خراسان - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۵ اوت ۲۰۲۶، ساعت ۰۴:۴۷

2026-08-25T04:47:39Z

مهدی موسوی: ویرایش

2021-08-08T07:06:37Z

ویرایش

نمایش تغییرات

Mohammadi: /* خراسان در دوران اسلامی */

2020-11-05T08:12:21Z

‏خراسان در دوران اسلامی

Mohammadi: /* خراسان در زمان ساسانیان */

2020-11-05T08:10:56Z

‏خراسان در زمان ساسانیان

Mohammadi: /* خراسان در زمان ساسانیان */

2020-11-05T08:09:11Z

‏خراسان در زمان ساسانیان

Mohammadi: /* خراسان در زمان ساسانیان */

2020-11-05T08:01:53Z

‏خراسان در زمان ساسانیان

Mohammadi: /* خراسان در دوران اسلامی */

2020-11-05T06:51:54Z

‏خراسان در دوران اسلامی

Mohammadi: /* خراسان در زمان ساسانیان */

2020-11-05T06:47:50Z

‏خراسان در زمان ساسانیان

Mohammadi در ‏۵ نوامبر ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۴۳

2020-11-05T06:43:54Z

Aghajani در ‏۱۱ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۳۹

2020-03-11T12:39:57Z

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''خُراسان''' نام کلی است که از زمان ساسانیان به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی اطلاق شده است. سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است.
+'''«خُراسان»''' نام کلی است که از زمان ساسانیان به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی اطلاق شده است. سرزمین خراسان در طول تاریخ گذشته، هیچ‌گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تأثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است؛ هرچند در زمان کنونی، خراسان به استانی در شمال شرقی ایران گفته می‌شود.
 [[پرونده:Khorasan.png|بندانگشتی|خراسان کنونی]]
 ==واژه خراسان==
-لفظ خراسان در لغت به معنای مشرق، یعنی جای برآمدن آفتاب است.<ref> خوارزمی، احمد بن یوسف؛ مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیوجم، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۲، ص ۱۱۱.</ref> در لغت ‌نامه [[دهخدا]] آمده ‌است که کلمه «خراسان‌» واژه‌ای پهلوی است که در متون قدیمی به معنی مشرق (خاور) در مقابل مغرب (باختر) به کار رفته ‌است<ref> لغت‌نامه دهخدا، ذیل ماده خراسان. </ref>
+لفظ «خراسان» در لغت به معنای مشرق، یعنی جای برآمدن آفتاب است.<ref> خوارزمی، احمد بن یوسف؛ مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیوجم، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۲، ص ۱۱۱.</ref> در «لغت ‌نامه» [[دهخدا]] آمده ‌است که کلمه «خراسان‌» واژه‌ای پهلوی است که در متون قدیمی به معنی مشرق (خاور) در مقابل مغرب (باختر) به کار رفته ‌است<ref> لغت‌نامه دهخدا، ذیل ماده خراسان. </ref>
 و در منابع دیگر نیز خراسان در زبان قدیم فارسی به معنی خاور زمین مورد استفاده قرار گرفته ‌است.
@@ سطر ۱۹: / سطر ۱۹: @@
 ==خراسان در زمان ساسانیان==
 خُراسان از زمان ساسانیان به این‌ طرف نامی سنتی و کلی برای اشاره به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی و شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی بوده‌ است. شواهد تاریخی بیانگر آن است که سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است.
-[[پرونده:خراسان (3).jpg|۲۵۰px|thumb|left|خراسان در عهد ساسانی]]
+[[پرونده:خراسان (3).jpg|thumb|left|خراسان در عهد ساسانی]]
 به طور سنتی سرزمین‌های شرق کویر نمک را خراسان خوانده‌اند، لیکن حدود شرقی آن در طول تاریخ دستخوش تغییر بوده ‌است. معمولاً گفته می‌شود که خراسان از شرق به ترکستان و هندوستان محدود بوده ‌است. خراسان را از شمال محدود به [[ماوراءالنهر]] می‌دانند، لیکن گاه ماوراءالنهر هم بخشی از خراسان به حساب آمده ‌است. خراسان در زمان ساسانیان یکی از چهار ناحیه اصلی کشور بود و یک مرزبان داشت.
 هرتسفلد وسعت سرزمین خراسان و حدود آن در دوران ساسانیان را به این شرح معلوم کرده است: دروازه های کاسپین نزدیک ری، کوههای البرز، گوشه جنوبی بحر خزر، دره اترک، خطی مطابق راه آهن ماوراء خزر تا لطف آباد، خطی که از صحرای نجند و مرو گذشته و در زیر کرکی به جیحون می رسد. این خط سرحدی از قله های سلسله جبال حصار گذشته به پامیر می رسیده و از آنجا به سمت جنوب مایل گشته و به امتداد قطعه ای از جیحون که بدخشان را در میان می گرفته، سیر کرده به قله هندوکش می رسیده است. از آن نقطه خط سرحدی به سمت مغرب برگشته و در امتداد سلسله هندوکش و ملحقات آن به جنوب هرات رسیده و در ناحیه جنوب، ترشیز و خواف و قهستان را قطع کرده، باز به دروازه های کاسپین می پیوسته است.<ref> آرتور، کریستین سن؛ ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۴، ص ۱۵۸. </ref>
