Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:40:49Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''حکومت امام علی(ع)''' به دورهٔ خلافت [[امام علی علیه‌السلام]]، از سال ۳۵ تا ۴۰ هجری قمری، گفته می‌شود. او پس از کشته شدن [[عثمان بن عفان]]، با بیعت مردم در [[مدینه]] به خلافت رسید و پس از [[جنگ جمل]]، [[کوفه]] را مرکز حکومت خود کرد. این دوره با سه نبرد داخلی (جمل، [[جنگ صفین|صفین]] و [[جنگ نهروان|نهروان]])، اصلاحات اداری و مالی، و یکسان‌سازی در تقسیم [[بیت المال]] همراه بود. سرانجام در ماه رمضان سال ۴۰ق در [[مسجد کوفه]] با ضربت شمشیر [[ابن ملجم مرادی]] زخمی شد و در ۲۱ همان ماه به شهادت رسید و در [[نجف]] به خاک سپرده شد. این دوره در [[نهج البلاغة]] و منابع تاریخی کهن بازتاب گسترده‌ای دارد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۵ تا ۴۰ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.</ref>

==آغاز خلافت==

در سال ۳۵ هجری، نارضایتی از سیاست‌های عثمان بن عفان در بخشی از سرزمین‌های اسلامی بالا گرفت و گروهی از مخالفان، خانهٔ او را در مدینه محاصره کردند. منابع کهن در شمار و نقش کسانی که در قتل او شرکت داشتند اختلاف دارند و گزارش‌های آنان یکسان نیست. بر پایهٔ گزارش‌های موجود در منابع کهن، او در این ماجرا میانجی‌گری کرد و در قتل عثمان دخالتی نداشت.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۵ق؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ ۳.</ref>

پس از قتل عثمان، مدینه چند روز بدون خلیفه ماند. بر پایهٔ گزارش منابع کهن، گروهی از مهاجران و انصار و مردم شهر به خانهٔ امام رفتند و از او خواستند خلافت را بپذیرد؛ او نخست امتناع کرد و سپس با اصرار آنان بیعت کرد. در [[خطبه شقشقیه]] آمده است: «لَوْلَا حُضُورُ الْحَاضِرِ، وَقِيَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ، لَأَلْقَيْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا»؛ «اگر حضور حاضران و اتمام حجت با وجود یاور نبود، ریسمان خلافت را بر شانهٔ شتر رها می‌کردم».<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۵ق؛ شریف رضی، نهج البلاغة، خطبهٔ ۳.</ref>

==ادارهٔ حکومت==

امام علی علیه‌السلام پس از جنگ جمل، مرکز حکومت را از مدینه به کوفه منتقل کرد. بر پایهٔ گزارش‌ها، موقعیت مرکزی کوفه، نزدیکی آن به [[شام]] و برخورداری از نیروی انسانی، آن را برای ادارهٔ قلمرو و رویارویی با [[معاویه]] مناسب‌تر می‌کرد. او فرمانداران و قاضیان را گماشت و بر پاسخ‌گویی کارگزاران تأکید کرد. بر پایهٔ گزارش‌ها، شماری از کارگزاران عثمان را برکنار کرد و کسانی مانند [[مالک اشتر نخعی]] را به [[مصر]] و [[عبدالله بن عباس]] را به [[بصره]] گماشت.<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۶ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.</ref>

==عدالت==

محور سیاست داخلی او عدالت در تقسیم بیت‌المال بود. بر پایهٔ گزارش‌ها، او سهم بیت‌المال را میان مردم یکسان تقسیم کرد و به نزدیکان و بزرگان قبیله‌ها امتیاز نداد.<ref>یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲؛ مفید، الإرشاد، ج۱.</ref> قرآن نیز به عدالت فرمان می‌دهد: {{متن قرآن|«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»}}؛ «بی‌گمان خداوند به عدالت و نیکوکاری فرمان می‌دهد».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۰.</ref>

او خود نیز زندگی ساده‌ای داشت و در نامه‌ای به [[عثمان بن حنیف]] نوشت: «أَلَا وَإِنَّ إِمَامَكُمْ قَدِ اكْتَفَى مِنْ دُنْيَاهُ بِطِمْرَيْهِ، وَمِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَيْهِ»؛ «آگاه باشید که امام شما از دنیای خویش به دو جامهٔ کهنه و از خوراکش به دو قرص نان بسنده کرده است».<ref>شریف رضی، نهج البلاغة، نامهٔ ۴۵.</ref>

==عهدنامهٔ مالک اشتر==

مهم‌ترین سند حکومتی این دوره، [[عهد نامه مالک اشتر|عهدنامهٔ مالک اشتر]] است؛ نامهٔ ۵۳ نهج البلاغة که هنگام گماشتن مالک اشتر نخعی به حکومت مصر نوشته شد. بر پایهٔ گزارش‌ها، مالک پیش از رسیدن به مصر درگذشت. گزیده‌ای از آن چنین است:

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">وَأَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ، وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ... فَإِنَّ النَّاسَ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ، أَوْ نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ.</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">و دلت را آکنده از مهر به رعیت کن و به آنان محبت و لطف داشته باش... که مردم دو گروه‌اند: یا برادر تو در دین‌اند، یا در آفرینش همانند تو.</div>
</div>
</div>

در این گزیده، مبنای رفتار حاکم با مردم بر مهر و عدالت نهاده شده و تفاوت دینی و قبیله‌ای، مجوز بی‌اعتنایی به حقوق آنان شمرده نشده است.<ref>شریف رضی، نهج البلاغة، نامهٔ ۵۳؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.</ref>

==جنگ‌های داخلی==

نخستین نبرد داخلی در سال ۳۶ق در نزدیکی بصره رخ داد. بر پایهٔ گزارش‌ها، [[طلحة بن عبیدالله]] و [[زبیر بن عوام]] که نخست با امام بیعت کرده بودند، بیعت را شکستند و با [[عایشه]] به بصره رفتند. امام با سپاهی از کوفه به سوی آنان رفت و در نزدیکی بصره جنگ جمل رخ داد. پس از پیروزی، او با اسیران به نرمی رفتار کرد و عایشه را با احترام به مدینه بازگرداند.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۶ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱.</ref>

بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، در سال ۳۷ق معاویه بیعت با امام را نپذیرفت و با استناد به خون عثمان، سپاهی به سوی مرزهای عراق فرستاد. در صفین جنگ به درازا کشید؛ در میانهٔ نبرد گروهی از سپاه شام قرآن‌ها را بر نیزه کردند و گروهی از سپاه عراق خواستار داوری قرآن شدند. سرانجام [[حکمیت]] با [[ابوموسی اشعری]] و [[عمرو بن عاص]] برگزار شد. سپس گروهی از سپاه امام حکمیت را نپذیرفتند و از او جدا شدند؛ اینان به [[خوارج]] شناخته شدند و در سال ۳۸ق نبرد [[جنگ نهروان|نهروان]] میان آنان و سپاه امام رخ داد.<ref>طبری، تاریخ الطبری، حوادث سال ۳۷ و ۳۸ق؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.</ref>

==شهادت==

در ماه رمضان سال ۴۰ق، ابن ملجم مرادی در مسجد کوفه هنگام نماز صبح با شمشیر بر سر امام علی علیه‌السلام ضربت زد و او در ۲۱ رمضان همان سال به شهادت رسید. به باور شیعه و بر پایهٔ گزارش‌های کهن، پیکر او را در نزدیکی کوفه، در محلی که امروز نجف خوانده می‌شود، به خاک سپردند و آرامگاهش زیارتگاه شیعیان است. دوران خلافت او نزدیک به پنج سال بود.<ref>ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سنة ۴۰ق؛ مفید، الإرشاد، ج۱؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲.</ref>

==ارزیابی==

در باور [[شیعه]]، امام علی علیه‌السلام امام معصوم و خلیفهٔ بلافصل پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است و حکومتش الگوی عدالت شمرده می‌شود. متکلمان شیعه سه نبرد جمل، صفین و نهروان را نبرد با ناکثین، قاسطین و مارقین و دفاع از خلافت مشروع می‌دانند.<ref>حلی، منهاج الکرامة، مبحث امامت؛ مفید، الإرشاد، ج۱.</ref>

[[اهل سنت]] نیز به‌طور عموم او را چهارمین [[خلفای نخستین|خلیفهٔ راشد]] می‌دانند و خلافت او را مشروع می‌شمارند. بیشتر عالمان اهل سنت نبردهای داخلی این دوره را بر پایهٔ اجتهاد دو طرف ارزیابی کرده و از داوری قطعی دربارهٔ گناه‌کار بودن یکی از دو سپاه پرهیز کرده‌اند؛ با این حال، برخی از آنان در برخی تصمیم‌های او نقدهایی آورده‌اند.<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، حوادث سنة ۴۰ق.</ref>

ابن ابی‌الحدید، شارح معتزلی نهج البلاغة، در شرح خطبهٔ شقشقیه از جایگاه برتر امام در دانش و پارسایی سخن گفته و سیاست‌های او را ستوده است.<ref>ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، شرح خطبهٔ ۳.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبةالله؛ شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: مکتبة آیةالله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
* ابن کثیر، اسماعیل بن عمر؛ البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
* حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
* شریف رضی، محمد بن حسین؛ نهج البلاغة، تحقیق صبحی صالح، قم: مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۱۴ق.
* شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد سیدکیلانی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۱.
* طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، بی‌تا.
* مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۱.
* یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.

{{امام علی علیه السلام}}
[[رده:خلافت امام علی علیه السلام]]
[[رده:امام علی علیه السلام]]
[[رده:تاریخ صدر اسلام]]
[[رده:جنگ های امام علی علیه السلام]]

حکومت امام علی(ع) - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه