زرتشت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: افزودن پیوندهای درون‌ویکی به قرآن، شیعه، اهل کتاب، امامان و جزیه

2026-10-28T20:12:57Z

افزودن پیوندهای درون‌ویکی به قرآن، شیعه، اهل کتاب، امامان و جزیه

Zadhoosh: ویرایش جزئی: هماهنگ‌سازی تاریخ در شناسه، افزودن ارجاع و تصحیح تعبیر ثنویت

2026-10-28T20:11:02Z

ویرایش جزئی: هماهنگ‌سازی تاریخ در شناسه، افزودن ارجاع و تصحیح تعبیر ثنویت

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ «زرتشت»: پیامبر منسوب به آیین زرتشتی، با بررسی منابع زرتشتی، اسلامی و روایات شیعه

2026-10-28T20:09:51Z

ایجاد مقالهٔ «زرتشت»: پیامبر منسوب به آیین زرتشتی، با بررسی منابع زرتشتی، اسلامی و روایات شیعه

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه شخصیت
|نام کامل = زرتشت
|زادروز = نامعلوم؛ دیدگاه‌ها از هزارهٔ دوم تا سدهٔ ششم پیش از میلاد متفاوت است
|زادگاه = نامعلوم؛ روایت‌های اسلامی آذربایجان یا فلسطین را نام برده‌اند
|وفات = نامعلوم؛ برخی منابع سن او را ۷۷ سال نوشته‌اند
|مدفن = نامعلوم
|آثار = [[گاتاها]] (منسوب)
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = پیامبر منسوب به [[زرتشتیان|آیین زرتشتی]] و بنیان‌گذار آن
}}

'''زَرتُشت''' (همچنین '''زَردُشت''' و در منابع عربی '''زَرادُشت''') پیامبر منسوب به [[زرتشتیان|آیین زرتشتی]] و بنیان‌گذار آن است. او در [[گاتاها]]، کهن‌ترین بخش [[اوستا]]، [[اهورامزدا]] را خدای بزرگ و برتر می‌خواند و مردم را به راستی و پندار و گفتار و کردار نیک فرا می‌خواند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹-۶۰.</ref> زمان و محل زندگی او به‌درستی دانسته نیست؛ پژوهشگران ظهور او را میان آغاز هزارهٔ نخست و سدهٔ ششم پیش از میلاد جای می‌دهند و روایت‌های اسلامی او را به روزگار گشتاسب و سرزمین‌هایی چون آذربایجان و بلخ پیوند می‌دهند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۱، ص۵۴۰؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> قرآن از زرتشت نام نبرده و تنها از «[[مجوس]]» یاد کرده است؛ اما روایات شیعه، مجوس را دارای پیامبر و کتاب می‌دانند و در فقه، احکام اهل کتاب را بر آنان جاری می‌کنند.<ref>قرآن، حج: ۱۷؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶-۹۸؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲.</ref> زندگی و آموزه‌های او در منابع زرتشتی، اسلامی و یونانی با تاریخ و افسانه آمیخته است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۵-۵۷.</ref>

==نام==
نام او در اوستا به صورت «زرتوشتره» و در فارسی میانه «زردشت» آمده است. یونانیان او را «زورواستر» (Zoroaster) و در منابع عربی «زرادشت» یا «زرتشت» خوانده‌اند.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ج۹، ص۱۲۸۲۳.</ref> معنای قطعی نام او روشن نیست و برای آن وجوه مختلفی ذکر شده است؛ به همین سبب، نباید از ظاهر فارسی «زرتشت» معنایی قطعی برداشت کرد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ج۹، ص۱۲۸۲۳.</ref>

واژهٔ «مجوس» نیز که در قرآن و منابع اسلامی به کار رفته، در اصل به کاهنان ماد و پارس اشاره داشت و بعدها بر پیروان آیین زرتشتی اطلاق شد.<ref>توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۶.</ref>