-در کتابهای دایرةالمعارف اسلامی و همچنین [[دایرة المعارف فارسی (کتاب)|مصاحب]] در ذیل کلمه «خراسان» چنین آمده است: خراسان در عهد ساسانی جزیی از ایرن شهر به شمار می رفته که تحت فرمان اسپهبدی ملقب به "پادوسپان" و چهار مرزبان اداره می شده است. مرزبانان مزبور هر یک در بخشی از خراسان بوده است، فرمانروائی داشته اند به این شرح: ۱- مرو شاهجان ۲- بلخ و طخارستان ۳- هرات و بوشنج و بادغیس و سجستان (سیستان) ۴- [[ماوراءالنهر|ماوراء النهر]].<ref> دایره المعارف مصاحب، تهران، نشر فرانکلین، ۱۳۵۶، ج ۱، ص ۸۸۷. </ref>
+در کتابهای دایرةالمعارف اسلامی و همچنین «[[دایرة المعارف فارسی (کتاب)|دایرة المعارف فارسی]]» در ذیل کلمه «خراسان» چنین آمده است: خراسان در عهد ساسانی جزیی از [[ایران]] شهر به شمار می رفته که تحت فرمان اسپهبدی ملقب به "پادوسپان" و چهار مرزبان اداره می شده است. مرزبانان مزبور هر یک در بخشی از خراسان بوده است، فرمانروایی داشته اند به این شرح: ۱- مرو شاهجان ۲- بلخ و طخارستان ۳- هرات و بوشنج و بادغیس و سجستان (سیستان) ۴- [[ماوراءالنهر|ماوراء النهر]].<ref> دایره المعارف مصاحب، تهران، نشر فرانکلین، ۱۳۵۶، ج ۱، ص ۸۸۷. </ref>
 ==خراسان در دوران اسلامی==
-نبرد یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی با اعراب مسلمان، باعث شد که سپاهیان مسلمان به خراسان برسند. حاکمیت مسلمانان بر خراسان، در نیمه دوم قرن اول قمری، با انتصاب حاکمانی همچون [[زیاد بن ابیه]] تقویت شد. خراسان در اواخر حکومت [[بنی امیه|بنی‌امیه]]، به محل مهاجرت، تجمع و فعالیت مخالفان بخصوص [[شیعه|شیعیان]] یا دوستداران [[اهل البیت|اهل‌بیت]] تبدیل شد. [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (علیه السلام) در زمان [[ولایت عهدی امام رضا علیه السلام|ولایت‌عهدی]]، در «مرو»، یکی از شهرهای مشهور خراسان حضور داشت. پس از رفتن [[مأمون]] از مرو به [[بغداد]] (۲۰۳ ق)، طاهر بن حسین، حاکم خراسان شد و [[طاهریان|خاندان طاهری]] در نیشابور حدود پنجاه سال به [[حکومت بنی عباس|عباسیان]] خدمت کردند.
+نبرد یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی با اعراب مسلمان، باعث شد که سپاهیان مسلمان به خراسان برسند. حاکمیت مسلمانان بر خراسان، در نیمه دوم قرن اول قمری، با انتصاب حاکمانی همچون [[زیاد بن ابیه]] تقویت شد. خراسان در اواخر حکومت [[بنی امیه|بنی‌امیه]]، به محل مهاجرت، تجمع و فعالیت مخالفان بخصوص [[شیعه|شیعیان]] یا دوستداران [[اهل البیت|اهل‌بیت]] تبدیل شد. [[امام رضا علیه السلام|امام رضا]] (علیه السلام) در زمان [[ولایت عهدی امام رضا علیه السلام|ولایت‌عهدی]]، در «مرو» -یکی از شهرهای مشهور خراسان- حضور داشت. پس از رفتن [[مأمون]] از مرو به [[بغداد]] (۲۰۳ ق)، [[طاهر بن حسین]]، حاکم خراسان شد و [[طاهریان|خاندان طاهری]] در نیشابور حدود پنجاه سال به [[حکومت بنی عباس|عباسیان]] خدمت کردند.
-[[یاقوت حموی]] نیز در کتاب [[معجم البلدان]] خویش چنین می آورد: سرزمینى گسترده است. مرزهاى آغازین آن پس از [[عراق]] از اذوار است که شهر جوین و بیهق باشد و مرز پایانی آن در پشت هند «طخارستان» و غزنه و سگستان و کرمان باشد و اینها خود از خراسان نباشند که پیرامون مرزهاى آنند. خراسان شهرهایى مهم را در بر دارد که از آنهاست؛ نیشابور، هرات، مرو که مرکز آنها بوده، بلخ، طالقان، نسا، ابیورد، سرخس و شهرهاى دیگر که در میان آنها در زیر رود جیحون هستند.<ref> حموی، یاقوت ابو عبد اللّه شهاب الدین؛ معجم البلدان، ترجمه، تهران‌، سازمان میراث فرهنگى کشور، چاپ اول، ۱۳۸۳، ‌ج ۲، ص ۲۷۴ - ۲۷۵.</ref>[[پرونده:خراسان (2).jpg|۲۵۰px|thumb|left|موقعیت خراسان قدیم ]]
+[[یاقوت حموی]] نیز در کتاب «[[معجم البلدان]]» خویش چنین می آورد: سرزمینى گسترده است. مرزهاى آغازین آن پس از [[عراق]] از اذوار است که شهر جوین و بیهق باشد و مرز پایانی آن در پشت هند «طخارستان» و غزنه و سگستان و کرمان باشد و اینها خود از خراسان نباشند که پیرامون مرزهاى آنند. خراسان شهرهایى مهم را در بر دارد که از آنهاست؛ نیشابور، هرات، مرو که مرکز آنها بوده، بلخ، طالقان، نسا، ابیورد، سرخس و شهرهاى دیگر که در میان آنها در زیر رود جیحون هستند.<ref> حموی، یاقوت ابو عبد اللّه شهاب الدین؛ معجم البلدان، ترجمه، تهران‌، سازمان میراث فرهنگى کشور، چاپ اول، ۱۳۸۳، ‌ج ۲، ص ۲۷۴ - ۲۷۵.</ref>[[پرونده:خراسان (2).jpg|thumb|left|موقعیت خراسان قدیم ]]
-سخن جغرافی نویسان اسلامی در مورد حدود خراسان اختلافی است و این اختلاف ناشی از آن است که پس از فتح این ناحیه توسط سرداران اسلامی و همچنین پس از استقلال سلسه های [[ایران|ایرانی]] در این سامان، [[ماوراءالنهر|ماوراءالنهر]] غالبا جزء خراسان و زیر فرمان استاندار این سرزمین اداره می شده است. چنان که بیشتر سیستان که پس از [[اسلام]] بخش مجزا به شمار می رفته غالبا زیر نظر نفوذ حکومت حکام خراسان بوده است و همین گونه خوارزم، که زمانی جزء خرسان به شمار می رفت. هر چند ظاهرا شهرهای آن سوی جیحون و همچنین بلاد خوارزم و ولایت سیستان و به طریق اولی کرمان از خرسان محسوب نمی شود.
+سخن جغرافی نویسان اسلامی در مورد حدود خراسان اختلافی است و این اختلاف ناشی از آن است که پس از فتح این ناحیه توسط سرداران اسلامی و همچنین پس از استقلال سلسه های [[ایران|ایرانی]] در این سامان، [[ماوراءالنهر|ماوراءالنهر]] غالبا جزء خراسان و زیر فرمان استاندار این سرزمین اداره می شده است. چنان که بیشتر سیستان که پس از [[اسلام]] بخش مجزا به شمار می رفته غالبا زیر نظر نفوذ حکومت حکام خراسان بوده است و همین گونه خوارزم، که زمانی جزء خراسان به شمار می رفت. هر چند ظاهرا شهرهای آن سوی جیحون و همچنین بلاد خوارزم و ولایت سیستان و به طریق اولی کرمان از خراسان محسوب نمی شود.
-در کتاب تاریخ حافظ ابرو جفرافیای تاریخی خراسان این مناطق را شامل می شود: هرات و توابع آن، ولایت قهستان و توابع آن، نیشابور و توابع آن، امامرو و توابع آن، بلخ و نواحی آن، ولایات دره جز، طالقان، فاریاب و...، ولایت بیهق و توابع آن، ولایت شقان و جوربد، ولایت طوس و [[مشهد|مشهد مقدس]]، ولایت ابیورد، ولایت نسا، ولایت جوین و... .<ref> عبدالله خوفی، شهاب الدین؛ جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، تصحیح و تعلیق غلامرضا ورهرام، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، فهرست مطالب. </ref>[[پرونده:خراسان (1).jpg|۲۵۰px|thumb|left|خراسان و خوارزم]]
+در کتاب تاریخ حافظ ابرو، جفرافیای تاریخی خراسان این مناطق را شامل می شود: هرات و توابع آن، ولایت قهستان و توابع آن، نیشابور و توابع آن، امامرو و توابع آن، بلخ و نواحی آن، ولایات دره جز، طالقان، فاریاب و...، ولایت بیهق و توابع آن، ولایت شقان و جوربد، ولایت طوس و [[مشهد|مشهد مقدس]]، ولایت ابیورد، ولایت نسا، ولایت جوین و... .<ref> عبدالله خوفی، شهاب الدین؛ جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، تصحیح و تعلیق غلامرضا ورهرام، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، فهرست مطالب. </ref>[[پرونده:خراسان (1).jpg|thumb|left|خراسان و خوارزم]]
-مقدسی نیز در «احسن التقاسیم» در توصیف سرزمین خاوران چنین آورده است: مهمترین سرزمین‌ها است، بیش از همه جا دانشمند دارد، جاى نیکوکارى و مرکز دانش و پایگاه اسلام و دژ استوار آن است. شاه آنجا سرآمد شاهان و سربازانش بهترین سربازان‌اند. مردمى نیرومند، صاحب راى نامدار، ثروتمند، سواردار، کشورگشا و پیروزمند دارد. چنان که به [[عمر بن خطاب|عمر]] نوشته شده بود: ایشان مردمى هستند پوشاکشان آهنین، خوراکشان گوشت خشکانیده، آشامیدنشان آب یخ است. روستاهاى معتبر، دیه‌هاى گرانمایه با درختان سر در هم کشیده و رودخانه‌هاى روان و نعمت فراوان و ناحیتهاى گسترده دارد. در آنجا دیانت درستین، دادگرى راستین، دولت پیروزمند و کشوردارى هموار است. در آنجا دانشمندان به حکومت رسند و در جز آنجا بردگان سلطنت مى‌کنند. این سرزمین سدّ راه ترکها و سپر غزها و ترساننده رومها و فخر آور براى مسلمانان است، مرکز دانشمندان جان بخش دو حرم خدا و مالک هر دو سوى رود است. [[جزیرة العرب]] از خاوران گشاده‌تر است؛ ولى این از جزیره آبادتر، استانها و روستاها و ثروتش بیشتر است.
+مقدسی نیز در «احسن التقاسیم» در توصیف سرزمین خاوران چنین آورده است: مهمترین سرزمین‌ها است، بیش از همه جا دانشمند دارد، جاى نیکوکارى و مرکز دانش و پایگاه اسلام و دژ استوار آن است. شاه آنجا سرآمد شاهان و سربازانش بهترین سربازان‌اند. مردمى نیرومند، صاحب راى نامدار، ثروتمند، سواردار، کشورگشا و پیروزمند دارد. چنان که به [[عمر بن خطاب|عمر خطاب]] نوشته شده بود: ایشان مردمى هستند پوشاکشان آهنین، خوراکشان گوشت خشکانیده، آشامیدنشان آب یخ است. روستاهاى معتبر، دیه‌هاى گرانمایه با درختان سر در هم کشیده و رودخانه‌هاى روان و نعمت فراوان و ناحیتهاى گسترده دارد. در آنجا دیانت درستین، دادگرى راستین، دولت پیروزمند و کشوردارى هموار است. در آنجا دانشمندان به حکومت رسند و در جز آنجا بردگان سلطنت مى‌کنند. این سرزمین سدّ راه ترکها و سپر غزها و ترساننده رومها و فخر آور براى مسلمانان است، مرکز دانشمندان جان بخش دو حرم خدا و مالک هر دو سوى رود است. [[جزیرة العرب]] از خاوران گشاده‌تر است؛ ولى این از جزیره آبادتر، استانها و روستاها و ثروتش بیشتر است.
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
 ==منابع==
-* سید احمد موسوی، موقعیت جغرافیایی خراسان قبل و بعد از اسلام، [http://www.pajoohe.ir دانشنامه پژوهه]، بازیابی: ۱۲ خرداد ۱۳۹۴.
 [[رده:جغرافیای تاریخی جهان اسلام]]

