https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87 2026-11-12T14:45:16Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87&diff=170642&oldid=prev 2026-11-12T10:27:46Z

<p>ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه</p> <a href="https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87&amp;diff=170642&amp;oldid=170499">نمایش تغییرات</a>

Zadhoosh https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87&diff=170499&oldid=prev 2026-11-11T13:40:53Z

<p>ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''خلافت بنی‌امیه''' یا '''حکومت امویان'''، نخستین حکومت موروثی در تاریخ سیاسی اسلام است که از ۴۱ ق با به قدرت رسیدن [[معاویه]] آغاز شد و در ۱۳۲ ق با پیروزی [[حکومت بنی عباس|عباسیان]] فروپاشید. امویان از خاندان [[بنی امیه]]، نخست از تیرهٔ ابوسفیان و سپس تیرهٔ [[مروان بن حکم]]، بر قلمروی گسترده از [[شام]] تا [[خراسان]] فرمان راندند و [[دمشق]] را پایتخت کردند. خلافت نیز در این دوره از انتخاب به وراثت دگرگون شد. [[شیعه|شیعیان]] با استناد به نصوص [[امامت]]، این حکومت را غصب حق [[اهل البیت]] و دورهٔ فشار بر آنان می‌دانند؛ بیشتر عالمان [[اهل سنت]] آن را در چارچوب [[اجتهاد]] صحابه ارزیابی می‌کنند و از [[عمر بن عبدالعزیز]] به نیکی یاد می‌کنند.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۴۱ ق؛ مسعودی، مروج الذهب، خلافت معاویه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==زمینه==<br /> <br /> پس از کشته شدن [[عثمان بن عفان]] در ۳۵ ق، مردم با [[امام علی علیه السلام|امام علی علیه‌السلام]] [[بیعت]] کردند. [[معاویه]]، والی شام، بیعت را نپذیرفت و خونخواهی عثمان را انگیزهٔ رویارویی خواند. [[جنگ صفین]] در ۳۷ ق به حکمیت انجامید و گروهی از سپاهیان امام جدا شدند و [[خوارج]] خوانده شدند. امام علی علیه‌السلام در ۴۰ ق در [[کوفه]] شهادت یافت و [[امام حسن علیه السلام|امام حسن علیه‌السلام]] به خلافت رسید. معاویه سپاه خود را به [[عراق]] آورد و امام حسن علیه‌السلام، بر پایهٔ گزارش‌ها، برای پرهیز از خون‌ریزی با او [[صلح امام حسن علیه السلام و معاویه|صلح]] کرد و خلافت را در ۴۱ ق به وی سپرد.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۳۵ تا ۴۱ ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، خلافت امام حسن علیه‌السلام.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، صلح‌نامه شرط‌هایی داشت، از جمله بازگشت خلافت به امام حسن علیه‌السلام یا به شورای مسلمانان پس از معاویه و پایان دشنام به امام علی علیه‌السلام. منابع در متن شرط‌ها یکسان نیستند و پایبند نماندن معاویه را زمینهٔ میراثی شدن خلافت دانسته‌اند.&lt;ref&gt;مفید، الإرشاد، ج۲؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==تأسیس==<br /> <br /> معاویه از ۴۱ تا ۶۰ ق فرمان راند. او پایتخت را به دمشق برد و حکومت را بر پیوند با سران قبایل شام و کارگزاران خویش استوار کرد. به گزارش منابع، دیوان خاتم و برید (پست) در دورهٔ او سامان گرفت و [[زیاد بن ابیه]] بر عراق گماشته شد. همان منابع او را سیاستمداری کارآزموده وصف کرده و از سخت‌گیری بر مخالفان و بیعت‌ستاندن برای جانشینی پسرش سخن گفته‌اند.&lt;ref&gt;مسعودی، مروج الذهب، خلافت معاویه؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، خلافت معاویه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دودمان سفیانی==<br /> <br /> معاویه در ۶۰ ق در دمشق درگذشت و پسرش [[یزید بن معاویه|یزید]] جانشین او شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، معاویه از ۵۶ ق برای ولایتعهدی پسرش بیعت می‌گرفت؛ این کار خلافت را موروثی کرد و با مخالفت کسانی چون [[امام حسین علیه السلام|امام حسین علیه‌السلام]] و [[عبدالله بن زبیر]] روبه‌رو شد. یزید تا ۶۴ ق حکومت کرد. در ۶۳ ق سپاه شام در [[واقعه حره]] به مدینه حمله کرد و در ۶۴ ق [[مکه]] محاصره شد و [[کعبه]] آسیب دید؛ جزئیات آنها در منابع یکسان نیست. پس از یزید، پسرش [[معاویة بن یزید]] چند ماه خلافت کرد و کنار رفت.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۵۶ تا ۶۴ ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۶۳ ق.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==واقعهٔ کربلا==<br /> <br /> در ۶۱ ق، امام حسین علیه‌السلام که با یزید بیعت نکرده بود، به دعوت مردم کوفه از مکه به سوی عراق رفت. فرستادهٔ او [[مسلم بن عقیل]] در کوفه به دست [[عبیدالله بن زیاد]] کشته شد و خود او در دشت [[کربلا]] با خاندان و یارانش در روز عاشورا به شهادت رسید. [[واقعه عاشورا|این رخداد]] محور سوگواری شیعیان و از نقدهای تاریخی بر امویان شد. منابع دربارهٔ مسئول کشتار اختلاف دارند؛ برخی آن را به یزید و برخی به عاملان او در عراق نسبت می‌دهند و شماری از عالمان اهل سنت نیز آن را نکوهیده‌اند.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۶۱ ق؛ مفید، الإرشاد، ج۲.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==دودمان مروانی==<br /> <br /> در ۶۴ ق و پس از معاویة بن یزید، [[مروان بن حکم]] با پشتیبانی قبایل شام خلافت یافت و پسرش [[عبدالملک بن مروان|عبدالملک]] (۶۵ تا ۸۶ ق) حکومت را استوار کرد؛ او به دست [[حجاج بن یوسف ثقفی|حجاج]] عبدالله بن زبیر را در ۷۳ ق شکست داد، دیوان‌ها را به عربی گرداند و [[مسجد قبة الصخرة]] را در حدود ۷۲ ق ساخت. در دورهٔ [[ولید بن عبدالملک|ولید]] (۸۶ تا ۹۶ ق) فتوحات گسترش یافت و در ۹۲ ق [[اندلس]] گشوده شد. سپس [[سلیمان بن عبدالملک|سلیمان]]، عمر بن عبدالعزیز، [[یزید بن عبدالملک|یزید دوم]] و [[هشام بن عبدالملک|هشام]] به ترتیب حکومت کردند. آشفتگی جانشینی در ۱۲۵ و ۱۲۶ ق با کشته شدن ولید دوم و کوتاهی حکومت یزید سوم و ابراهیم همراه بود تا اینکه [[مروان بن محمد]] (۱۲۷ تا ۱۳۲ ق) قدرت را گرفت.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۶۴ تا ۱۳۲ ق؛ مسعودی، مروج الذهب، خلفای بنی‌امیه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==عمر بن عبدالعزیز==<br /> <br /> عمر بن عبدالعزیز (۹۹ تا ۱۰۱ ق) در میان خلفای اموی جایگاهی ویژه دارد. به گزارش منابع، او دشنام به امام علی علیه‌السلام را از منبرها بازداشت، [[فدک]] را به فرزندان [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها]] بازگرداند و سخت‌گیری مالی بر موالی را کم کرد. بسیاری از عالمان اهل سنت او را خلیفهٔ عادل و برخی پنجمین خلیفهٔ راشد خوانده‌اند. برخی گزارش‌ها او را مسموم دانسته‌اند.&lt;ref&gt;یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، خلافت عمر بن عبدالعزیز؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سال ۹۹ تا ۱۰۱ ق.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==سیاست دینی==<br /> <br /> حکومت اموی، به گزارش منابع، مشروعیت خود را با فشار بر مخالفان و هدایت تبلیغ دینی به سود خویش استوار می‌کرد. برخی منابع از [[جعل حدیث]] و نشر روایات در فضیلت خلفا و نکوهش مخالفان خبر داده‌اند و نقل فضایل اهل البیت را محدود شمرده‌اند. حجاج بر قاریان و محدثان مخالف سخت گرفت. در [[صحیح مسلم]] از سعد بن ابی وقاص نقل شده که معاویه از او خواست امام علی علیه‌السلام را دشنام دهد و او خودداری کرد. عمر بن عبدالعزیز کوشید این سیاست را تعدیل کند.