==زمان و محل زندگی==
===زمان===
دربارهٔ زمان زرتشت اختلاف بسیار است. روایت‌های زرتشتی متأخر و بسیاری از منابع اسلامی، ظهور او را در روزگار گشتاسب، شاه کیانی، جای داده‌اند؛ اما این گاه‌شماری به تاریخ اساطیری ایران تعلق دارد و مبنای تاریخی مستقل و هم‌زمانی ندارد.<ref>طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۱، ص۵۴۰؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰.</ref>

پژوهش‌های امروزی با تکیه بر زبان گاتاها، که به اوستایی کهن است، ظهور او را میان آغاز هزارهٔ نخست و سدهٔ ششم پیش از میلاد جای می‌دهند. با این حال، تاریخ دقیق او همچنان محل اختلاف است و دامنهٔ گزارش‌ها تا هزاران سال گسترده شده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ فاطمی، «بازه زندگی زرتشت میان ۸۶۰۰ سال اختلاف!»، ص۸۷.</ref>

===زادگاه===
گاتاها زادگاه او را به روشنی تعیین نمی‌کنند. در منابع متأخر، از آذربایجان، بلخ، فلسطین و حتی سرزمین‌های دورتر یاد شده است. طبری به نقل از هشام بن کلبی و «بعضی عالمان اهل کتاب» می‌نویسد که زرتشت از فلسطین بود، به آذربایجان رفت و آیین مجوس را در آنجا بنیان نهاد؛ سپس به بلخ نزد گشتاسب رفت.<ref>طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۱، ص۵۴۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۵۸.</ref> مسعودی او را از آذربایجان می‌داند.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref>

این گزارش‌ها با یکدیگر ناسازگارند و هیچ‌یک را نمی‌توان به‌قطع گزارش تاریخی دانست. برخی پژوهشگران نیز با توجه به جغرافیای اوستا، شرق ایران بزرگ را محتمل‌تر می‌دانند، اما این دیدگاه نیز قطعی نیست.<ref>فاطمی، راه راستی، ص۳۴؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

==منابع زندگی==
هیچ سند هم‌زمانی از زندگی زرتشت در دست نیست. کهن‌ترین متن منسوب به او، گاتاهاست؛ هفده سرود در یسنا (هات‌های ۲۸ تا ۳۴، ۴۳ تا ۵۱ و ۵۳) که بیشتر نیایش و ستایش‌اند و گزارش زندگینامه‌ای پیوسته‌ای به دست نمی‌دهند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

زندگینامهٔ او را بیشتر منابع متأخر زرتشتی، مانند دینکرد، بندهش و زردشت‌نامه، و مورخان اسلامی و یونانی نوشته‌اند. این منابع در فاصلهٔ چند سده یا بیشتر از زمان او تدوین شده‌اند و جزئیاتشان با افسانه و جدال کلامی آمیخته است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۵-۵۷.</ref>

==زندگینامهٔ روایی==
بر پایهٔ روایت‌های زرتشتی متأخر، زرتشت در خانواده‌ای روحانی زاده شد، در سی‌سالگی وحی را دریافت کرد و پس از سال‌ها تبلیغ، در دربار گشتاسب (ویشتاسپ) پذیرفته شد. این روایت‌ها از معجزات تولد، دشمنی روحانیان سنتی و پیروزی نهایی او سخن می‌گویند.<ref>توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۵-۵۷؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

دربارهٔ پایان زندگی او نیز گزارش‌ها یکسان نیست. مسعودی سن او را ۷۷ سال و مدت نبوتش را ۳۵ سال نوشته است.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> در روایتی که مجلسی از امام صادق (علیه‌السلام) نقل کرده، زرتشت مدعی نبوت خوانده شده که گروهی به او ایمان آوردند و گروهی انکارش کردند و او را از شهر بیرون راندند و در بیابان جان باخت.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۷۹.</ref> این اختلاف نشان می‌دهد که سرانجام او نیز در هالهٔ روایت‌های ناهمگون قرار دارد.

