Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: خواجه نظام الملک طوسی

2026-11-12T13:44:41Z

ایجاد مقالهٔ تازه: خواجه نظام الملک طوسی

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه شخصیت
|نام کامل = حسن بن علی بن اسحاق بن عباس طوسی
|تصویر =
|زادروز = ۲۱ ذی‌القعده ۴۰۸ق
|زادگاه = نوقان، طوس ([[خراسان]])
|وفات = ۱۰ رمضان ۴۸۵ق، نزدیک نهاوند
|مدفن = [[اصفهان]]
|آثار = ''سیاست‌نامه'' (سیر الملوک)
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = وزیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی، بنیان‌گذار مدارس نظامیه و نویسندهٔ ''سیاست‌نامه''
}}

'''خواجه نظام الملک طوسی''' (۴۰۸–۴۸۵ق)، وزیر آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی و نویسندهٔ ''سیاست‌نامه'' بود. او از خانوادهٔ دهقانان طوس برخاست و در [[فقه]] و [[حدیث]] دانش آموخت. نظام‌الملک نزدیک به بیست سال وزارت ملکشاه را بر عهده داشت و در این دوره کارهای کشور به تدبیر او اداره می‌شد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶.</ref> او را بنیان‌گذار مدارس نظامیه و از نخستین کسانی می‌دانند که در شهرهای گوناگون مدرسه ساختند؛ مدرسهٔ بغداد در ۴۵۹ق گشایش یافت و ابواسحاق شیرازی در آن تدریس کرد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۱۲.</ref> ''سیاست‌نامه'' او در ۴۷۹ق به فرمان ملکشاه نوشته شد و آیین کشورداری را شرح می‌دهد.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳-۴.</ref> او در ۱۰ رمضان ۴۸۵ق در نزدیکی نهاوند به دست یکی از باطنیان ([[اسماعیلیه]]) کشته شد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.</ref>

== نام و نسب و تولد ==
[[ابن خلکان]] نام کامل او را «ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق بن عباس، ملقب به نظام‌الملک قوام‌الدین طوسی» آورده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref> نسبت «طوسی» از ناحیهٔ طوس در [[خراسان]] است؛ سمعانی «راذکان» را شهرکی کوچک در نواحی طوس دانسته و گفته شده است که نظام‌الملک در همان نواحی بود.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref> به گزارش [[ابن اثیر جزری|ابن اثیر]]، او از فرزندان دهقانان طوس بود و دارایی پدرش از میان رفته بود.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶.</ref>

ابن خلکان زادروز او را جمعه، ۲۱ ذی‌القعدهٔ ۴۰۸ق در «نوقان»، یکی از دو شهر طوس، ثبت کرده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.</ref> به گفتهٔ ابن خلکان، نظام‌الملک در حدیث و فقه دانش آموخت و سپس به کارهای دیوانی روی آورد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶.</ref>

== وزارت آلب ارسلان و ملکشاه ==
دربارهٔ نخستین گام‌های او دو گزارش هست. ابن خلکان می‌نویسد که او کاتب علی بن شاذان، از کارگزاران بلخ، شد و سپس داود بن میکائیل، پدر آلب ارسلان، او را به فرزندش سپرد و گفت: «او را چون پدر بگیر و در آنچه به آن اشاره می‌کند با او مخالفت مکن.»<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref> ابن اثیر گزارش می‌کند که او نخست کاتب امیر تاجر، حاکم بلخ، بود و امیر هر سال او را جریمه می‌کرد؛ سپس به مرو گریخت و داود او را به آلب ارسلان سپرد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷.</ref>

نظام‌الملک ده سال در خدمت آلب ارسلان بود.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref> پس از کشته شدن آلب ارسلان در ۴۶۵ق، او کار ملکشاه را استوار کرد و وزیر او شد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۳۱؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref> ابن خلکان می‌نویسد که در این دوره «کارها یکسره به نظام‌الملک رسید و سلطان را جز تخت و شکار نماند» و این وضع بیست سال ادامه یافت.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref>

