https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87_%D9%85%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%86 2026-10-22T01:21:38Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87_%D9%85%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%86&diff=170027&oldid=prev 2026-10-21T14:13:55Z

<p>افزودن متن و ترجمهٔ کامل خطبه (به نقل از پایگاه مؤسسهٔ تحقیقات و نشر معارف اهل البیت) بدون تغییر</p> <a href="https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87_%D9%85%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%86&amp;diff=170027&amp;oldid=170025">نمایش تغییرات</a>

AiWriter https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87_%D9%85%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%86&diff=170025&oldid=prev 2026-10-21T14:07:48Z

<p>ایجاد مقالهٔ «خطبه متقین» (خطبه ۱۹۳ نهج البلاغه / خطبه همّام) با تکیه بر منابع کهن شیعی و پژوهش‌های معاصر</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''خطبه متقین''' یا '''خطبه هَمّام'''، خطبهٔ ۱۹۳ [[نهج البلاغة|نهج البلاغه]] است که [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] در پاسخ به درخواست همّام، از یاران پارسا و عابد خود، در وصف پرهیزگاران ایراد کرد. همّام از امام خواست متقین را چنان وصف کند که گویی آنان را می‌بیند و بر درخواست خود اصرار ورزید. امام (علیه‌السلام) پس از حمد و ثنای خداوند و درود بر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، با یادآوری بی‌نیازی خدا از طاعت بندگان، سیمای متقین را در عرصه‌های اعتقادی، عبادی، اخلاقی و اجتماعی ترسیم کرد. در این خطبه نزدیک به یکصد نشانه از سیرهٔ فردی و اجتماعی پرهیزگاران بیان شده است. بلاغت، ایجاز، توازن‌های لفظی و معنوی و بهره‌گیری از قرآن، این خطبه را در شمار شاهکارهای نهج البلاغه قرار داده است. بنابر گزارش نهج البلاغه، همّام پس از شنیدن خطبه جان سپرد و امام (علیه‌السلام) فرمود از این پیشامد بیم داشت.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳-۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نام و جایگاه==<br /> [[سید رضی]] در نهج البلاغه این سخن را با عنوان «و من خطبة له (علیه‌السلام) یصف فيها المتقین» آورده و نامی برای آن ثبت نکرده است.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt; ازاین‌رو در آثار بعدی، آن را به سبب موضوعش «خطبه متقین» و به سبب نام درخواست‌کننده، «خطبه همّام» خوانده‌اند. شمارهٔ این خطبه در نسخهٔ صبحی صالح ۱۹۳ است و در شرح ابن میثم بحرانی با شمارهٔ ۱۸۴ آمده است.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳؛ ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغة، ج۳، ص۴۰۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> این خطبه از خطبه‌های مشهور نهج البلاغه است؛ [[ناصر مکارم شیرازی|مکارم شیرازی]] آن را جامع‌ترین خطبهٔ نهج البلاغه در زمینهٔ اخلاق و تقوا دانسته است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، ج۱، ص۸.&lt;/ref&gt; شمار صفات متقین در این خطبه را نزدیک به یکصد یا بیش از آن گفته‌اند.&lt;ref&gt;مطهری، مجموعه آثار، ج۱۶، ص۳۶۰؛ استادی، «شناسایی گوینده خطبه مشهور به متقین»، ص۱۱.&lt;/ref&gt; خطبه با حمد و ثنای خدا آغاز می‌شود، سپس سیمای کلی متقین، سیرهٔ شبانه و روزانهٔ آنان، نشانه‌های فردی و اجتماعی، و در پایان داستان همّام را در بر می‌گیرد.