==آموزه‌ها==
===اهورامزدا و راستی===
زرتشت اهورامزدا را خدای بزرگ و آفریدگار جهان می‌داند. در گاتاها، اهورامزدا سرچشمهٔ نیکی و نگاهبان «اَشه» (راستی و نظم کیهانی) است و در برابر او «دروغ» (دروج) قرار دارد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹.</ref> زرتشتیان آتش را نماد راستی و پاکی می‌دانند و آن را نمی‌پرستند؛ با این حال، نگهداری آتش و نیایش در برابر آن از نشانه‌های شناخته‌شدهٔ آیین آنان است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹-۶۰.</ref>

===انسان، اخلاق و فرجام===
در آموزهٔ زرتشت، انسان موجودی مختار است و با انتخاب راستی یا دروغ، سرنوشت اخلاقی خود را می‌سازد. سه اصل «پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک» محور زندگی مؤمن زرتشتی است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹.</ref> انسان در برابر کردار خود مسئول است و پس از مرگ، داوری و پاداش یا کیفر در انتظار اوست. در باور زرتشتی، در پایان تاریخ، «سوشیانت» (منجی) می‌آید و با «فرشگرد» (نوسازی جهان) بدی از میان می‌رود.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۶۱.</ref>

===ثنویت و تفسیرهای آن===
در گاتاها از دو مینوی آغازین سخن رفته است که یکی راستی را برمی‌گزیند و دیگری دروغ را. در سنت زرتشتی متأخر، این دو به صورت دو اصل خیر و شر، سپند مینو و اهریمن، برجسته شدند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹.</ref> به همین سبب، برخی پژوهشگران آیین زرتشت را توحیدی و برخی آن را ثنوی خوانده‌اند. متکلمان مسلمان نیز معمولاً مجوس را در شمار ثنویان آورده و به نقد این آموزه پرداخته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> علامه طباطبایی نیز با اشاره به دو مبدأ خیر و شر در باور مجوس، تصریح می‌کند که آنان همه را به اهورامزدا، آفریدگار کل، بازمی‌گردانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸.</ref>

==زرتشت در قرآن و روایات شیعه==
قرآن کریم تنها یک بار واژهٔ «مجوس» را به کار برده است:
<blockquote>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}<br>«بی‌گمان کسانی که ایمان آوردند و یهودی شدند و صابئیان و مسیحیان و مجوس و کسانی که شرک ورزیدند، خداوند روز قیامت میان آنان داوری می‌کند؛ همانا خداوند بر هر چیزی گواه است.» (حج: ۱۷)<ref>قرآن، حج: ۱۷.</ref></blockquote>
در این آیه، مجوس در کنار مؤمنان، اهل کتاب و مشرکان آمده و داوری نهایی به خدا واگذار شده است. قرآن نه زرتشت را نام برده و نه او را پیامبر خوانده است. مفسران نیز در تعیین نسبت مجوس با اهل کتاب اختلاف دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸-۳۵۹؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۲۴، ص۱۸.</ref> [[علامه طباطبایی]] در تفسیر این آیه، مجوس را پیروان زرتشت و کتابشان را اوستا می‌داند و تصریح می‌کند که تاریخ زندگی و زمان ظهور او بسیار مبهم است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸.</ref>

در روایات شیعه، مجوس دارای پیامبر و کتاب دانسته شده‌اند. در [[وسائل الشیعه]] از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که مجوس را پیامبری بود که او را کشتند و کتابی که آن را سوزاندند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶.</ref> در روایتی از امام علی (علیه‌السلام) نیز آمده است که خداوند بر آنان کتاب فرستاد و پیامبری برانگیخت؛ اما پس از انحراف پادشاهشان و پذیرش آن از سوی مردم، کتاب و دانش دینی از میانشان برداشته شد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۸.</ref>

با این حال، این روایات یک تصویر واحد از زرتشت به دست نمی‌دهند. در بحارالانوار، امام صادق (علیه‌السلام) زرتشت را مدعی نبوت می‌خواند که با متنی به نام «زمزمه» به سوی مردم آمد؛ گروهی به او ایمان آوردند و گروهی انکارش کردند.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۷۹.</ref> در روایتی دیگر، نام پیامبر مجوس «داماست» و کتابش «جاماست» آمده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۷.</ref> بنابراین، سنت شیعی وجود پیامبر و کتاب برای مجوس را تأیید می‌کند، اما در تطبیق آن بر زرتشت و ارزیابی او یکدست نیست.

==زرتشت در تاریخ‌نگاری اسلامی==
مورخان اسلامی از سدهٔ سوم هجری به بعد، زرتشت را در تاریخ شاهان کیانی جای دادند. طبری در روزگار گشتاسب از او یاد می‌کند و می‌نویسد که او از فلسطین به آذربایجان رفت، آیین مجوس را بنیان نهاد و سپس به بلخ نزد گشتاسب رفت. به گفتهٔ طبری، گشتاسب آیین او را پذیرفت و مردم را به آن وادار کرد.<ref>طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۱، ص۵۴۰.</ref> طبری این گزارش را به هشام بن کلبی و «بعضی عالمان اهل کتاب» نسبت می‌دهد و بنابراین، آن را روایتی واسطه‌ای می‌داند، نه مشاهدهٔ مستقیم.

مسعودی زرتشت را «زرادشت بن اسبیمان» و از مردم آذربایجان می‌داند. به گزارش او، زرتشت کتابی آورد که نزد عامهٔ مردم به «زمزمه» و نزد مجوس به «بستاه» شناخته می‌شد؛ کتابی در دوازده هزار مجلد که به گفتهٔ مسعودی با طلا نوشته شده بود و اسکندر بخشی از آن را سوزاند.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> این گزارش‌ها با جزئیات افسانه‌ای و اغراق‌آمیز آمیخته‌اند و نمی‌توان آن‌ها را گزارش تاریخی مستقیم دانست.

ابن اثیر نیز در الکامل فی التاریخ همین چارچوب را تکرار می‌کند، اما بر سفرهای زرتشت به هند، چین و فرغانه و حبس او به دست گشتاسب می‌افزاید.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰.</ref> این روایت‌ها در زادگاه، سفرها، مدت نبوت و سرانجام او با یکدیگر اختلاف دارند. بخشی از این اختلاف از آنجاست که مورخان اسلامی، تاریخ ایران باستان را با روایت‌های کیانیان و داستان‌های اهل کتاب درآمیخته‌اند.

==مجوس در فقه شیعه==
در فقه شیعه، بر پایهٔ روایات، جزیه از مجوس پذیرفته شده است. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود: «با آنان به شیوهٔ اهل کتاب رفتار کنید» و امام علی (علیه‌السلام) نیز مجوس را در جزیه و دیه به اهل کتاب ملحق کرد، زیرا آنان را در گذشته کتاب و پیامبری بود.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۷-۹۸؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲.</ref>

با این حال، بیشتر فقیهان شیعه مجوس را داخل در اطلاق «اهل کتاب» نمی‌دانند، بلکه آنان را دارای «شبههٔ کتاب» می‌شمارند. بر این اساس، برخی احکام اهل کتاب بر آنان جاری می‌شود، اما در همهٔ احکام، مانند ازدواج دائم و ذبیحه، با یهود و نصارا یکسان نیستند.<ref>بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۲۴، ص۱۸؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶-۹۸.</ref> این برخورد فقهی، بر پایهٔ روایات است و به معنای اذعان به نبوت زرتشت یا تأیید همهٔ آموزه‌های او نیست.

==اوستا و گاتاها==
[[اوستا]] کتاب مقدس زرتشتیان است، اما آنچه امروز در دست است، مجموعه‌ای ناقص از متون نیایشی و دینی است، نه کتابی واحد که یک‌جا بر زرتشت نازل شده باشد. در دورهٔ ساسانی، اوستا ۲۱ «نسک» داشت و تنها بخشی از آن باقی مانده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> کهن‌ترین بخش آن، گاتاها، ۱۷ سرود منسوب به زرتشت است که به اوستایی کهن سروده شده و فهم آن دشوار است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>

بنابراین، گاتاها را می‌توان نزدیک‌ترین لایهٔ متون به زرتشت دانست، اما آن‌ها شعر نیایشی‌اند و زندگینامهٔ او را بازگو نمی‌کنند. بخش‌های دیگر اوستا و تفسیرهای پهلوی (زند) در دوره‌های بعد شکل گرفته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref>

