Zadhoosh: اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

2026-11-10T13:02:29Z

اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: دفاع

2026-11-10T12:53:36Z

ایجاد مقالهٔ تازه: دفاع

صفحهٔ تازه

'''دِفاع''' در اصطلاح [[فقه]] اسلامی، مقاومت در برابر تجاوزِ مهاجم به جان، مال، ناموس، آیین یا سرزمین مسلمانان است.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد، بحث الدفاع؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱، کتاب الجهاد.</ref> فقیهان، [[جهاد]] را به دو قسم تقسیم کرده‌اند: جهاد ابتدایی که با شرایطی و به‌طور معمول با اذن امام آغاز می‌شود، و جهاد دفاعی که با هجوم دشمن واجب می‌گردد و در آن اذن امام شرط نیست.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> دفاع، واجبِ عینی است؛ یعنی بر همهٔ کسانی که توان دفاع دارند، واجب می‌شود و با انجام گروهی از آنان از دیگران ساقط نمی‌گردد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref>

== مفهوم و جایگاه ==
«دفاع» از ریشهٔ «د ف ع» و به معنای بازداشتن و دور کردن است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، ذیل مادهٔ «دفع».</ref> در فقه، به مقابله با کسی گفته می‌شود که به حقّی از حقوق انسان یا جامعهٔ اسلامی تجاوز کند.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> تفاوت آن با جهاد ابتدایی در این است که در دفاع، آغازگرِ جنگ دشمن است و مسلمانان تنها پاسخ می‌دهند.<ref>همان.</ref> ازاین‌رو، در دفاع، شروطی مانند دعوت پیشین به اسلام و اذن امام که در جهاد ابتدایی مطرح است، شرط نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref>

== دفاع در قرآن ==
قرآن، اصل دفاع را حق طبیعی مسلمانان می‌داند. در [[سوره حج]] آمده است: {{متن قرآن|«أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ»}}؛ «به کسانی که مورد حمله قرار گرفته‌اند، اجازهٔ [جهاد] داده شد، زیرا به آنان ستم شده است؛ و همانا خدا بر یاری آنان تواناست.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> در [[سوره بقره]]، قلمرو دفاع و حدّ آن بیان شده است: {{متن قرآن|«وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ»}}؛ «و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگند، بجنگید و تجاوز نکنید؛ همانا خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> جملهٔ «وَلَا تَعْتَدُوا» مبنای فقهی «تناسب دفاع با تجاوز» شمرده شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.</ref>

[[قرآن]] همچنین دفاع را عاملی برای جلوگیری از فساد در زمین می‌داند: {{متن قرآن|«وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ»}}؛ «و اگر خدا بعضی از مردم را با بعضی دیگر دفع نمی‌کرد، زمین تباه می‌شد.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۱؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref> آیهٔ ۳۹ [[سوره شوری]] نیز مؤمنان را می‌ستاید که در برابر تجاوز، از حق خود دفاع می‌کنند: {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ»}}؛ «و آنان که چون ستمی به آنان رسد، یاری می‌جویند.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹؛ ترجمهٔ حسین انصاریان.</ref>

== اقسام دفاع ==
فقیهان برای دفاع، اقسامی برشمرده‌اند: دفاع از نفس، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از دین، و دفاع از سرزمین و کیان [[مسلمان|مسلمانان]].<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان می‌تواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، [[شهادت|شهید]] شمرده می‌شود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>

در دفاع از کیان [[اسلام|اسلامی]]، وجوب بر همهٔ مسلمانانِ توانمند است و نیازی به اذن حاکم نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> این حکم، مبنای فقهی مقاومت در برابر اشغال سرزمین‌های اسلامی شمرده شده است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹.</ref>

== شرایط و احکام ==
نخستین شرط دفاع، وجود تجاوزِ فعلی یا قریب‌الوقوع است؛ ازاین‌رو پیش‌دستی در برابر احتمال حمله، دفاع شمرده نمی‌شود.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> شرط دوم، تناسب پاسخ با تجاوز است؛ فقیهان با استناد به «وَلَا تَعْتَدُوا»، کشتن بیش از حدّ لازم را جایز نمی‌دانند.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۰.</ref> سوم، امکان دفع تجاوز با راه‌های کم‌هزینه‌تر؛ اگر دفع با گفت‌وگو یا شکایت ممکن باشد، استفاده از زور جایز نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>

همچنین در دفاع، فرار از میدان حرام شمرده شده است، زیرا وجوب آن عینی است.<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> در برابر، در جهاد ابتدایی، احکام متفاوتی مانند جواز بازگشت در شرایط خاص مطرح است.<ref>همان.</ref>

== دفاع و ظلم‌ستیزی ==
فقیهان شیعه، دفاع در برابر ستمِ حاکمان را نیز در چارچوب «[[ظلم|دفع بغی]]» بحث کرده‌اند.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> بر این پایه، مقاومت در برابر ظلم، حق و در مواردی تکلیف مسلمانان است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ شوری، آیهٔ ۳۹.</ref> این بحث، در دورهٔ معاصر در آثار فقهی دربارهٔ «دفاع مشروع» و «مقاومت» گسترش یافته است.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ ''لسان العرب''، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
* حر عاملی، محمد بن حسن؛ ''وسائل الشیعة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
* صاحب جواهر، محمدحسن؛ ''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان فی تفسیر القرآن''، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
* محقق حلی، جعفر بن حسن؛ ''شرایع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام''، تهران: استقلال، بی‌تا.

{{فقه}}

[[رده:فقه]]
[[رده:احکام]]
[[رده:فقه و حقوق]]
[[رده:حقوق]]

@@ سطر ۱۰: / سطر ۱۰: @@
 == اقسام دفاع ==
-فقیهان برای دفاع، اقسامی برشمرده‌اند: دفاع از نفس، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از دین، و دفاع از سرزمین و کیان [[مسلمان|مسلمانان]].<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان می‌تواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، [[شهادت|شهید]] شمرده می‌شود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
+فقیهان برای دفاع، اقسامی برشمرده‌اند: دفاع از نفس، دفاع از مال، دفاع از ناموس و خانواده، دفاع از دین، و دفاع از سرزمین و کیان [[اسلام|مسلمانان]].<ref>محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref> در دفاع از نفس، مال و ناموس، انسان می‌تواند در برابر مهاجم مقاومت کند، هرچند مهاجم مسلمان باشد.<ref>همان؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو.</ref> در این موارد، اگر کسی در دفاع کشته شود، [[شهادت|شهید]] شمرده می‌شود؛ این حکم در روایتی نبوی آمده است: هر کس در دفاع از مال خود کشته شود، شهید است.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ابواب جهاد العدو؛ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱.</ref>
 در دفاع از کیان [[اسلام|اسلامی]]، وجوب بر همهٔ مسلمانانِ توانمند است و نیازی به اذن حاکم نیست.<ref>صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۲۱؛ محقق حلی، شرایع الإسلام، کتاب الجهاد.</ref> این حکم، مبنای فقهی مقاومت در برابر اشغال سرزمین‌های اسلامی شمرده شده است.<ref>همان؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ حج، آیهٔ ۳۹.</ref>

دفاع - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: اصلاح پیوندها به صفحهٔ اصلی (رفع پیوند به تغییرمسیر)

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: دفاع