@@ سطر ۲۹: / سطر ۲۹: @@
 [[یاقوت حموی]] نیز در کتاب [[معجم البلدان]] خویش چنین میآورد: سرزمینى گسترده است. مرزهاى آغازین آن پس از [[عراق]] ازاذوار است که شهر جوین و بیهق باشد و مرز پایانی آن در پشت هند «طخارستان» و غزنه و سگستان و کرمان باشد و اینها خود از خراسان نباشند که پیرامون مرزهاى آنند. خراسان شهرهایى مهم را در بر دارد که از آنهاست؛ نیشابور، هرات، مرو که مرکز آنها بوده، بلخ، طالقان، نسا، ابیورد، سرخس و شهرهاى دیگر که در میان آنها در زیر رود جیحون هستند.<ref> حموی، یاقوت ابو عبد اللّه شهاب الدین؛ معجم البلدان، ترجمه، تهران‌، سازمان میراث فرهنگى کشور، چاپ اول، ۱۳۸۳، ‌ج ۲، ص ۲۷۴ - ۲۷۵.</ref>
+[[پرونده:خراسان (2).jpg|250px|thumb|left|موقعیت خراسان قدیم در نقشه های امروزی]]
 مقدسی در گزارشی که از خراسان به دست میدهد به شهرهای زیادی از این سرزمین گسترده اشاره مینماید. وی ابتدا از شرح بلخ شروع نموده، سپس به طایقان (از شهرهای صخارستان)، بدخشان، بنجهی، رجاربایه خُلْم‌، سمنگان، ‌انْدَرایه‌، خست، طالقان، براب، ‌اسْکلْکنْد، بَغْلان، شیان‌، بَنْجَهیر، فَرْوان، بامیان، غزنین، کابل، بست، بَنْجواى، بَکرَواذ، داوَر، زرنگ، طاق، گوین، هرات، پوشنگ، مرو، نیشابور و... اشاره میکند و گزارش کوتاه در مورد هر کدام به دست میدهد.[۲۷]
@@ سطر ۶۱: / سطر ۶۱: @@
 . ولایت جوین و...<ref> عبدالله خوفی، شهاب الدین؛ جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، تصحیح و تعلیق غلامرضا ورهرام، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، فهرست مطالب. </ref>
+[[پرونده:خراسان (1).jpg|250px|thumb|left|خراسان و خوارزم]]
 مقدسی نیز در احسن التقاسیم در توصیف سرزمین خاوران چنین آورده است: مهمترین سرزمین‌ها است، بیش از همه جا دانشمند دارد، جاى نیکوکارى و مرکز دانش و پایگاه اسلام و دژ استوار آن است. شاه آن جا سرآمد شاهان و سربازانش بهترین سربازان‌اند. مردمى نیرومند، صاحب راى نامدار، ثروتمند، سواردار، کشورگشا و پیروزمند دارد. چنان که به عمر نوشته شده بود: ایشان مردمى هستند پوشاکشان آهنین، خوراکشان گوشت خشکانیده، آشامیدنشان آب یخ است. روستاهاى معتبر، دیه‌هاى گرانمایه با درختان سر در هم کشیده و رودخانه‌هاى روان و نعمت فراوان و ناحیتههاى گسترده دارد. در آنجا دیانت درستین، دادگرى راستین، دولت پیروزمند و کشوردارى هموار است. در آنجا دانشمندان به حکومت رسند و در جز آن جا بردگان سلطنت مى‌کنند این سرزمین سدّ راه ترکها و سپر غزها و ترساننده رومها و فخر آور براى مسلمانان است، مرکز دانشمندان جان بخش دو حرم خدا و مالک هر دو سوى رود است. جزیرة العرب از خاوران گشاده‌تر است؛ ولى این از جزیره آبادتر، استانها و روستاها و ثروتش بیشتر است.

