]]، فقیه و قاری [[مدینه]]، مشهور به آگاهی از [[ارث|فرائض]]<br /> }}<br /> <br /> '''زید بن ثابت بن ضحاک انصاری خزرجی''' (کنیهٔ مشهور: '''ابوسعید'''؛ به گزارشی '''ابوخارجه''')، از [[صحابی|صحابه]] [[پیامبر اسلام|پیامبر اسلام (ص)]]، [[کاتبان وحی|کاتب وحی]] و از گردآورندگان [[قرآن]] بود. او از تیرهٔ بنی‌مالک بن نجار، از قبیلهٔ [[خزرج]]، و از [[انصار]] [[مدینه]] بود.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.&lt;/ref&gt; دو نقش او در تاریخ قرآن برجسته است: گردآوری صحیفه‌های قرآنی در عهد [[ابوبکر]] به پیشنهاد [[عمر بن خطاب|عمر]]، و سرپرستی گروهی که در عهد [[عثمان بن عفان|عثمان]] مصاحف را نوشتند.&lt;ref&gt;بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶-۷۷.&lt;/ref&gt; او در مدینه مرجع [[فتوا]]، قرائت و [[ارث|فرائض]] بود و روایاتی او را آگاه‌ترین امت به فرائض می‌خوانند.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.&lt;/ref&gt; بیشتر منابع درگذشت او را ۴۵ق دانسته‌اند، هرچند اقوال دیگری نیز گزارش شده است.&lt;ref&gt;ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نام و نسب==<br /> نسب کامل او را «زید بن ثابت بن الضحاک بن زید بن لوذان بن عمرو بن عبد عوف بن غنم بن مالک بن النجار» نوشته‌اند؛ در برخی نقل‌ها میان «عمرو» و «غنم» تنها «عوف» آمده است.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.&lt;/ref&gt; نسبت «نجاری» او به بنی‌مالک بن نجار از تیره‌های خزرج بازمی‌گردد و از این‌رو او را «انصاری خزرجی نجاری» خوانده‌اند. مادرش نوار بنت مالک بن معاویه بود.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.&lt;/ref&gt; در کنیهٔ او اختلاف است؛ مشهورترین کنیه «ابوسعید» است و «ابوعبدالرحمن» و «ابوخارجه» (به نام فرزندش) نیز گفته شده است.&lt;ref&gt;ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ولادت==<br /> تاریخ تولد او معلوم نیست و منابع کهن تاریخ اسلام آوردنش را نیز ثبت نکرده‌اند. بر پایهٔ گزارشی، هنگام هجرت پیامبر (ص) به [[مدینه]] یازده ساله بود و پدرش ثابت بن الضحاک در «روز بعاث»، چند سال پیش از هجرت، کشته شد، در حالی که زید شش ساله بود.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==روزگار پیامبر (ص)==<br /> پیامبر (ص) او را در [[غزوه بدر]] به سبب کم‌سالی بازگرداند. دربارهٔ نخستین غزوهٔ او اختلاف است؛ برخی [[غزوه احزاب|خندق]] و برخی اُحد را گفته‌اند.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.&lt;/ref&gt; در خندق پانزده ساله بود و همراه مسلمانان خاک حمل می‌کرد؛ پیامبر (ص) فرمود: {{متن حدیث|أما إنه نعم الغلام}}؛ «او نیکو جوانی است».&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در [[غزوه تبوک]]، پرچم بنی‌مالک بن نجار از عمارة بن حزم گرفته و به زید سپرده شد. پیامبر (ص) در پاسخ عماره فرمود: {{متن حدیث|لا، و لکن القرآن مقدم، و زید أکثر أخذاً منک للقرآن}}؛ «نه؛ اما قرآن مقدم است و زید بیش از تو قرآن فراگرفته است». ابن عبدالبر این گزارش را ضعیف شمرده است.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۷؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==کتابت وحی==<br /> زید از [[کاتبان وحی]] شمرده می‌شود. به روایت خارجه بن زید از پدرش، پیامبر (ص) به او فرمود: {{متن حدیث|تعلم کتاب الیهود فإنی و الله ما آمن الیهود علی کتابی}}؛ «خط [[یهود]] را بیاموز که به خدا سوگند من بر کتاب خود از یهود ایمن نیستم». او این خط را در کمتر از نیم ماه آموخت.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.&lt;/ref&gt; پیامبر (ص) همچنین فرمود: {{متن حدیث|ضع القلم علی أذنک فإنه أذکر للممل}}؛ «قلم را بر گوش خود بگذار که برای املاکننده به یادآورنده‌تر است».&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt; زید پس از پیامبر (ص) برای [[ابوبکر]] و [[عمر بن خطاب|عمر]] نیز کتابت کرد.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جمع قرآن در عهد ابوبکر==<br /> پس از [[جنگ یمامه]] و کشته شدن شماری از قاریان، عمر به ابوبکر پیشنهاد کرد قرآن گردآوری شود. ابوبکر زید را فراخواند و گفت او جوانی خردمند و امین است و برای پیامبر (ص) [[وحی]] نوشته؛ پس قرآن را جست‌وجو و گردآوری کند. زید پاسخ داد: «کیف تفعلان شیئاً لم یفعله رسول الله»؛ «چگونه کاری می‌کنید که پیامبر خدا (ص) آن را نکرده است؟»&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶؛ بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> زید قرآن را «از رقاع و عسب و لخاف و سینه‌های مردان» ــ یعنی تکه‌های پوست، شاخه‌های خرما، سنگ‌های نازک و حافظان ــ گرد آورد.&lt;ref&gt;بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶.&lt;/ref&gt; او پارهٔ پایانی [[سوره توبه]] را تنها نزد [[خزیمة بن ثابت]] یافت: {{متن قرآن|لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ}}؛ «به یقین، پیامبری از خود شما به سویتان آمد که رنج شما بر او گران است».&lt;ref&gt;قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۱۲۸ (ترجمهٔ حسین انصاریان)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶.&lt;/ref&gt; صحیفه‌ها نخست نزد ابوبکر، سپس عمر و پس از او نزد حفصه دختر عمر نگهداری شد.&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دربارهٔ گردآوری کامل قرآن در زمان پیامبر (ص) اختلاف است. ابن سعد از قول شعبی شش تن و از قول ابن سیرین چهار تن را نام می‌برد که در عهد پیامبر (ص) قرآن را جمع کردند و در همهٔ این فهرست‌ها نام زید هست.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۱-۲۷۲.&lt;/ref&gt; در برابر، ابن عبدالبر می‌گوید اگر زید در آن زمان قرآن را جمع کرده بود، آن را از حفظ املا می‌کرد، نه از صحیفه‌ها.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مصاحف عثمانی==<br /> اختلاف مردم [[شام]] و عراق در قرائت، [[عثمان بن عفان|عثمان]] را به یکسان‌سازی مصاحف واداشت. او صحیفه‌های نزد حفصه را گرفت و زید بن ثابت، [[عبدالله بن زبیر]]، سعید بن عاص و عبدالرحمن بن حارث را به نوشتن مصاحف گماشت و گفت: «إذا اختلفتم أنتم و زید بن ثابت فی شیء من القرآن فاکتبوه بلسان قریش»؛ «هرگاه شما و زید در چیزی از قرآن اختلاف کردید، آن را به زبان [[قریش]] بنویسید». اختلاف آنان در تلفظ «التابوت» و «التابوة» (دو قرائت از واژهٔ تابوت) با همین دستور حل شد. سپس نسخه‌ها به شهرها فرستاده شد و دستور دادند مصحف‌های دیگر سوزانده شوند.&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۶-۷۷؛ بخاری، الجامع الصحیح، کتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[عبدالله بن مسعود]] اعتراض کرد: «یا معشر المسلمین، أعزل عن نسخ المصاحف و یتولاها رجل...»؛ «ای مسلمانان، مرا از نوشتن مصاحف کنار می‌زنند و مردی این کار را بر عهده می‌گیرد...».&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۷.&lt;/ref&gt; با این حال ابن عبدالبر می‌گوید صحابه بر «حرف زید» (قرائت او) توافق کردند و اخبار آن از نظر معنا متواتر است.