حضرت ارمیا علیه السلام - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* ارمیا در منابع اسلامى */

2026-04-07T10:28:49Z

‏ارمیا در منابع اسلامى

Mohammadi در ‏۷ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۲۸

2026-04-07T10:28:03Z

مهدی موسوی: مهدی موسوی صفحهٔ اِرميا را به حضرت ارمیا علیه السلام منتقل کرد

2023-10-17T08:02:10Z

مهدی موسوی صفحهٔ اِرميا را به حضرت ارمیا علیه السلام منتقل کرد

سید مهدی خدایی: درج الگو

2018-07-26T07:12:48Z

درج الگو

Zamani در ‏۱۷ مارس ۲۰۱۵، ساعت ۰۸:۴۴

2015-03-17T08:44:13Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱۹ فوریهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۹:۲۳

2013-02-19T09:23:33Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱۶ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۲۸

2013-01-16T08:28:44Z

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۱ نوامبر ۲۰۱۲، ساعت ۰۶:۲۹

2012-11-01T06:29:28Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۲ ژوئیهٔ ۲۰۱۲، ساعت ۰۸:۴۱

2012-07-22T08:41:26Z

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی 'از پيامبران بزرگ بنى‌ اسرائيل در دوره سقوط اورشليم بدست بُخْتُ نُصَّر. ارميا ا...' ایجاد کرد

2012-07-21T10:55:18Z

صفحه‌ای جدید حاوی 'از پيامبران بزرگ بنى‌ اسرائيل در دوره سقوط اورشليم بدست بُخْتُ نُصَّر. ارميا ا...' ایجاد کرد

نمایش تغییرات

@@ سطر ۷۱: / سطر ۷۱: @@
 در عین حال، انعكاس دیدگاه یهودى و مسیحى درباره این پیامبر در [[منابع اسلامى]] به ‌طور دقیق صورت نپذیرفته و در نتیجه، ابهام‌ها و تعارض‌هاى بسیارى درباره این پیامبر پدید آورده است.<ref> EncycLopedia of IsLam, VIV,p79.</ref>
-برخى او را همان عزیر پیامبر دانسته‌اند كه پس از مرگى 100 ساله دوباره زنده ‌شد<ref> تفسیر عبدالرزاق، ج‌ 1، ص‌ 358؛ جامع البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 639.</ref> و عده‌اى دیگر تحت تأثیر وهب ‌بن منبه، او را همان خضر نبى معرفى كرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع‌البیان، ج‌ 2، ص‌ 639؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 3، ص‌ 188.</ref> و از پیامبران پس از موسى شمرده‌اند كه در آیه‌ 87 [[سوره بقره]]/2 از آن‌ها یاد ‌شده است:<ref> تاریخ دمشق، ج‌ 8، ص‌ 33؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86.</ref> {{متن قرآن|«وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ...»}}<ref>[[آیه 87 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۸۷.]]</ref>.
+برخى او را همان عزیر پیامبر دانسته‌اند كه پس از مرگى 100 ساله دوباره زنده ‌شد<ref> تفسیر عبدالرزاق، ج‌ 1، ص‌ 358؛ جامع البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 639.</ref> و عده‌اى دیگر تحت تأثیر وهب ‌بن منبه، او را همان خضر نبى معرفى كرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع‌البیان، ج‌ 2، ص‌ 639؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 3، ص‌ 188.</ref> و از پیامبران پس از موسى شمرده‌اند كه در [[سوره بقره]] از آن‌ها یاد ‌شده است:<ref> تاریخ دمشق، ج‌ 8، ص‌ 33؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86.</ref> {{متن قرآن|«وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ...»}}<ref>[[آیه 87 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۸۷.]]</ref>.
 در ‌همین جهت، برخى دیگر از تفاسیر ذیل داستان ملاقات موسى با مردى حكیم در آیه‌ 65 [[سوره كهف]]/18، از ارمیا یاد ‌كرده‌اند<ref> زادالمسیر، ج‌ 5، ص ‌167.</ref> و در روایاتى دیگر از ‌او در جایگاه پیامبر دوره پس از شهادت یحیى ‌بن زكریا نام برده شده است.<ref> تاریخ دمشق، ج 64، ص 210؛ البدایة والنهایه، ج 2، ص 26.</ref>