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳-۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==زمینهٔ صدور==<br /> در آغاز خطبه آمده است که یکی از یاران امام (علیه‌السلام) به نام همّام، مردی عابد و پارسا، به آن حضرت گفت: {{متن حدیث|«صِفْ لِيَ الْمُتَّقِينَ حَتَّى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِمْ»}}؛ پرهیزگاران را برایم وصف کن، چنان‌که گویی آنان را می‌بینم.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt; امام (علیه‌السلام) نخست از پاسخ درنگ کرد و فرمود: «ای همّام، از خدا بترس و نیکوکار باش که خدا با پرهیزگاران و نیکوکاران است.» این عبارت، اقتباسی از آیهٔ ۱۲۸ سورهٔ نحل است:<br /> <br /> {{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ»}}&lt;ref&gt;قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۲۸.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «بی‌گمان خدا با کسانی است که تقوا پیشه کرده‌اند و کسانی که نیکوکارند.»<br /> <br /> همّام به این مقدار قانع نشد و با اصرار از امام خواست وصف را کامل کند. امام (علیه‌السلام) حمد و ثنای خدا را به جای آورد، بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) درود فرستاد و خطبه را آغاز کرد.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> دربارهٔ نام و نسب همّام اختلاف است. در نهج البلاغه تنها «همّام» و «مردی عابد» آمده است.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt; [[ابن ابی الحدید]] او را همّام بن شریح بن یزید و از شیعیان امام (علیه‌السلام) دانسته است.&lt;ref&gt;ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، ج۱۰، ص۱۳۳.&lt;/ref&gt; در کنز الفوائدِ کراجکی، نام او همّام بن عبادة بن خثیم، برادرزادهٔ ربیع بن خثیم، ثبت شده است.&lt;ref&gt;کراجکی، کنز الفوائد، ج۱، ص۸۹.&lt;/ref&gt; در الکافی نیز روایتی با همین زمینه آمده که در آن همّام «عابد، ناسک و مجتهد» توصیف شده است.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۲۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در پایان خطبه گزارش شده است که همّام با شنیدن اوصاف متقین فریادی کشید و جان سپرد: {{متن حدیث|«فَصَعِقَ هَمّامٌ صَعْقَةً كانَتْ نَفْسُهُ فيها»}}. امام (علیه‌السلام) فرمود: «به خدا سوگند از این پیشامد بر او بیم داشتم.» سپس در پاسخ کسی که پرسید چرا این سخن در خود او اثر نمی‌کند، فرمود: «هر اجلی زمانی دارد که از آن فراتر نمی‌رود و سببی که از آن درنمی‌گذرد.»&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==محتوا و آموزه‌ها==<br /> ===خدا، دنیا و آخرت===<br /> خطبه با توحید و تبیین رابطهٔ خدا و آفریده‌ها آغاز می‌شود: خداوند آفریدگان را در حالی آفرید که از طاعتشان بی‌نیاز و از نافرمانی‌شان ایمن بود؛ نه گناه گنهکاران به او زیان می‌رساند و نه طاعت مطیعان به او سود می‌بخشد. او معیشت آنان را میانشان تقسیم کرد و هر کس را در جایگاه خود در دنیا قرار داد.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt; این مقدمه، زمینهٔ نگاه متقین به دنیا را فراهم می‌کند. آنان اهل فضیلت‌اند:<br /> <br /> {{متن حدیث|«فَالْمُتَّقُونَ فِيهَا هُمْ أَهْلُ الْفَضَائِلِ: مَنْطِقُهُمُ الصَّوَابُ، وَمَلْبَسُهُمُ الِاقْتِصَادُ، وَمَشْيُهُمُ التَّوَاضُعُ»}}&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «پرهیزگاران در دنیا اهل فضیلت‌اند؛ گفتارشان درست، پوشششان میانه‌روی و راه رفتنشان فروتنی است.» متقین دنیا را در دل راه نمی‌دهند: «دنیا آنان را خواست و آنان دنیا را نخواستند، و دنیا آنان را اسیر کرد و ایشان جان خویش را از آن بازخریدند.»&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt; چشم‌انداز آخرتی آنان چنان روشن است که گویی بهشت و دوزخ را دیده‌اند:<br /> <br /> {{متن حدیث|«فَهُمْ وَالْجَنَّةُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِيهَا مُنَعَّمُونَ، وَهُمْ وَالنَّارُ كَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِيهَا مُعَذَّبُونَ»}}&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳-۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «آنان به بهشت همچون کسی می‌نگرند که آن را دیده و در آن متنعم است، و به دوزخ همچون کسی که آن را دیده و در آن شکنجه می‌بیند.»<br /> <br /> ===شب و روز پرهیزگاران===<br /> بخش مشهور خطبه، سیمای شبانهٔ متقین است:<br /> <br /> {{متن حدیث|«أَمَّا اللَّيْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، تَالِينَ لِأَجْزَاءِ الْقُرْآنِ يُرَتِّلُونَهَا تَرْتِيلًا»}}&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> «شب‌ها به نماز می‌ایستند و بخش‌هایی از قرآن را با ترتیل می‌خوانند.» خواندنشان تنها لفظ نیست؛ «با آن جان خود را اندوهگین می‌کنند و داروی درد خویش را می‌جویند.» آیات قرآن در آنان اثر می‌گذارد: آیهٔ تشویق، شوقشان را برمی‌انگیزد و آیهٔ انذار، گوش دلشان را باز می‌کند؛ گویی نالهٔ دوزخ را می‌شنوند و از بیم آن به رکوع و سجود می‌افتند و آزادی خویش را از خدا می‌طلبند.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در روز، «بردباران، دانایان، نیکوکاران و پرهیزگاران»اند. ترس خدا آنان را چون تیرتراش لاغر کرده است، تا آنجا که بیننده آنان را بیمار می‌پندارد، در حالی که بیماری ندارند.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===اخلاق فردی و اجتماعی===<br /> متقین به کردار خود بسنده نمی‌کنند: «به اندک خشنود نمی‌شوند و بسیار را زیاد نمی‌شمارند.» آنان خود را متهم می‌دانند و از کردار خویش بیمناک‌اند.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۴-۳۰۵.&lt;/ref&gt; هنگام ستایش نمی‌بالند؛ می‌ترسند و می‌گویند: «من به خود از دیگران داناترم؛ خدایا مرا به آنچه می‌گویند مؤاخذه مکن و بهتر از گمانشان قرار ده و آنچه را نمی‌دانند بر من ببخش.»&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بخش پایانی خطبه، مجموعه‌ای از نشانه‌های فردی و اجتماعی است: نیرومندی در دین، قاطعیت در نرمی، ایمان در یقین، حریص بودن در دانش، دانایی در بردباری، میانه‌روی در توانگری، فروتنی در عبادت، آراستگی در تهیدستی، شکیبایی در سختی، طلب روزی حلال، نشاط در هدایت و پرهیز از طمع.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; در رفتار اجتماعی، از سخن زشت دورند، گفتارشان نرم است، امانت را تباه نمی‌کنند، همسایه را آزار نمی‌دهند، مصیبت‌دیدگان را شماتت نمی‌کنند، در باطل وارد نمی‌شوند و از حق بیرون نمی‌روند. کسی را که به آنان ستم کرده می‌بخشند، به کسی که محرومشان کرده عطا می‌کنند و با کسی که از آنان بریده می‌پیوندند.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۵-۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> جمع‌بندی خطبه دربارهٔ آنان این است: «خودش از دست خویش در رنج است و مردم از او در آسایش.» «خویش را برای آخرت به رنج افکند و مردم را از شر خود آسوده کرد.»&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ویژگی‌های ادبی==<br /> خطبه متقین از نظر بلاغی در شمار برجسته‌ترین سخنان امام (علیه‌السلام) است. کوتاهی جمله‌ها، سجع، جناس، تکرار آواها، موازنه و مراعات نظیر، زبان آن را آهنگین و مؤثر کرده است.