==ارزیابی تاریخی==
زرتشت یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های تاریخ ادیان است، اما تصویر تاریخی او روشن نیست. گاتاها به‌عنوان کهن‌ترین متن منسوب به او، بیشتر نیایش‌اند تا زندگینامه؛ زندگینامه‌های متأخر زرتشتی با افسانه آمیخته‌اند؛ و گزارش‌های اسلامی نیز از دغدغه‌های کلامی و تاریخی دورهٔ خودشان شکل گرفته‌اند. ازاین‌رو، نمی‌توان دربارهٔ تاریخ تولد، زادگاه، شمار سال‌های دعوت و سرانجام او به نتیجهٔ قطعی رسید.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۵-۵۷.</ref>

دربارهٔ نبوت او نیز باید میان سه امر تفکیک کرد: باور زرتشتیان به پیامبری او، گزارش‌های اسلامی دربارهٔ پیامبر و کتاب مجوس، و داوری تاریخی دربارهٔ شخصیت او. روایات شیعه وجود پیامبر و کتاب برای مجوس را تأیید می‌کنند، اما در نام و ارزیابی آن پیامبر یکدست نیستند. قرآن نیز زرتشت را نام نبرده است. بنابراین، قضاوت نهایی دربارهٔ او را باید به خواننده و پژوهش‌های بعدی واگذار کرد.<ref>قرآن، حج: ۱۷؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶-۹۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۷۹؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲.</ref>

==جستارهای وابسته==
* [[مجوس]]
* [[اوستا]]
* [[گاتاها]]
* [[اهورامزدا]]
* [[زرتشتیان]]
* [[ایران]]

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* ابن اثیر، عزالدین؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق؛ ج۱.
* بحرانی، یوسف؛ الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا؛ ج۲۴.
* توفیقی، حسین؛ آشنایی با ادیان بزرگ، تهران: سمت، ۱۳۸۶ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، تحقیق محمد الرازی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۱۱.
* دهخدا، علی‌اکبر؛ لغت‌نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ نهم، ۱۳۷۷ش؛ ج۹.
* طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق؛ ج۱۴.
* طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار المعارف، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق؛ ج۱.
* فاطمی، سید حسن؛ راه راستی: بررسی و نقد باورهای زرتشتیان و باستان‌ستایان، قم: همای غدیر، چاپ اول، ۱۳۹۶ش.
* فاطمی، سید حسن؛ «بازه زندگی زرتشت میان ۸۶۰۰ سال اختلاف!»، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، شماره ۴، بهار ۱۳۹۸ش.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۱۰.
* مسعودی، علی بن حسین؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار العصرية، بی‌تا؛ ج۱.
* بنیاد دایرةالمعارف اسلامی؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی؛ [https://rch.ac.ir/article/Details/14540 پیوند]، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۵ش.

[[رده:ادیان و فرق]]
[[رده:پیامبران]]
[[رده:ایران]]