@@ سطر ۱۸: / سطر ۱۸: @@
 ==خراسان در زمان ساسانیان==
 خُراسان از زمان ساسانیان به این‌ طرف نامی سنتی و کلی برای اشاره به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی و شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی بوده‌ است. شواهد تاریخی بیانگر آن است که سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است.
-[[پرونده:خراسان (2).jpg|250px|thumb|left|محدوده خراسان قدیم]]
+[[پرونده:خراسان (3).jpg|250px|thumb|left|خراسان در عهد ساسانی]]
 به طور سنتی سرزمین‌های شرق کویر نمک را خراسان خوانده‌اند، لیکن حدود شرقی آن در طول تاریخ دستخوش تغییر بوده ‌است. معمولاً گفته می‌شود که خراسان از شرق به ترکستان و هندوستان محدود بوده ‌است. خراسان را از شمال محدود به [[ماوراءالنهر]] می‌دانند، لیکن گاه ماوراءالنهر هم بخشی از خراسان به حساب آمده ‌است. خراسان در زمان ساسانیان یکی از چهار ناحیه اصلی کشور بود و یک مرزبان داشت.
 هرتسفلد وسعت سرزمین خراسان و حدود آن در دوران ساسانیان را به این شرح معلوم کرده است: دروازههای کاسپین نزدیک ری، کوههای البرز، گوشه جنوبی بحر خزر، دره اترک، خطی مطابق راه آهن ماوراء خزر تا لطف آباد، خطی که از صحرای نجند و مرو گذشته و در زیر کرکی به جیحون میرسد. این خط سرحدی از قله های سلسله جبال حصار گذشته به پامیر میرسیده و از آنجا به سمت جنوب مایل گشته و به امتداد قطعهای از جیحون که بدخشان را در میان میگرفته، سیر کرده به قله هندوکش میرسیده است. از آن نقطه خط سرحدی به سمت مغرب برگشته و در امتداد سلسله هندوکش و ملحقات آن به جنوب هرات رسیده و در ناحیه جنوب، ترشیز و خواف و قهستان را قطع کرده، باز به دروازههای کاسپین میپیوسته است.<ref> آرتور، کریستین سن؛ ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۴، ص ۱۵۸. </ref>
 در کتابهای دایره المعارف اسلامی و همچنین مصاحب در ذیل کلمه (خراسان) چنین آمده است: خراسان در عهد ساسانی جزیی از ایرن شهر به شمار میرفته که تحت فرمان اسپهبدی ملقب به "پادوسپان" و چهار مرزبان اداره میشده است. مرزبانان مزبور هر یک در بخشی از خراسان بوده است، فرمانروائی داشته اند به این شرح: ۱- مرو شاهجان ۲- بلخ و طخارستان ۳- هرات و بوشنج و بادغیس و سجستان (سیستان) ۴- ماوراء النهر.<ref> دایره المعارف مصاحب، تهران، نشر فرانکلین، ۱۳۵۶، ج ۱، ص ۸۸۷. </ref>