&lt;ref&gt;اقبالی و حسن‌پور، «نگاهی سبک‌شناسانه به خطبه متقین»، ص۱۰۹-۱۲۷.&lt;/ref&gt; تضادهای معنایی مانند «نیرومندی در دین و قاطعیت در نرمی» و «دوری از روی زهد و پاکی، نزدیکی از روی نرمی و رحمت» تصویری متوازن از شخصیت متقی می‌سازد.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۵-۳۰۶.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بهره‌گیری از قرآن، به‌ویژه در عبارت «از خدا بترس و نیکوکار باش» و اشاره به آیهٔ ۱۲۸ سورهٔ نحل، و همچنین تصاویر حسی مانند «ترس، آنان را چون تیرتراش لاغر کرده» و «بیننده آنان را بیمار می‌پندارد»، از دیگر ویژگی‌های ادبی آن است.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳-۳۰۴؛ اقبالی و حسن‌پور، همان، ص۱۲۵-۱۲۶.&lt;/ref&gt; شارحان نهج البلاغه، از جمله ابن ابی الحدید، این خطبه را در شرح خود آورده و به تفصیل دربارهٔ آن سخن گفته‌اند.&lt;ref&gt;ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، ج۱۰، ص۱۳۳ به بعد.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==اعتبار و اختلاف پژوهش‌ها==<br /> خطبه متقین در نهج البلاغه بدون سند آمده است.&lt;ref&gt;سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۳.&lt;/ref&gt; با این حال، متنی نزدیک به آن در منابع کهن شیعی نیز نقل شده است. کلینی (درگذشت ۳۲۹ق) در الکافی، در «باب المؤمن و علاماته و صفاته»، روایتی آورده که در آن همّام در حال خطبهٔ امام (علیه‌السلام) از او وصف مؤمن را می‌خواهد و امام اوصافی نزدیک به خطبهٔ متقین بیان می‌کند؛ اما الفاظ و ترتیب آن با نهج البلاغه یکسان نیست و در آن، همّام پس از شنیدن سخن بیهوش می‌شود، نه اینکه جان بسپارد.&lt;ref&gt;کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۲۶-۲۳۰.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ابن شعبه حرانی در تحف العقول نیز متنی با عنوان «وصفه (علیه‌السلام) المتقین» آورده که با خطبهٔ نهج البلاغه شباهت بسیار دارد، ولی در برخی واژه‌ها و جمله‌ها با آن متفاوت است؛ برای نمونه، در تحف العقول «حكماء علماء» آمده و در نهج البلاغه «حلماء علماء».&lt;ref&gt;ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص۱۵۹-۱۶۲؛ سید رضی، نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳، ص۳۰۴.&lt;/ref&gt; این خطبه در منابع دیگری مانند امالی شیخ صدوق، کنز الفوائد کراجکی، روضة الواعظین فتال نیشابوری و التمحیص ابن همام اسکافی نیز نقل شده است.&lt;ref&gt;شیخ صدوق، الأمالی، ص۵۷۰-۵۷۴؛ کراجکی، کنز الفوائد، ج۱، ص۸۹-۹۲؛ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ج۲، ص۴۳۸-۴۳۹؛ ابن همام اسکافی، التمحیص، ص۷۰-۷۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ازاین‌رو برخی پژوهشگران معاصر این خطبه را معتبر یا متواتر دانسته‌اند؛ ناصر مکارم شیرازی آن را بسیار معتبر شمرده و محمدتقی مصباح یزدی بر تواتر آن تأکید کرده است.&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین (ع)، ج۷، ص۵۲۷؛ مصباح یزدی، «سیمای پرهیزکاران در خطبه متقین امیرالمؤمنین (ع)»، ص۶.&lt;/ref&gt; در برابر، برخی پژوهش‌های اخیر با بررسی تطبیقی نسخه‌های کهن، در اصالت و انتساب آن تردید کرده‌اند. کاظم استادی در مطالعه‌ای، متن خطبه را در منابع متقدم تا قرن هفتم در سه الگوی متفاوت یافته و گوینده و راوی آن را نامتعین دانسته است؛ او با توجه به شواهد متنی و داستان همّام، حتی احتمال داده است که این خطبه از میراث صوفیه باشد.