@@ سطر ۱۰: / سطر ۱۰: @@
 }}
-'''زَرتُشت''' (همچنین '''زَردُشت''' و در منابع عربی '''زَرادُشت''') پیامبر منسوب به [[زرتشتیان|آیین زرتشتی]] و بنیان‌گذار آن است. او در [[گاتاها]]، کهن‌ترین بخش [[اوستا]]، [[اهورامزدا]] را خدای بزرگ و برتر می‌خواند و مردم را به راستی و پندار و گفتار و کردار نیک فرا می‌خواند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹-۶۰.</ref> زمان و محل زندگی او به‌درستی دانسته نیست؛ پژوهشگران ظهور او را میان آغاز هزارهٔ نخست و سدهٔ ششم پیش از میلاد جای می‌دهند و روایت‌های اسلامی او را به روزگار گشتاسب و سرزمین‌هایی چون آذربایجان و بلخ پیوند می‌دهند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۱، ص۵۴۰؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> قرآن از زرتشت نام نبرده و تنها از «[[مجوس]]» یاد کرده است؛ اما روایات شیعه، مجوس را دارای پیامبر و کتاب می‌دانند و در فقه، احکام اهل کتاب را بر آنان جاری می‌کنند.<ref>قرآن، حج: ۱۷؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶-۹۸؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲.</ref> زندگی و آموزه‌های او در منابع زرتشتی، اسلامی و یونانی با تاریخ و افسانه آمیخته است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۵-۵۷.</ref>
+'''زَرتُشت''' (همچنین '''زَردُشت''' و در منابع عربی '''زَرادُشت''') پیامبر منسوب به [[زرتشتیان|آیین زرتشتی]] و بنیان‌گذار آن است. او در [[گاتاها]]، کهن‌ترین بخش [[اوستا]]، [[اهورامزدا]] را خدای بزرگ و برتر می‌خواند و مردم را به راستی و پندار و گفتار و کردار نیک فرا می‌خواند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹-۶۰.</ref> زمان و محل زندگی او به‌درستی دانسته نیست؛ پژوهشگران ظهور او را میان آغاز هزارهٔ نخست و سدهٔ ششم پیش از میلاد جای می‌دهند و روایت‌های اسلامی او را به روزگار گشتاسب و سرزمین‌هایی چون آذربایجان و بلخ پیوند می‌دهند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۱، ص۵۴۰؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> [[قرآن]] از زرتشت نام نبرده و تنها از «[[مجوس]]» یاد کرده است؛ اما روایات [[شیعه]]، مجوس را دارای پیامبر و کتاب می‌دانند و در فقه، احکام [[اهل کتاب]] را بر آنان جاری می‌کنند.<ref>قرآن، حج: ۱۷؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶-۹۸؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲.</ref> زندگی و آموزه‌های او در منابع زرتشتی، اسلامی و یونانی با تاریخ و افسانه آمیخته است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۵-۵۷.</ref>
 ==نام==
@@ سطر ۳۶: / سطر ۳۶: @@
 بر پایهٔ روایت‌های زرتشتی متأخر، زرتشت در خانواده‌ای روحانی زاده شد، در سی‌سالگی وحی را دریافت کرد و پس از سال‌ها تبلیغ، در دربار گشتاسب (ویشتاسپ) پذیرفته شد. این روایت‌ها از معجزات تولد، دشمنی روحانیان سنتی و پیروزی نهایی او سخن می‌گویند.<ref>توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۵-۵۷؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>
-دربارهٔ پایان زندگی او نیز گزارش‌ها یکسان نیست. مسعودی سن او را ۷۷ سال و مدت نبوتش را ۳۵ سال نوشته است.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> در روایتی که مجلسی از امام صادق (علیه‌السلام) نقل کرده، زرتشت مدعی نبوت خوانده شده که گروهی به او ایمان آوردند و گروهی انکارش کردند و او را از شهر بیرون راندند و در بیابان جان باخت.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۷۹.</ref> این اختلاف نشان می‌دهد که سرانجام او نیز در هالهٔ روایت‌های ناهمگون قرار دارد.
+دربارهٔ پایان زندگی او نیز گزارش‌ها یکسان نیست. مسعودی سن او را ۷۷ سال و مدت نبوتش را ۳۵ سال نوشته است.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> در روایتی که مجلسی از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] نقل کرده، زرتشت مدعی نبوت خوانده شده که گروهی به او ایمان آوردند و گروهی انکارش کردند و او را از شهر بیرون راندند و در بیابان جان باخت.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۷۹.</ref> این اختلاف نشان می‌دهد که سرانجام او نیز در هالهٔ روایت‌های ناهمگون قرار دارد.
 ==آموزه‌ها==
@@ سطر ۵۳: / سطر ۵۳: @@
 در این آیه، مجوس در کنار مؤمنان، اهل کتاب و مشرکان آمده و داوری نهایی به خدا واگذار شده است. قرآن نه زرتشت را نام برده و نه او را پیامبر خوانده است. مفسران نیز در تعیین نسبت مجوس با اهل کتاب اختلاف دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸-۳۵۹؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۲۴، ص۱۸.</ref> [[علامه طباطبایی]] در تفسیر این آیه، مجوس را پیروان زرتشت و کتابشان را اوستا می‌داند و تصریح می‌کند که تاریخ زندگی و زمان ظهور او بسیار مبهم است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸.</ref>
-در روایات شیعه، مجوس دارای پیامبر و کتاب دانسته شده‌اند. در [[وسائل الشیعه]] از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که مجوس را پیامبری بود که او را کشتند و کتابی که آن را سوزاندند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶.</ref> در روایتی از امام علی (علیه‌السلام) نیز آمده است که خداوند بر آنان کتاب فرستاد و پیامبری برانگیخت؛ اما پس از انحراف پادشاهشان و پذیرش آن از سوی مردم، کتاب و دانش دینی از میانشان برداشته شد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۸.</ref>
+در روایات شیعه، مجوس دارای پیامبر و کتاب دانسته شده‌اند. در [[وسائل الشیعه]] از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده است که مجوس را پیامبری بود که او را کشتند و کتابی که آن را سوزاندند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶.</ref> در روایتی از [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] نیز آمده است که خداوند بر آنان کتاب فرستاد و پیامبری برانگیخت؛ اما پس از انحراف پادشاهشان و پذیرش آن از سوی مردم، کتاب و دانش دینی از میانشان برداشته شد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۸.</ref>
 با این حال، این روایات یک تصویر واحد از زرتشت به دست نمی‌دهند. در بحارالانوار، امام صادق (علیه‌السلام) زرتشت را مدعی نبوت می‌خواند که با متنی به نام «زمزمه» به سوی مردم آمد؛ گروهی به او ایمان آوردند و گروهی انکارش کردند.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۷۹.</ref> در روایتی دیگر، نام پیامبر مجوس «داماست» و کتابش «جاماست» آمده است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۷.</ref> بنابراین، سنت شیعی وجود پیامبر و کتاب برای مجوس را تأیید می‌کند، اما در تطبیق آن بر زرتشت و ارزیابی او یکدست نیست.
@@ سطر ۶۵: / سطر ۶۵: @@
 ==مجوس در فقه شیعه==
-در فقه شیعه، بر پایهٔ روایات، جزیه از مجوس پذیرفته شده است. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود: «با آنان به شیوهٔ اهل کتاب رفتار کنید» و امام علی (علیه‌السلام) نیز مجوس را در جزیه و دیه به اهل کتاب ملحق کرد، زیرا آنان را در گذشته کتاب و پیامبری بود.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۷-۹۸؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲.</ref>
+در فقه شیعه، بر پایهٔ روایات، [[جزیه]] از مجوس پذیرفته شده است. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود: «با آنان به شیوهٔ اهل کتاب رفتار کنید» و امام علی (علیه‌السلام) نیز مجوس را در جزیه و دیه به اهل کتاب ملحق کرد، زیرا آنان را در گذشته کتاب و پیامبری بود.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۷-۹۸؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۶۲.</ref>
 با این حال، بیشتر فقیهان شیعه مجوس را داخل در اطلاق «اهل کتاب» نمی‌دانند، بلکه آنان را دارای «شبههٔ کتاب» می‌شمارند. بر این اساس، برخی احکام اهل کتاب بر آنان جاری می‌شود، اما در همهٔ احکام، مانند ازدواج دائم و ذبیحه، با یهود و نصارا یکسان نیستند.<ref>بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۲۴، ص۱۸؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۹۶-۹۸.</ref> این برخورد فقهی، بر پایهٔ روایات است و به معنای اذعان به نبوت زرتشت یا تأیید همهٔ آموزه‌های او نیست.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{شناسنامه شخصیت