@@ سطر ۱۸: / سطر ۱۸: @@
 ==خراسان در زمان ساسانیان==
 خُراسان از زمان ساسانیان به این‌ طرف نامی سنتی و کلی برای اشاره به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی و شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی بوده‌ است. شواهد تاریخی بیانگر آن است که سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است.
-[[پرونده:خراسان (3).jpg|250px|thumb|left|موقعیت خراسان به ایران در زمان ساسانیان]]
+[[پرونده:خراسان (2).jpg|250px|thumb|left|محدوده خراسان قدیم]]
 به طور سنتی سرزمین‌های شرق کویر نمک را خراسان خوانده‌اند، لیکن حدود شرقی آن در طول تاریخ دستخوش تغییر بوده ‌است. معمولاً گفته می‌شود که خراسان از شرق به ترکستان و هندوستان محدود بوده ‌است. خراسان را از شمال محدود به [[ماوراءالنهر]] می‌دانند، لیکن گاه ماوراءالنهر هم بخشی از خراسان به حساب آمده ‌است. خراسان در زمان ساسانیان یکی از چهار ناحیه اصلی کشور بود و یک مرزبان داشت.
 هرتسفلد وسعت سرزمین خراسان و حدود آن در دوران ساسانیان را به این شرح معلوم کرده است: دروازههای کاسپین نزدیک ری، کوههای البرز، گوشه جنوبی بحر خزر، دره اترک، خطی مطابق راه آهن ماوراء خزر تا لطف آباد، خطی که از صحرای نجند و مرو گذشته و در زیر کرکی به جیحون میرسد. این خط سرحدی از قله های سلسله جبال حصار گذشته به پامیر میرسیده و از آنجا به سمت جنوب مایل گشته و به امتداد قطعهای از جیحون که بدخشان را در میان میگرفته، سیر کرده به قله هندوکش میرسیده است. از آن نقطه خط سرحدی به سمت مغرب برگشته و در امتداد سلسله هندوکش و ملحقات آن به جنوب هرات رسیده و در ناحیه جنوب، ترشیز و خواف و قهستان را قطع کرده، باز به دروازههای کاسپین میپیوسته است.<ref> آرتور، کریستین سن؛ ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۴، ص ۱۵۸. </ref>
+[[پرونده:خراسان (1).jpg|250px|thumb|left|خراسان و خوارزم]]
 در کتابهای دایره المعارف اسلامی و همچنین مصاحب در ذیل کلمه (خراسان) چنین آمده است: خراسان در عهد ساسانی جزیی از ایرن شهر به شمار میرفته که تحت فرمان اسپهبدی ملقب به "پادوسپان" و چهار مرزبان اداره میشده است. مرزبانان مزبور هر یک در بخشی از خراسان بوده است، فرمانروائی داشته اند به این شرح: ۱- مرو شاهجان ۲- بلخ و طخارستان ۳- هرات و بوشنج و بادغیس و سجستان (سیستان) ۴- ماوراء النهر.<ref> دایره المعارف مصاحب، تهران، نشر فرانکلین، ۱۳۵۶، ج ۱، ص ۸۸۷. </ref>