@@ سطر ۷۱: / سطر ۷۱: @@
 در عین حال، انعكاس دیدگاه یهودى و مسیحى درباره این پیامبر در [[منابع اسلامى]] به ‌طور دقیق صورت نپذیرفته و در نتیجه، ابهام‌ها و تعارض‌هاى بسیارى درباره این پیامبر پدید آورده است.<ref> EncycLopedia of IsLam, VIV,p79.</ref>
-برخى او را همان عزیر پیامبر دانسته‌اند كه پس از مرگى 100 ساله دوباره زنده ‌شد<ref> تفسیر عبدالرزاق، ج‌ 1، ص‌ 358؛ جامع البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 639.</ref> و عده‌اى دیگر تحت تأثیر وهب ‌بن منبه، او را همان خضر نبى معرفى كرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع‌البیان، ج‌ 2، ص‌ 639؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 3، ص‌ 188.</ref> و از پیامبران پس از موسى شمرده‌اند كه در آیه‌ 87 [[سوره بقره]]/2 از آن‌ها یاد ‌شده است:<ref> تاریخ دمشق، ج‌ 8، ص‌ 33؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86.</ref> {{متن قرآن|«وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ»}}.
+برخى او را همان عزیر پیامبر دانسته‌اند كه پس از مرگى 100 ساله دوباره زنده ‌شد<ref> تفسیر عبدالرزاق، ج‌ 1، ص‌ 358؛ جامع البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 639.</ref> و عده‌اى دیگر تحت تأثیر وهب ‌بن منبه، او را همان خضر نبى معرفى كرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع‌البیان، ج‌ 2، ص‌ 639؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 3، ص‌ 188.</ref> و از پیامبران پس از موسى شمرده‌اند كه در آیه‌ 87 [[سوره بقره]]/2 از آن‌ها یاد ‌شده است:<ref> تاریخ دمشق، ج‌ 8، ص‌ 33؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86.</ref> {{متن قرآن|«وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ...»}}<ref>[[آیه 87 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۸۷.]]</ref>.
 در ‌همین جهت، برخى دیگر از تفاسیر ذیل داستان ملاقات موسى با مردى حكیم در آیه‌ 65 [[سوره كهف]]/18، از ارمیا یاد ‌كرده‌اند<ref> زادالمسیر، ج‌ 5، ص ‌167.</ref> و در روایاتى دیگر از ‌او در جایگاه پیامبر دوره پس از شهادت یحیى ‌بن زكریا نام برده شده است.<ref> تاریخ دمشق، ج 64، ص 210؛ البدایة والنهایه، ج 2، ص 26.</ref>
@@ سطر ۹۷: / سطر ۹۷: @@
 '''''1. ارمیا و مرگ صد ساله:'''''
-بنا به برخى روایات سنى<ref> المعارف، ص 48؛ تفسیر قرطبى، ج 3، ص 188؛ الدرالمنثور، ج 2، ص ‌29.</ref> و [[شیعه]]،<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص‌ 117؛ تفسیر عیاشى، ج‌ 1، ص 140ـ141؛ وسائل‌الشیعه، ج 16، ص 142‌ـ‌143.</ref> ارمیا پس از خراب شدن بیت‌المقدس یا هنگام بازگشت از مصر با مقدارى آب و غذا به راه مى‌افتد و در گوشه‌اى بیرون شهر با نگاه به خرابه‌هاى آن از خود مى‌پرسد: چگونه خداوند این شهر<ref> تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 317.</ref> یا این جمع مردگان را پس از [[مرگ]] و نابودى دوباره برپا مى‌دارد: {{متن قرآن|«أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىَ يُحْيِـي هَـَذِهِ اللّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا»}}. ([[سوره بقره]]/2، 259)