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.&lt;/ref&gt; در برابر، منابع شیعی از مصحفی یاد می‌کنند که [[امام علی علیه السلام]] فراهم آورده بود؛ برای تفصیل نک: [[جمع قرآن]] و [[مصحف على علیه السلام]].&lt;ref&gt;معرفت، التمهید، ج۱، ص۳۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مرجعیت فقهی در مدینه==<br /> به گزارش زهری، زید در عهد [[عمر بن خطاب|عمر]]، [[عثمان بن عفان|عثمان]] و [[امام علی علیه السلام|امام علی (ع)]] در مدینه ریاست قضا، فتوا، قرائت و فرائض داشت و تا ۴۵ق بر همین جایگاه بود.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt; عمر در خطبهٔ جابیه گفت: «من کان یرید أن یسأل عن الفرائض فلیأت زید بن ثابت»؛ «هر کس می‌خواهد از فرائض بپرسد، نزد زید بن ثابت برود».&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> از پیامبر (ص) نقل شده است: {{متن حدیث|أفرض أمتی زید بن ثابت}}؛ «داناترینِ امت من به فرائض، زید بن ثابت است»، و نیز: {{متن حدیث|أعلمهم بالفرائض زید}}؛ «آگاه‌ترینِ آنان به فرائض، زید است».&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.&lt;/ref&gt; در عبارتی دیگر، «غلب زید بن ثابت الناس علی اثنین: القرآن و الفرائض»؛ «زید بن ثابت در دو چیز بر مردم برتری یافت: قرآن و فرائض».&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> مروان کسانی را پشت پرده نشاند تا پاسخ‌های او را بنویسند؛ زید گفت: «إنما أقول برأیی»؛ «من تنها به رأی خود می‌گویم»، یعنی پاسخ‌هایش بر [[اجتهاد]] استوار بود.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۶.&lt;/ref&gt; مالک بن انس او را «امام الناس» مدینه پس از عمر خوانده است.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۹.&lt;/ref&gt; عمر او را در سفرها جانشین خود در مدینه می‌کرد و به قضا گماشت.&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۳۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==موضع در ماجرای خلافت==<br /> در [[واقعه سقیفه بنی ساعده]]، چون سخنوران [[انصار]] شراکت مهاجران و انصار را پیش کشیدند، زید گفت: «إن رسول الله (ص) کان من المهاجرین و کان إمامنا و إمام المسلمین، و إنما یکون الإمام من المهاجرین و نحن أنصاره»؛ «پیامبر خدا از [[مهاجرین]] بود و امام ما و مسلمانان؛ همانا امام از مهاجران است و ما یاران اوییم». ابوبکر او را ستود.&lt;ref&gt;بلاذری، أنساب الأشراف، ج۱۰، ص۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در عهد عثمان، زید بر [[دیوان]] و [[بیت المال]] گماشته شد.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، ج۳، وقایع سال ۳۵ق.&lt;/ref&gt; بر پایهٔ گزارشی که طبری از عبدالله بن حسن آورده، پس از کشته شدن عثمان، زید از اندک انصاری بود که با [[امام علی علیه السلام|امام علی (ع)]] بیعت نکرد و در شمار «عثمانیان» خوانده شد.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، ج۳، وقایع سال ۳۵ق.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابن عبدالبر به نقل از ابن سیرین می‌نویسد: «کان زید عثمانیاً... و کان مع ذلک یفضل علیاً و یظهر حبه»؛ «زید عثمانی‌مسلک بود... با این حال علی (ع) را برتر می‌شمرد و دوستی خود را با او آشکار می‌کرد».&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰.&lt;/ref&gt; برخی پژوهشگران شیعه، موضع او در سقیفه و جایگاهش در گردآوری رسمی قرآن را همسو با سیاست قدرت روزگار دانسته‌اند.&lt;ref&gt;معرفت، التمهید، ج۱، ص۳۰۶-۳۰۷.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==وفات و مدفن==<br /> بیشتر منابع وفات او را ۴۵ق دانسته‌اند؛ سال‌های ۴۳، ۵۰، ۵۲، ۵۵ و ۵۶ق نیز گزارش شده است.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.&lt;/ref&gt; [[مروان بن حکم]] بر پیکر او نماز گزارد و او را در مدینه به خاک سپردند.&lt;ref&gt;ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۵۴۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> [[ابوهريره|ابوهریره]] گفت: «مات حبر هذه الأمة»؛ «دانشمند این امت مرد».&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۶.&lt;/ref&gt; [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] بر سر قبر او گفت: «هکذا یذهب العلم»؛ «دانش این‌گونه از میان می‌رود».&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۶.&lt;/ref&gt; بر پایهٔ گزارشی، [[حسان بن ثابت]] در مرثیهٔ او سرود: «فمن للقوافی بعد حسان و ابنه / و من للمعانی بعد زید بن ثابت»؛ «پس از حسان و پسرش چه کسی برای شعرها و پس از زید چه کسی برای معانی می‌ماند؟».&lt;ref&gt;ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جایگاه و ارزیابی==<br /> [[شیخ طوسی]] او را در شمار اصحاب پیامبر (ص) آورده است.&lt;ref&gt;طوسی، رجال الطوسی، ص۳۹.&lt;/ref&gt; ابن عباس رکاب او را می‌گرفت و می‌گفت: «هکذا نفعل بعلمائنا و کبرائنا»؛ «با دانشمندان و بزرگان خود این‌گونه رفتار می‌کنیم».&lt;ref&gt;ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۷۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با این حال تصویر او یکدست نیست: اعتراض [[عبدالله بن مسعود]]، تأخیر در بیعت با امام علی (ع) و موضعش در سقیفه، ارزیابی شیعی او را تحت تأثیر قرار داده است؛ در برابر، گزارش‌های ستایش صحابه و جایگاه بی‌رقیبش در فرائض، منزلت علمی او را در منابع اهل سنت تثبیت کرده است.&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۲، ص۷۷؛ طبری، تاریخ الطبری، ج۳، وقایع سال ۳۵ق؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۴۹۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> * قرآن کریم، ترجمهٔ حسین انصاریان.<br /> * ابن حجر، احمد؛ ''الإصابة فی تمییز الصحابة''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق؛ ج۲.<br /> * ابن سعد، محمد؛ ''الطبقات الکبری''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م؛ ج۲.<br /> * ابن عبدالبر، یوسف؛ ''الاستیعاب فی معرفة الأصحاب''، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق؛ ج۲.<br /> * بخاری، محمد؛ ''الجامع الصحیح''، تحقیق محمد زهیر الناصر، بیروت: دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ق.<br /> * بلاذری، احمد؛ ''أنساب الأشراف''، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م؛ ج۱۰.<br /> * طبری، محمد بن جریر؛ ''تاریخ الطبری''، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۳.<br /> * طوسی، محمد؛ ''رجال الطوسی''، تحقیق جواد القیومی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.<br /> * مجلسی، محمدباقر؛ ''بحار الأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۹۲.<br /> * معرفت، محمدهادی؛ ''التمهید فی علوم القرآن''، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق؛ ج۱.<br /> <br /> [[رده:اصحاب پیامبر]]<br /> [[رده:کاتبان وحی]]<br /> [[رده:قاریان قرآن]]<br /> [[رده:فقیهان]]<br /> [[رده:راویان حدیث]]</div>

Zadhoosh