@@ سطر ۱۸: / سطر ۱۸: @@
 ==خراسان در زمان ساسانیان==
 خُراسان از زمان ساسانیان به این‌ طرف نامی سنتی و کلی برای اشاره به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی و شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی بوده‌ است. شواهد تاریخی بیانگر آن است که سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است.
 به طور سنتی سرزمین‌های شرق کویر نمک را خراسان خوانده‌اند، لیکن حدود شرقی آن در طول تاریخ دستخوش تغییر بوده ‌است. معمولاً گفته می‌شود که خراسان از شرق به ترکستان و هندوستان محدود بوده ‌است. خراسان را از شمال محدود به [[ماوراءالنهر]] می‌دانند، لیکن گاه ماوراءالنهر هم بخشی از خراسان به حساب آمده ‌است. خراسان در زمان ساسانیان یکی از چهار ناحیه اصلی کشور بود و یک مرزبان داشت.

@@ سطر ۲۷: / سطر ۲۷: @@
 ==خراسان در دوران اسلامی==
-ابن خزداذبه در المسالک و الممالک در مورد خراسان چنین مینویسد: سرزمینى وسیع که مرزش از سوى عراق به اذوار قصبه جوین و بیهق ختم مى‌شود و منتهى الیه مرز آن از سوى هند؛ طخارستان و غزنه و سجستان و کرمان است و شامل شهرهاى بزرگى از جمله؛ نیشابور، هرات، مرو، بلخ، طالقان، نسا، ابیورد و سرخس و شهرهاى دیگر است.<ref> دینوری، ابن قتیبه؛ تاریخ خلفا، ترجمه سید ناصر طباطبائی، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۰، ج ۲، ص ۳۴۶. </ref>
+ابن خزداذبه در المسالک و الممالک در مورد خراسان چنین مینویسد: سرزمینى وسیع که مرزش از سوى [[عراق]] به اذوار قصبه جوین و بیهق ختم مى‌شود و منتهى الیه مرز آن از سوى هند؛ طخارستان و غزنه و سجستان و کرمان است و شامل شهرهاى بزرگى از جمله؛ نیشابور، هرات، مرو، بلخ، طالقان، نسا، ابیورد و سرخس و شهرهاى دیگر است.<ref> دینوری، ابن قتیبه؛ تاریخ خلفا، ترجمه سید ناصر طباطبائی، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۰، ج ۲، ص ۳۴۶. </ref>
 [[یاقوت حموی]] نیز در کتاب [[معجم البلدان]] خویش چنین میآورد: سرزمینى گسترده است. مرزهاى آغازین آن پس از [[عراق]] ازاذوار است که شهر جوین و بیهق باشد و مرز پایانی آن در پشت هند «طخارستان» و غزنه و سگستان و کرمان باشد و اینها خود از خراسان نباشند که پیرامون مرزهاى آنند. خراسان شهرهایى مهم را در بر دارد که از آنهاست؛ نیشابور، هرات، مرو که مرکز آنها بوده، بلخ، طالقان، نسا، ابیورد، سرخس و شهرهاى دیگر که در میان آنها در زیر رود جیحون هستند.<ref> حموی، یاقوت ابو عبد اللّه شهاب الدین؛ معجم البلدان، ترجمه، تهران‌، سازمان میراث فرهنگى کشور، چاپ اول، ۱۳۸۳، ‌ج ۲، ص ۲۷۴ - ۲۷۵.</ref>
@@ سطر ۶۸: / سطر ۶۸: @@
 این حدود باعث شده برخی خراسان را وسیعترین موضع ربع مسکون زمین بدانند و برخی عرض آن را از بدخشان تا دریای خوارزم در نظر بگیرند.<ref> اصطخری، ابواسحاق ابراهیم؛ المسالک و الممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ سوم، ۱۳۶۸، ص ۲۲۲. </ref>
-−
 ==پانویس==
 {{پانویس}}

@@ سطر ۲: / سطر ۲: @@
 ==واژه خراسان==
-لفظ خراسان در لغت به معنای مشرق، یعنی جای برآمدن آفتاب است.<ref> خوارزمی، احمد بن یوسف؛ مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیوجم، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۲، ص ۱۱۱.</ref> در لغت ‌نامه دهخدا آمده ‌است که کلمه «خراسان‌» واژه‌ای پهلوی است که در متون قدیمی به معنی مشرق (خاور) در مقابل مغرب (باختر) به کار رفته ‌است<ref> لغت‌نامه دهخدا، ذیل ماده خراسان. </ref>
+لفظ خراسان در لغت به معنای مشرق، یعنی جای برآمدن آفتاب است.<ref> خوارزمی، احمد بن یوسف؛ مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیوجم، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۶۲، ص ۱۱۱.</ref> در لغت ‌نامه [[دهخدا]] آمده ‌است که کلمه «خراسان‌» واژه‌ای پهلوی است که در متون قدیمی به معنی مشرق (خاور) در مقابل مغرب (باختر) به کار رفته ‌است<ref> لغت‌نامه دهخدا، ذیل ماده خراسان. </ref>
 و در منابع دیگر نیز خراسان در زبان قدیم فارسی به معنی خاور زمین مورد استفاده قرار گرفته ‌است.
-[[حافظ ابرو]] جغرافیدان مشهور، تعبیر دیگری به کار برده و خوراسان را «آفتاب مانند»؛ معنی نموده و نقل کرده‌است که: بعضی گفته‌اند خورآسان، یعنی به آسانی بخور.<ref> حافظ ابرو، شهاب الدین عبد الله خوافى‌؛ جفرافیاى حافظ ابرو، تهران، میراث مکتوب‌، چاپ اول، ۱۳۷۵ ش، ‌ج ‌۲، ص ۱۰۱. </ref>
+[[حافظ ابرو]] جغرافی دان مشهور، تعبیر دیگری به کار برده و خوراسان را «آفتاب مانند»؛ معنی نموده و نقل کرده‌است که: بعضی گفته‌اند خورآسان، یعنی به آسانی بخور.<ref> حافظ ابرو، شهاب الدین عبد الله خوافى‌؛ جفرافیاى حافظ ابرو، تهران، میراث مکتوب‌، چاپ اول، ۱۳۷۵ ش، ‌ج ‌۲، ص ۱۰۱. </ref>
 و بعضی نیز خراسان را سرزمین نورانی یا طالع نوشته‌اند و آن را کلمه‌ای مرکب از لفظ «خور» به معنی خورشید و «آسان‌» به معنی شرق دانسته‌اند.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۱ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۳۹
سطر ۱:		سطر ۱:
−	'''خُراسان''' نام کلی است که از زمان ساسانیان به این‌ طرف به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی اطلاق شده است. شواهد تاریخی بیانگر آن است که سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است.<ref> سید احمد موسوی، موقعیت جغرافیایی خراسان قبل و بعد از اسلام، سایت پژوهشکده باقر العلوم </ref>	+	'''خُراسان''' نام کلی است که از زمان ساسانیان به این‌ طرف به نواحی شرقی [[ایران]] امروزی شامل بخش عمده از [[افغانستان]]، [[تاجیکستان]]، [[ازبکستان]]، [[ترکمنستان]] و بخشهایی از [[قرقیزستان]] امروزی اطلاق شده است. شواهد تاریخی بیانگر آن است که سرزمین خراسان در طول تاریخ، هیچ گاه دارای مرز ثابت جغرافیایی نبوده و تحت تاثیر عوامل مختلف، محدوده‌اش همواره کاهش یا گسترش یافته ‌است.<ref> سید احمد موسوی، موقعیت جغرافیایی خراسان قبل و بعد از اسلام، سایت [[پژوهشکده باقر العلوم علیه السلام]]</ref>

	==واژه خراسان==		==واژه خراسان==