+بنا به برخى روایات سنى<ref> المعارف، ص 48؛ تفسیر قرطبى، ج 3، ص 188؛ الدرالمنثور، ج 2، ص ‌29.</ref> و [[شیعه]]،<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص‌ 117؛ تفسیر عیاشى، ج‌ 1، ص 140ـ141؛ وسائل‌الشیعه، ج 16، ص 142‌ـ‌143.</ref> ارمیا پس از خراب شدن بیت‌المقدس یا هنگام بازگشت از مصر با مقدارى آب و غذا به راه مى‌افتد و در گوشه‌اى بیرون شهر با نگاه به خرابه‌هاى آن از خود مى‌پرسد: چگونه خداوند این شهر<ref> تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 317.</ref> یا این جمع مردگان را پس از [[مرگ]] و نابودى دوباره برپا مى‌دارد: {{متن قرآن|«أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا ...»}}<ref>[[آیه 259 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۵۹.]]</ref>.
-آنگاه خداوند او را 100 سال مى‌میراند؛ سپس دوباره در دوره بازگشت بنى‌اسرائیل از تبعید بابل و آبادى مجدد اورشلیم به حیات باز‌مى‌گرداند: {{متن قرآن|«فَأَمَاتَهُ اللّهُ مِئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ...»}}. ([[سوره بقره]]/2،‌ 259)
+آنگاه خداوند او را 100 سال مى‌میراند؛ سپس دوباره در دوره بازگشت بنى‌اسرائیل از تبعید بابل و آبادى مجدد اورشلیم به حیات باز‌مى‌گرداند: {{متن قرآن|«... فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ ۖ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ ۖ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ...»}}<ref>همان</ref>.
 در روایتى از وهب ‌بن منبه پس از نقل ماجراى مذكور، براى ارمیا حیاتى طولانى قائل شده و او را همچنان زنده شمرده‌اند.<ref> جامع‌البیان، مج ‌3، ج‌ 3، ص‌ 49؛ و مج‌ 9، ج‌ 15، ص‌ 50‌ـ‌52؛ تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 324.</ref> صرفنظر از روایات درباره شخصیت قرآنى ارمیا، میان مفسران اختلاف نظر پدید آمده است.
@@ سطر ۱۰۹: / سطر ۱۰۹: @@
 '''''2. ارمیا و فساد بنى‌اسرائیل:'''''
-ماجراى حمله بُختُ نُصَّر در روایات اسلامى، به ‌طور معمول ذیل آیه‌ 4‌ـ‌7 [[سوره اسراء]]/17 نقل مى‌شود: {{متن قرآن|«وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الأَرْضِ مَرَّتَيْنِ... × فَإِذَا جَاء وَعْدُ أُولاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَّنَا أُوْلِي بَأْسٍ شَدِيدٍ... × ...فَإِذَا جَاء وَعْدُ الآخِرَةِ لِيَسُوؤُواْ وُجُوهَكُمْ...»}}.
+ماجراى حمله بُختُ نُصَّر در روایات اسلامى، به ‌طور معمول ذیل آیات [[سوره اسراء]] نقل مى‌شود: {{متن قرآن|«{{آیه|17|4}} 💠<ref>[[آیه 4 سوره اسراء|سوره اسراء، آیه ۴.]]</ref> {{آیه|17|5}} 💠<ref>[[آیه 5 سوره اسراء|همان، آیه ۵.]]</ref> {{آیه|17|6}} 💠<ref>[[آیه 6 سوره اسراء|همان، آیه ۶.]]</ref> {{آیه|17|7}} <ref>[[آیه 7 سوره اسراء|همان، آیه 7.]]</ref>»}}.
 در این آیات از دو دوره افساد بنى‌اسرائیل و دوبار انتقام الهى از آنان یاد ‌شده است. برخى دوره نخست افساد را به زندانى ساختن ارمیا و كشتن زكریا مربوط دانسته<ref> الكشاف، ج‌ 2، ص‌ 649؛ جوامع الجامع، ج‌ 1، ص‌ 744؛ غریب القرآن، ص‌ 277.</ref> و عده‌اى دیگر، دوره دوم را مربوط به حبس و شكنجه ارمیا شمرده‌اند.<ref> المعارف، ص‌ 47.</ref>
@@ سطر ۱۲۷: / سطر ۱۲۷: @@
 [[شیخ صدوق]] از این ماجرا چنین حكایت مى‌كند: آنان كه از بیمارى طاعون رنج مى‌بردند، براى رهایى از آن همگى از شهر خارج شده به ساحل دریا پناه مى‌برند؛ آنگاه فرمان [[مرگ]] از سوى خداوند بر آنان فرود مى‌آید؛ سپس ارمیا با گذر از جمع مردگان به خداوند روى كرده و از او حیاتى دوباره را براى آنان خواستار مى‌شود و بدین ترتیب همگى به حیات باز‌مى‌گردند:<ref> الاعتقادات، ص‌ 60‌ـ‌61؛ بحارالانوار، ج‌ 53، ص‌ 128.</ref>
-{{متن قرآن|«أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ»}}. ([[سوره بقره]]/2، 243) در منابع دیگر نام این پیامبر، حزقیل یاد ‌شده است.<ref> مجمع‌البیان، ج 2، ص 604؛ تفسیر عیاشى، ج 1، ص‌ 131؛ البرهان، ج 1، ص‌ 503.</ref>
+{{متن قرآن|«أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ»}}<ref>[[آیه 243 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۴۳.]]</ref>. در منابع دیگر نام این پیامبر، حزقیل یاد ‌شده است.<ref> مجمع‌البیان، ج 2، ص 604؛ تفسیر عیاشى، ج 1، ص‌ 131؛ البرهان، ج 1، ص‌ 503.</ref>
 '''''4. ارمیا و جالوت:'''''
@@ سطر ۱۳۳: / سطر ۱۳۳: @@
 در روایتى از هارون ‌بن خارجه از [[امام باقر]] علیه‌السلام نقل شده كه ارمیا همان پیامبر دوره جالوت بوده كه مردم از او تعیین پادشاهى را درخواست كرده بودند تا به رهبرى او به مبارزه با جالوت برآیند.
-او نیز طالوت را به فرمان خداوند براى این امر برمى‌گزیند:<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص ‌108؛ الصافى، ج‌ 1، ص‌ 274؛ بحارالانوار، ج‌ 13، ص‌ 439.</ref> {{متن قرآن|«أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُواْ لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ... ×‌ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا»}}. ([[سوره بقره]]/2، 246‌ـ‌247)
+او نیز طالوت را به فرمان خداوند براى این امر برمى‌گزیند:<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص ‌108؛ الصافى، ج‌ 1، ص‌ 274؛ بحارالانوار، ج‌ 13، ص‌ 439.</ref> {{متن قرآن|«{{آیه|2|246}} 💠<ref>[[آیه 246 سوره بقره|سوره بقره، آیه ۲۴۶.]]</ref> {{آیه|2|247}}<ref>[[آیه 247 سوره بقره|همان، آیه ۲۴۷.]]</ref>»}}.
 نام این پیامبر در روایات دیگر كه شهرت بیشترى دارند، اشموئیل یاد ‌شده است.<ref> مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 610؛ المیزان، ج‌ 2، ص‌ 296‌ـ‌297.</ref>
@@ سطر ۱۳۹: / سطر ۱۳۹: @@
 '''''5. ارمیا و عذاب خدا بر اهل حجاز:'''''
-قرطبى، ذیل آیه‌ 11 [[سوره انبیاء]]/21 {{متن قرآن|«وَكَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً»}} ارمیا را پیام‌آور نزول غضب خداوند بر عرب‌هاى [[حجاز]] مى‌داند. آنان كه طغیان و فساد را به سر حد نهایى رسانده و پیامبرشان را كشته بودند، مورد غضب خدا قرار گرفتند و ارمیا از سوى خدا نزد بخت نُصَّر آمده، او را براى انتقام از ایشان به آن دیار مى‌فرستد. خداوند پیش از حمله بخت نُصَّر به ارمیا مأموریت مى‌دهد كه معد بن عدنان، جد پیامبر را از جزیرة‌العرب خارج سازد.<ref> تفسیر قرطبى، ج‌ 11، ص‌ 182.</ref>
+قرطبى، ذیل آیه‌ 11 [[سوره انبیاء]]/21 {{متن قرآن|«وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً ...»}}<ref>[[آیه 11 سوره انبیاء|سوره انبیاء، آیه ۱۱.]]</ref>؛ ارمیا را پیام‌آور نزول غضب خداوند بر عرب‌هاى [[حجاز]] مى‌داند. آنان كه طغیان و فساد را به سر حد نهایى رسانده و پیامبرشان را كشته بودند، مورد غضب خدا قرار گرفتند و ارمیا از سوى خدا نزد بخت نُصَّر آمده، او را براى انتقام از ایشان به آن دیار مى‌فرستد. خداوند پیش از حمله بخت نُصَّر به ارمیا مأموریت مى‌دهد كه معد بن عدنان، جد پیامبر را از جزیرة‌العرب خارج سازد.<ref> تفسیر قرطبى، ج‌ 11، ص‌ 182.</ref>
 به ماجراى نجات معد بن ‌عدنان به ‌گونه‌اى افسانه‌وار و گسترده در منابع اسلامى توجه شده است<ref> تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 327؛ المحبر، ص‌ 6‌ـ‌7؛ تاریخ ابن ‌خلدون، ج‌ 2، ص‌ 161، 239 و 299.</ref> و او را در زمره پیامبرانى برشمرده‌اند كه مژده ظهور [[پیامبر اسلام]] را داده‌اند.<ref> البدایة والنهایه، ج‌ 6‌، ص‌ 138؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86‌.</ref>

@@ سطر ۱۵۸: / سطر ۱۵۸: @@
 ==منابع==
 على معموری، دائرة المعارف قرآن کریم، جلد 2، صفحه 529-539.
+{{پیامبران}}
 [[رده: پیامبران]]
 [[رده:یهودیت]]

@@ سطر ۲: / سطر ۲: @@
 از پیامبران بزرگ بنى‌ اسرائیل در دوره سقوط اورشلیم بدست بُخْتُ نُصَّر.
 ارمیا ابن ‌حلقیا از [[پیامبران]] یهود در قرن 6‌ـ‌7 قبل از میلاد بوده كه در [[قرآن]] به ‌طور صریح از او نامى به ‌میان نیامده است؛ ولى منابع تاریخى و تفسیرى و روایى در ذیل برخى آیات از او یاد ‌كرده‌اند ([[سوره بقره]]/2، 243، 246 و 259؛ [[سوره اسراء]]/17، 4‌ـ‌7؛ [[سوره انبیاء]]/21،11) كه عمده این یادكردها درباره برخى حوادث سیاسى و اجتماعى یهود است. نام او در منابع اسلامى به ‌گونه‌هاى متعددى گزارش شده است: اِرمیا، اِرمیاء، اُرمیا، اورمیا و یرمیا.<ref> فتح‌البارى، ج‌ 6‌، ص‌ 309؛ تاریخ ابن‌خلدون، ج‌ 2، ص‌ 71؛ الدرالمنثور، ج‌ 2، ص‌ 29.</ref>
@@ سطر ۱۱: / سطر ۱۳: @@
 برخى نیز احتمال داده‌اند او از نسل «ابیاتار شیلوى» كاهن عصر سلیمان است كه به دستور وى به عناتوت تبعید شده بود.<ref> الكتاب المقدس، ص‌ 1637.</ref>
-'''تاریخچه نبوت ارمیا:'''
+==تاریخچه نبوت ارمیا==
 ارمیا در دوره افول آشوریان و به قدرت رسیدن بابلیان و رقابت آن دو امپراتورى با حكومت [[مصر]] مى‌زیسته است. دوره حیات او به ‌دلیل همزمانى با تبعید یهودیان به بابل، نقطه عطف مهمى در تاریخ یهود به ‌شمار ‌مى‌رود.
@@ سطر ۳۹: / سطر ۴۱: @@
 سرنوشت او از این دوره به بعد در هاله‌اى از ابهام است. برخى او را در مصر مدفون مى‌دانند و برخى دیگر از [[مرگ]] او در بابل خبر مى‌دهند. پاره‌اى گزارش‌ها نیز از سنگسارشدن وى بدست یهودیان مهاجر به مصر حكایت دارد. برخى از مسیحیان نیز به استناد عبارتى از رساله عبرانیان در عهد جدید،<ref> همان، عبرانیان، 11: 37.</ref> به شهادت آن پیامبر اعتقاد دارند؛ در مقابل عده‌اى دیگر او را همچنان زنده ‌پنداشته بازگشت او را به این جهان از بهشت ‌برین باور دارند.<ref> دایرة‌المعارف، ج‌ 3، ص‌ 226‌ـ‌227.</ref>
-'''پیام نبوى ارمیا:'''
+==پیام نبوى ارمیا==
 رسالت ارمیا، پیام انتقام خدا از ملتى گنه‌كار است. سخن خداوند در دوره غضب او بر بنى‌اسرائیل بر وى نازل مى‌شود تا چونان آتشى بر آنان شعله افكند. این رسالت سنگین و آن مردم نافرمان از هر سو بر او فشار مى‌آورد؛ بدین سبب سفر او از مناجات‌هاى سوزناك و پرتلاطم با خداوند سرشار است.<ref> كتاب مقدس، دوم ارمیا، 1‌ـ‌5: 1‌ـ‌20.</ref> او مردى تنها میان مردمى نادان بود كه او را به درستى درنیافته بودند و به وى افترا مى‌بستند و ستم مى‌كردند و او جز خدا پناه دیگرى نداشت؛ از این ‌روى در كتاب وى به احساس شدید مسئولیت در برابر خداوند و گوهر پیوند انسان با خدا برمى‌خوریم.
@@ سطر ۵۱: / سطر ۵۳: @@
 پیامبران پس از ارمیا مانند حزقیال و اشعیاى دوم<ref> تاریخ تمدن، ج‌ 1، ص‌ 378‌ـ‌379.</ref> و به ‌ویژه زكریا نیز رویكرد نبوى او را دنبال كرده‌اند تا آن جا كه برخى مسیحیان، روح ارمیا را در زكریا جارى شمرده‌اند.<ref> دایرة‌المعارف، ج‌ 3، ص‌ 227.</ref>
-'''ارمیا در عهد عتیق:'''
+==ارمیا در عهد عتیق==
 در دوره ارمیا، پیامبران دروغین بسیارى نیز حضور داشتند و این سبب مى‌شد تا مردم در ادعاى او با دیده تردید بنگرند؛ اما سرانجام متألّهان یهود در بازگشت از تبعید بابل تصمیم گرفتند او را از [[پیامبران]] الهى برشمرده و افزون بر سخنانش، تاریخ زندگى او را نیز در تورات به ‌صورت پیامبرى الهى درج كنند.<ref> الكتاب المقدس، ص‌ 1636‌ـ‌1637.</ref>
@@ سطر ۶۳: / سطر ۶۵: @@
 بخش‌هایى از سِفر مزامیر<ref> دایرة‌المعارف، ج‌ 3، ص‌ 227.</ref> به اضافه برخى متون اپوكریفایى دیگر نیز به ارمیا نسبت داده مى‌شود.<ref> قاموس الكتاب المقدس، ص 55ـ56؛ كتاب مقدس، مراثى ارمیا، 1‌ـ‌5.</ref> دیدگاه عهد عتیق درباره ارمیا از نگاهى كلى متأثر از رویكرد كلامى یهود به خداوند با طبیعتى شبه بشرى و پدیده نبوت به مثابه واقعیتى عادى و محسوس و شخصیت [[پیامبران]] به ‌صورت انسان‌هایى معمول با همه واكنش‌ها و افت و خیزهاى بشرى است كه به ‌طور طبیعى، واكنش انتقادى متألهان مسلمان را در پى داشته است.<ref> الهدى الى دین‌المصطفى، ج 1، ص‌ 154.</ref>
-'''ارمیا در منابع اسلامى:'''
+==ارمیا در منابع اسلامى==
 منابع تاریخى و تفسیرى اسلامى از آن جا كه نام ارمیا در قرآن به صراحت نیامده و حوادث زندگى او به تفصیل مورد توجه قرار نگرفته، از گزارش‌هاى تورات و باورهاى یهودیان و مسیحیان درباره این پیامبر، تأثیر بسیارى پذیرفته‌اند. در این میان، نقش «وهب ‌بن منبه» در ورود بخش گسترده‌اى از اسرائیلیات درباره این شخصیت بنى‌اسرائیل نیز حائز اهمیت است.
@@ سطر ۱۵۸: / سطر ۱۶۰: @@
 [[رده: پیامبران]]

@@ سطر ۶۹: / سطر ۶۹: @@
 در عین حال، انعكاس دیدگاه یهودى و مسیحى درباره این پیامبر در [[منابع اسلامى]] به ‌طور دقیق صورت نپذیرفته و در نتیجه، ابهام‌ها و تعارض‌هاى بسیارى درباره این پیامبر پدید آورده است.<ref> EncycLopedia of IsLam, VIV,p79.</ref>
-برخى او را همان عزیر پیامبر دانسته‌اند كه پس از مرگى 100 ساله دوباره زنده ‌شد<ref> تفسیر عبدالرزاق، ج‌ 1، ص‌ 358؛ جامع البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 639.</ref> و عده‌اى دیگر تحت تأثیر وهب ‌بن منبه، او را همان خضر نبى معرفى كرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع‌البیان، ج‌ 2، ص‌ 639؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 3، ص‌ 188.</ref> و از پیامبران پس از موسى شمرده‌اند كه در آیه‌ 87 [[سوره بقره]]/2 از آن‌ها یاد ‌شده است:<ref> تاریخ دمشق، ج‌ 8، ص‌ 33؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86.</ref> {{متن قرآن|«و‌لَقَد ءاتَینا موسَى الكِتبَ و قَفَّینا مِن بَعدِهِ بِالرُّسُلِ»}}.
+برخى او را همان عزیر پیامبر دانسته‌اند كه پس از مرگى 100 ساله دوباره زنده ‌شد<ref> تفسیر عبدالرزاق، ج‌ 1، ص‌ 358؛ جامع البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 639.</ref> و عده‌اى دیگر تحت تأثیر وهب ‌بن منبه، او را همان خضر نبى معرفى كرده<ref> جامع‌البیان، مج‌ 3، ج‌ 3، ص‌ 41؛ مجمع‌البیان، ج‌ 2، ص‌ 639؛ تفسیر قرطبى، ج‌ 3، ص‌ 188.</ref> و از پیامبران پس از موسى شمرده‌اند كه در آیه‌ 87 [[سوره بقره]]/2 از آن‌ها یاد ‌شده است:<ref> تاریخ دمشق، ج‌ 8، ص‌ 33؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86.</ref> {{متن قرآن|«وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ»}}.
 در ‌همین جهت، برخى دیگر از تفاسیر ذیل داستان ملاقات موسى با مردى حكیم در آیه‌ 65 [[سوره كهف]]/18، از ارمیا یاد ‌كرده‌اند<ref> زادالمسیر، ج‌ 5، ص ‌167.</ref> و در روایاتى دیگر از ‌او در جایگاه پیامبر دوره پس از شهادت یحیى ‌بن زكریا نام برده شده است.<ref> تاریخ دمشق، ج 64، ص 210؛ البدایة والنهایه، ج 2، ص 26.</ref>
-مفسران بر اساس این مجموعه روایات متعارض، داستان‌هاى متعددى از قرآن را بر او حمل كرده‌اند. در مقابل برخى دیگر از مفسران به این قبیل روایات با دیده تردید نگریسته<ref> المیزان، ج‌ 2، ص‌ 378.</ref> و دسته‌اى از آن‌ها را تضعیف سندى و محتوایى كرده و به اسراییلى بودن آن‌ها تصریح داشته‌اند.<ref> تفسیر ابن ‌كثیر، ج‌ 3، ص‌ 27‌ـ‌28؛ قصص‌الانبیاء، ابن ‌كثیر، ص 421؛ اسرائیلیات والموضوعات، ص‌ 234‌ـ‌237.</ref>
+مفسران بر اساس این مجموعه روایات متعارض، داستان‌هاى متعددى از قرآن را بر او حمل كرده‌اند. در مقابل برخى دیگر از مفسران به این قبیل روایات با دیده تردید نگریسته<ref> المیزان، ج‌ 2، ص‌ 378.</ref> و دسته‌اى از آن‌ها را تضعیف سندى و محتوایى كرده و به اسراییلى بودن آن‌ها تصریح داشته‌اند.<ref>تفسیر ابن ‌كثیر، ج‌ 3، ص‌ 27‌ـ‌28؛ قصص‌الانبیاء، ابن ‌كثیر، ص 421؛ اسرائیلیات والموضوعات، ص‌ 234‌ـ‌237.</ref>