== اصلاحات و مدارس نظامیه ==
نظام‌الملک در شهرهای گوناگون [[مسجد]]، رباط و مدرسه ساخت و برای آنها مقرری‌های بزرگ تعیین کرد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.</ref> ابن خلکان او را نخستین کسی می‌داند که مدارس را بنیاد نهاد و مردم از او پیروی کردند.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.</ref> ساخت مدرسهٔ نظامیه در [[بغداد]] در ۴۵۷ق آغاز شد و در ۴۵۹ق پایان یافت.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۱۲.</ref> در آغاز، ابواسحاق شیرازی از تدریس در آن خودداری کرد؛ به گزارش ابن اثیر، نوجوانی به او گفت: «چگونه در مکانی غصبی درس می‌گویی؟» و او را از تصمیمش بازداشت؛ سرانجام ابونصر بن صباغ بیست روز درس گفت و سپس ابواسحاق به تدریس پرداخت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۲۱۲؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.</ref>

او مالیات‌های غیرشرعی (مکوس) و عوارض را لغو کرد و رسم لعن را که در دورهٔ طغرل، به تحریک عمیدالملک کندری، بر منابر بر [[شیعه|شیعیان]] و [[اشاعره]] جاری شده بود، برداشت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۸.</ref> سپس عالمان تبعیدی، مانند [[امام الحرمین جوینی]] و [[ابوالقاسم قشیری]]، را بازگرداند و آنان را گرامی داشت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.</ref> به گزارش ابن خلکان، مجلس او آکنده از فقیهان و [[تصوف|صوفیان]] بود و خود به صوفیان بسیار بخشش می‌کرد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref>

در ۴۷۹ق، در سفر ملکشاه به بغداد، خلیفه به نظام‌الملک خلعت داد و او همراه سلطان به زیارت مشهد [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام موسی بن جعفر علیه‌السلام]] و مرقد [[امام علی علیه السلام]] و [[امام حسین علیه السلام]] رفت.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۱۱-۳۱۲.</ref> در همان سفر، به کتابخانهٔ نظامیه نیز رفت و مردم از او حدیث شنیدند.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۱۱.</ref>

== سیاست‌نامه ==
''سیاست‌نامه'' (با عنوان ''سیر الملوک'') را نظام‌الملک در ۴۷۹ق به فرمان ملکشاه نوشت.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳.</ref> او کتاب را در پنجاه فصل سامان داد و در مقدمه گفت که هیچ پادشاهی از داشتن و دانستن آن بی‌نیاز نیست.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۴.</ref> فصل سی‌وسوم به صفات وزیر اختصاص دارد؛ نویسنده در آن وزیر را به پاکدینی، کاردانی، بخشندگی و دوستی با پادشاه سفارش می‌کند و مذهب او را حنفی یا [[شافعی]] می‌خواهد.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۲۳۴.</ref> فصل چهل‌وششم به تاریخ باطنیان و قرمطیان می‌پردازد و نویسنده در آن با لحنی خصمانه از آنان یاد می‌کند.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۲۸۲.</ref> در بخشی دیگر، باطنیان را با نام‌های گوناگون می‌خواند و می‌گوید در حلب و [[مصر]] آنان را «اسماعیلی» می‌نامند.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳۱۱.</ref>

== اختلاف با مخالفان ==
نظام‌الملک در ''سیاست‌نامه'' باطنیان را دشمن اسلام و مملکت می‌شمارد و از دعوت اسماعیلی مغرب، که به حکومت [[فاطمیان]] در مصر انجامید، با لحنی خصمانه سخن گفته است.<ref>نظام‌الملک، سیاست‌نامه، ص۳۰۹-۳۱۱.</ref> به گزارش ابن اثیر، کسی که او را کشت، از باطنیان بود.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.</ref>

در سال‌های آخر، دشمنی تاج‌الملک ابوالغنائم، از نزدیکان ملکشاه، و اختلاف نوادهٔ نظام‌الملک با قودن، از سرداران ترک، بر تیرگی رابطهٔ او با دربار افزود.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۱؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.</ref> همچنین به گزارش ابن اثیر، سلطان در پیامی گلایه کرد که هر یک از پسران نظام‌الملک بخشی بزرگ از کشور را در دست گرفته‌اند.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵.</ref> نظام‌الملک در پاسخ گفت که سلطان این مقام را جز به تدبیر او به دست نیاورده است و افزود: «استواری آن کلاه به این دوات بسته است»؛ یعنی دوام سلطنت سلطان به تدبیر وزیر او بسته است.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵.</ref>

== قتل ==
نظام‌الملک در شب شنبه، دهم رمضان ۴۸۵ق، پس از افطار در حوالی نهاوند، در حالی که در کجاوهٔ خود به سوی خیمه‌گاه می‌رفت، جوانی دیلمی در جامهٔ صوفیان و به صورت دادخواه به او نزدیک شد و با کارد بر قلب او زد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.</ref> او را به خیمه بردند و همان‌جا درگذشت؛ قاتل گریخت، اما به طناب خیمه برخورد و بر زمین افتاد و کشته شد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۴.</ref>

دربارهٔ انگیزهٔ قتل گزارش‌ها یکسان نیست. ابن خلکان می‌نویسد برخی گفته‌اند سلطان، از طول عمر او و فراوانی اقطاعاتش به تنگ آمده بود و قاتل را بر او گماشت؛<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.</ref> او همچنین گزارش می‌کند که قتل به سبب تاج‌الملک، دشمن نظام‌الملک، رخ داد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۱.</ref> ابن اثیر نیز پس از نقل پیام تند سلطان و پاسخ نظام‌الملک می‌نویسد که سرانجام توطئهٔ قتل او به انجام رسید.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵-۳۵۶.</ref>

== جایگاه و ارزیابی ==
ابن اثیر نظام‌الملک را «عالم، دیندار، بخشنده، دادگر، بردبار، بسیار گذشت‌کننده از گناهکاران و کم‌گفتار» وصف کرده و می‌نویسد که مجلس او آکنده از قاریان [[قرآن]]، فقیهان و پیشوایان مسلمانان بود.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷.</ref> به گزارش او، نظام‌الملک خود می‌گفت: «من اهل این کار نیستم، ولی دوست دارم خود را در ردیف نقل‌کنندگان حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرار دهم.»<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۷-۳۵۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.</ref> ابن خلکان نیز او را نخستین بنیان‌گذار مدارس می‌داند و می‌نویسد که مردم در این کار از او پیروی کردند.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۹.</ref>

همو گزارش می‌کند که خلیفهٔ عباسی به او اجازه داد در مجلسش بنشیند و گفت: «ای حسن، خدا از تو خشنود باد، چنان‌که امیرالمؤمنین از تو خشنود است.»<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۲۸.</ref>

در برابر این ستایش‌ها، گزارش‌هایی نیز از گستردگی قدرت او در دست است. ابن اثیر پیام گلایه‌آمیز سلطان دربارهٔ نفوذ پسران نظام‌الملک را نقل کرده است.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۵.</ref>

== وفات و مدفن ==
نظام‌الملک در ۱۰ رمضان ۴۸۵ق کشته شد و پیکرش را به [[اصفهان]] بردند و در آن شهر به خاک سپردند.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.</ref> به گزارش ابن اثیر، سلطان ملکشاه نیز سی‌وپنج روز پس از او درگذشت و با مرگ این دو، دولت سلجوقی دچار آشفتگی شد.<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۳۵۶؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۲، ص۱۳۰.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* ابن خلکان، احمد بن محمد؛ ''وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان''، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
* ابن اثیر، عزالدین؛ ''الکامل فی التاریخ''، تحقیق عمر عبدالسلام تدمري، بیروت: دار الکتاب العربي، چاپ اول، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م؛ ج۸.
* نظام‌الملک، حسن بن علی؛ ''سیر الملوک (سیاست‌نامه)''، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، ۱۳۷۸؛ ج۱.

[[رده:دولتمردان]]
[[رده:شخصیت های سیاسی]]
[[رده:عالمان]]
[[رده:علمای قرن پنجم]]

خواجه نظام الملک طوسی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: خواجه نظام الملک طوسی