 |نام کامل = زرتشت
-|زادروز = نامعلوم؛ دیدگاه‌ها از هزارهٔ دوم تا سدهٔ ششم پیش از میلاد متفاوت است
+|زادروز = نامعلوم؛ دیدگاه‌ها از آغاز هزارهٔ نخست تا سدهٔ ششم پیش از میلاد متفاوت است
 |زادگاه = نامعلوم؛ روایت‌های اسلامی آذربایجان یا فلسطین را نام برده‌اند
 |وفات = نامعلوم؛ برخی منابع سن او را ۷۷ سال نوشته‌اند
@@ سطر ۴۶: / سطر ۴۶: @@
 ===ثنویت و تفسیرهای آن===
-در گاتاها از دو مینوی آغازین سخن رفته است که یکی راستی را برمی‌گزیند و دیگری دروغ را. در سنت زرتشتی متأخر، این دو به صورت دو اصل خیر و شر، سپند مینو و اهریمن، برجسته شدند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹.</ref> به همین سبب، برخی پژوهشگران آیین زرتشت را توحیدی و برخی آن را ثنوی خوانده‌اند. متکلمان مسلمان نیز معمولاً مجوس را در شمار ثنویان آورده و به نقد این آموزه پرداخته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> علامه طباطبایی نیز با اشاره به دو مبدأ خیر و شر در باور مجوس، تصریح می‌کند که آنان همه را به اهورامزدا، آفریدگار کل، بازمی‌گردانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸.</ref>
+در گاتاها از دو مینوی آغازین سخن رفته است که یکی راستی را برمی‌گزیند و دیگری دروغ را. در سنت زرتشتی متأخر، این دو به صورت دو اصل خیر و شر، سپند مینو و اهریمن، برجسته شدند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین»؛ توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ، ص۵۹.</ref> به همین سبب، برخی پژوهشگران آیین زرتشت را توحیدی و برخی آن را ثنوی خوانده‌اند. متکلمان مسلمان نیز در مباحث ثنویت، مجوس را در شمار ثنویان آورده و به نقد این آموزه پرداخته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref> علامه طباطبایی نیز با اشاره به دو مبدأ خیر و شر در باور مجوس، تصریح می‌کند که آنان همه را به اهورامزدا، آفریدگار کل، بازمی‌گردانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۴، ص۳۵۸.</ref>
 ==زرتشت در قرآن و روایات شیعه==
@@ سطر ۶۲: / سطر ۶۲: @@
 مسعودی زرتشت را «زرادشت بن اسبیمان» و از مردم آذربایجان می‌داند. به گزارش او، زرتشت کتابی آورد که نزد عامهٔ مردم به «زمزمه» و نزد مجوس به «بستاه» شناخته می‌شد؛ کتابی در دوازده هزار مجلد که به گفتهٔ مسعودی با طلا نوشته شده بود و اسکندر بخشی از آن را سوزاند.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج۱، ص۱۷۵.</ref> این گزارش‌ها با جزئیات افسانه‌ای و اغراق‌آمیز آمیخته‌اند و نمی‌توان آن‌ها را گزارش تاریخی مستقیم دانست.
-ابن اثیر نیز در الکامل فی التاریخ همین چارچوب را تکرار می‌کند، اما بر سفرهای زرتشت به هند، چین و فرغانه و حبس او به دست گشتاسب می‌افزاید.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰.</ref> این روایت‌ها در زادگاه، سفرها، مدت نبوت و سرانجام او با یکدیگر اختلاف دارند. بخشی از این اختلاف از آنجاست که مورخان اسلامی، تاریخ ایران باستان را با روایت‌های کیانیان و داستان‌های اهل کتاب درآمیخته‌اند.
+ابن اثیر نیز در الکامل فی التاریخ همین چارچوب را تکرار می‌کند، اما بر سفرهای زرتشت به هند، چین و فرغانه و حبس او به دست گشتاسب می‌افزاید.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰.</ref> این روایت‌ها در زادگاه، سفرها، مدت نبوت و سرانجام او با یکدیگر اختلاف دارند. بخشی از این اختلاف از آنجاست که مورخان اسلامی، تاریخ ایران باستان را با روایت‌های کیانیان و داستان‌های اهل کتاب درآمیخته‌اند.<ref>طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۱، ص۵۴۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰؛ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «زردشت، دین».</ref>
 ==مجوس در فقه شیعه==