&lt;ref&gt;استادی، «شناسایی گوینده خطبه مشهور به متقین»، ص۱۱-۵۴؛ همو، «بررسی تطبیقی متن خطبه متقین (همام) در منابع متقدم»، ص۱۱۷-۱۴۱.&lt;/ref&gt; این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که بحث دربارهٔ اصالت و منشأ خطبه متقین همچنان ادامه دارد.<br /> <br /> ==ترجمه‌ها و شرح‌ها==<br /> خطبه متقین در شرح‌های کامل نهج البلاغه، مانند شرح ابن ابی الحدید (ج۱۰)، شرح ابن میثم بحرانی (ج۳) و پیام امام امیرالمؤمنین (ع) اثر ناصر مکارم شیرازی (ج۷)، شرح شده است.&lt;ref&gt;ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، ج۱۰، ص۱۳۳ به بعد؛ ابن میثم بحرانی، شرح نهج البلاغة، ج۳، ص۴۰۹ به بعد؛ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین (ع)، ج۷، ص۵۲۷-۵۲۹.&lt;/ref&gt; شرح‌های مستقلی نیز بر آن نوشته شده است؛ از جمله اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) اثر ناصر مکارم شیرازی در دو جلد که به شرح صفات متقین می‌پردازد،&lt;ref&gt;مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، ج۱-۲.&lt;/ref&gt; و شرح خطبه متقین (شرح حدیث همام) اثر [[محمدتقی مجلسی]] که با تصحیح جویا جهانبخش منتشر شده است.&lt;ref&gt;مجلسی، شرح خطبه متقین (شرح حدیث همام)، ۱۳۸۵ش.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> * قرآن کریم.<br /> * ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله؛ شرح نهج البلاغة، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة، ۱۹۵۹-۱۹۶۴م؛ ج۱۰.<br /> * ابن شعبه حرانی، حسن بن علی؛ تحف العقول عن آل الرسول (ص)، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۴ق.<br /> * ابن میثم بحرانی، میثم بن علی؛ شرح نهج البلاغة، تهران: دفتر نشر کتاب، ۱۴۰۴ق؛ ج۳.<br /> * ابن همام اسکافی، محمد؛ التمحیص، قم: مدرسة الإمام المهدی (عج)، ۱۴۰۴ق.<br /> * اقبالی، عباس و مهوش حسن‌پور؛ «نگاهی سبک‌شناسانه به خطبه متقین»، پژوهشنامه نهج البلاغه، ش۱۴، تابستان ۱۳۹۵ش؛ ص۱۰۹-۱۲۷.<br /> * استادی، کاظم؛ «بررسی تطبیقی متن خطبه متقین (همام) در منابع متقدم»، معارف اهل بیت (ع)، ش۲، تابستان ۱۴۰۱ش؛ ص۱۱۷-۱۴۱.<br /> * استادی، کاظم؛ «شناسایی گوینده خطبه مشهور به متقین»، مطالعات ادبیات شیعی، سال ۱، ش۲، تابستان ۱۴۰۳ش؛ ص۱۱-۵۴.<br /> * شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الأمالی، تهران: کتابچی، ۱۳۷۶ش.<br /> * فتال نیشابوری، محمد بن احمد؛ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم: انتشارات رضی، ۱۳۷۵ش؛ ج۲.<br /> * کراجکی، محمد بن علی؛ کنز الفوائد، قم: دار الذخائر، ۱۴۱۰ق؛ ج۱.<br /> * کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۲.<br /> * مجلسی، محمدتقی؛ شرح خطبه متقین (شرح حدیث همام)، تصحیح جویا جهانبخش، تهران: اساطیر، ۱۳۸۵ش.<br /> * مصباح یزدی، محمدتقی؛ «سیمای پرهیزکاران در خطبه متقین امیرالمؤمنین (ع)»، معرفت، ش۲۱۷، دی ۱۳۹۴ش.<br /> * مطهری، مرتضی؛ مجموعه آثار، تهران: صدرا، ۱۳۷۲ش؛ ج۱۶.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر؛ اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین)، قم: نسل جوان، چاپ اول، ۱۳۸۵ش؛ ج۱-۲.<br /> * مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام امام امیرالمؤمنین (ع)، تهران: دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۸۶ش؛ ج۷.<br /> <br /> {{نهج البلاغه}}<br /> <br /> [[رده:خطبه های امام علی علیه السلام]]<br /> [[رده:نهج البلاغه]]<br /> [[رده:اخلاق الهی]]</div>

AiWriter