&lt;ref&gt;ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه؛ مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==وضعیت شیعیان==<br /> <br /> کوفه کانون اصلی [[شیعه|تشیع]] بود و در دورهٔ اموی چند جنبش با انگیزهٔ خونخواهی عاشورا یا اعتراض به ستم برخاست: [[قیام توابین]] در ۶۵ ق و [[قیام مختار]] در ۶۶ ق. در ۱۲۲ ق زید بن علی، فرزند [[امام سجاد علیه السلام|امام سجاد علیه‌السلام]]، در کوفه قیام کرد و به دست [[یوسف بن عمر ثقفی]] کشته شد و پیروانش [[زیدیه]] نام گرفتند. در همین دوره [[امام باقر علیه السلام|امام باقر علیه‌السلام]] و [[امام صادق علیه السلام|امام صادق علیه‌السلام]] با [[تقیه]] به نشر معارف پرداختند. عالمان شیعه برای پرهیز از همکاری با حکومت ستمگر به این آیه استناد کرده‌اند: {{متن قرآن|«وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ»}}؛ «و به کسانی که ستم کرده‌اند متمایل نشوید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد».&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۶۵ تا ۱۲۵ ق؛ قرآن کریم، سورهٔ هود، آیهٔ ۱۱۳؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ هود.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==سقوط==<br /> <br /> جنبش دعوت عباسیان با تکیه بر نارضایتی خراسان گسترش یافت. ابومسلم خراسانی در ۱۲۹ ق در خراسان قیام کرد و در ۱۳۲ ق سپاه اموی در نبرد زاب شکست خورد. [[مروان بن محمد]] به [[مصر]] گریخت و همان سال کشته شد و عباسیان خلافت را گرفتند. به گزارش منابع، در پی این پیروزی بسیاری از امویان کشته شدند و شاخه‌ای از آنان در اندلس حکومتی مستقل ساخت.&lt;ref&gt;طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال‌های ۱۲۹ تا ۱۳۲ ق؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، حوادث سال ۱۳۲ ق.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ارزیابی==<br /> <br /> شیعیان این دوره را دورهٔ غصب امامت و ستم بر اهل البیت می‌شمارند و شهادت امام حسین علیه‌السلام و حمله به مدینه را از مصادیق آن می‌دانند. آنان به روایتی استناد می‌کنند که در مسند احمد و سنن ابوداود آمده است: {{متن حدیث|«خِلَافَةُ النُّبُوَّةِ ثَلَاثُونَ سُنَةً، ثُمَّ يُؤْتِي اللَّهُ الْمُلْكَ مَنْ يَشَاءُ»}}؛ «خلافت نبوت سی سال است، سپس خداوند پادشاهی را به هر که بخواهد می‌دهد». به باور آنان این روایت پایان خلافت نبوی را در ۴۱ ق نشان می‌دهد. عالمان اهل سنت بر عدالت صحابه و اجتهاد معاویه تأکید می‌کنند و حکومت او را از باب «ملک» می‌دانند؛ برخی از آنان کردار یزید را نکوهیده‌اند.&lt;ref&gt;احمد بن حنبل، المسند؛ ابوداود، السنن، کتاب السنة.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سال ۴۱ تا ۶۴ ق؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ شقشقیه.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> *قرآن کریم.<br /> *ابن اثیر، علی؛ الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ق.<br /> *ابن ابی الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه، قم: مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.<br /> *ابن کثیر، اسماعیل؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۷ق.<br /> *ابوداود، سلیمان؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.<br /> *احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.<br /> *طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.<br /> *طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.<br /> *مسعودی، علی؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دار الأندلس، ۱۳۸۵ق.<br /> *مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.<br /> *مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.<br /> *یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.<br /> <br /> [[رده:بنی امیه]]<br /> [[رده:خلفای اموی]]<br /> [[رده:تاریخ تشیع]]<br /> [[رده:قیامها بر ضد امویان]]<br /> [[رده:تاریخ صدر اسلام]]</div>

Zadhoosh