 داستان ارمیا با روایتى از حسن بصرى آغاز مى‌شود كه درباره زهد و پارسایى او است. وى در این روایت، فرزند پادشاهى معرفى شده كه به رغم اصرار پدر، از ازدواج پرهیز مى‌كرده و به كناره‌گیرى از مردم تمایل داشته است تا آن كه سرانجام وحى الهى بر او نازل شد.<ref> تاریخ دمشق، ج‌ 8، ص‌ 34.</ref>
@@ سطر ۹۵: / سطر ۹۵: @@
 '''''1. ارمیا و مرگ صد ساله:'''''
-بنا به برخى روایات سنى<ref> المعارف، ص 48؛ تفسیر قرطبى، ج 3، ص 188؛ الدرالمنثور، ج 2، ص ‌29.</ref> و [[شیعه]]،<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص‌ 117؛ تفسیر عیاشى، ج‌ 1، ص 140ـ141؛ وسائل‌الشیعه، ج 16، ص 142‌ـ‌143.</ref> ارمیا پس از خراب شدن بیت‌المقدس یا هنگام بازگشت از مصر با مقدارى آب و غذا به راه مى‌افتد و در گوشه‌اى بیرون شهر با نگاه به خرابه‌هاى آن از خود مى‌پرسد: چگونه خداوند این شهر<ref> تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 317.</ref> یا این جمع مردگان را پس از [[مرگ]] و نابودى دوباره برپا مى‌دارد: {{متن قرآن|«اَو كالَّذى مَرَّ عَلى قَریَة و هِىَ خاوِیَةٌ عَلى عُروشِها قالَ اَنّى یُحیى هذِهِ اللّهُ بَعدَ مَوتِها»}}. ([[سوره بقره]]/2، 259)
+بنا به برخى روایات سنى<ref> المعارف، ص 48؛ تفسیر قرطبى، ج 3، ص 188؛ الدرالمنثور، ج 2، ص ‌29.</ref> و [[شیعه]]،<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص‌ 117؛ تفسیر عیاشى، ج‌ 1، ص 140ـ141؛ وسائل‌الشیعه، ج 16، ص 142‌ـ‌143.</ref> ارمیا پس از خراب شدن بیت‌المقدس یا هنگام بازگشت از مصر با مقدارى آب و غذا به راه مى‌افتد و در گوشه‌اى بیرون شهر با نگاه به خرابه‌هاى آن از خود مى‌پرسد: چگونه خداوند این شهر<ref> تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 317.</ref> یا این جمع مردگان را پس از [[مرگ]] و نابودى دوباره برپا مى‌دارد: {{متن قرآن|«أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىَ يُحْيِـي هَـَذِهِ اللّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا»}}. ([[سوره بقره]]/2، 259)
-آنگاه خداوند او را 100 سال مى‌میراند؛ سپس دوباره در دوره بازگشت بنى‌اسرائیل از تبعید بابل و آبادى مجدد اورشلیم به حیات باز‌مى‌گرداند: {{متن قرآن|«فَاَماتَهُ اللّهُ مِائَةَ عام ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَم لَبِثتَ قالَ لَبِثتُ یَومـًا اَو بَعضَ یَوم‌...»}}. ([[سوره بقره]]/2،‌259)
+آنگاه خداوند او را 100 سال مى‌میراند؛ سپس دوباره در دوره بازگشت بنى‌اسرائیل از تبعید بابل و آبادى مجدد اورشلیم به حیات باز‌مى‌گرداند: {{متن قرآن|«فَأَمَاتَهُ اللّهُ مِئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ...»}}. ([[سوره بقره]]/2،‌ 259)
 در روایتى از وهب ‌بن منبه پس از نقل ماجراى مذكور، براى ارمیا حیاتى طولانى قائل شده و او را همچنان زنده شمرده‌اند.<ref> جامع‌البیان، مج ‌3، ج‌ 3، ص‌ 49؛ و مج‌ 9، ج‌ 15، ص‌ 50‌ـ‌52؛ تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 324.</ref> صرفنظر از روایات درباره شخصیت قرآنى ارمیا، میان مفسران اختلاف نظر پدید آمده است.
@@ سطر ۱۰۷: / سطر ۱۰۷: @@
 '''''2. ارمیا و فساد بنى‌اسرائیل:'''''
-ماجراى حمله بُختُ نُصَّر در روایات اسلامى، به ‌طور معمول ذیل آیه‌ 4‌ـ‌7 [[سوره اسراء]]/17 نقل مى‌شود: {{متن قرآن|«و‌قَضَینا اِلى بَنى اِسرءیلَ فِى الكِتبِ لَتُفسِدُنَّ فِى‌الاَرضِ مَرَّتَینِ... × فَاِذا جاءَ وَعدُ اُولهُما بَعَثنا عَلَیكُم عِبادًا لَنا اولى بَأس شَدید... × ...فَاِذا جاءَ وَعدُ الأخِرَةِ لِیَسوءوا وُجوهَكُم‌...»}}.
+ماجراى حمله بُختُ نُصَّر در روایات اسلامى، به ‌طور معمول ذیل آیه‌ 4‌ـ‌7 [[سوره اسراء]]/17 نقل مى‌شود: {{متن قرآن|«وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الأَرْضِ مَرَّتَيْنِ... × فَإِذَا جَاء وَعْدُ أُولاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَّنَا أُوْلِي بَأْسٍ شَدِيدٍ... × ...فَإِذَا جَاء وَعْدُ الآخِرَةِ لِيَسُوؤُواْ وُجُوهَكُمْ...»}}.
 در این آیات از دو دوره افساد بنى‌اسرائیل و دوبار انتقام الهى از آنان یاد ‌شده است. برخى دوره نخست افساد را به زندانى ساختن ارمیا و كشتن زكریا مربوط دانسته<ref> الكشاف، ج‌ 2، ص‌ 649؛ جوامع الجامع، ج‌ 1، ص‌ 744؛ غریب القرآن، ص‌ 277.</ref> و عده‌اى دیگر، دوره دوم را مربوط به حبس و شكنجه ارمیا شمرده‌اند.<ref> المعارف، ص‌ 47.</ref>
@@ سطر ۱۲۵: / سطر ۱۲۵: @@
 [[شیخ صدوق]] از این ماجرا چنین حكایت مى‌كند: آنان كه از بیمارى طاعون رنج مى‌بردند، براى رهایى از آن همگى از شهر خارج شده به ساحل دریا پناه مى‌برند؛ آنگاه فرمان [[مرگ]] از سوى خداوند بر آنان فرود مى‌آید؛ سپس ارمیا با گذر از جمع مردگان به خداوند روى كرده و از او حیاتى دوباره را براى آنان خواستار مى‌شود و بدین ترتیب همگى به حیات باز‌مى‌گردند:<ref> الاعتقادات، ص‌ 60‌ـ‌61؛ بحارالانوار، ج‌ 53، ص‌ 128.</ref>
-{{متن قرآن|«اَلَم ‌تَرَ اِلَى الَّذینَ خَرَجوا مِن دِیرِهِم و هُم اُلوفٌ حَذَرَ المَوتِ فَقالَ لَهُمُ اللّهُ موتوا ثُمَّ اَحیهُم»}}. ([[سوره بقره]]/2، 243) در منابع دیگر نام این پیامبر، حزقیل یاد ‌شده است.<ref> مجمع‌البیان، ج 2، ص 604؛ تفسیر عیاشى، ج 1، ص‌ 131؛ البرهان، ج 1، ص‌ 503.</ref>
+{{متن قرآن|«أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ»}}. ([[سوره بقره]]/2، 243) در منابع دیگر نام این پیامبر، حزقیل یاد ‌شده است.<ref> مجمع‌البیان، ج 2، ص 604؛ تفسیر عیاشى، ج 1، ص‌ 131؛ البرهان، ج 1، ص‌ 503.</ref>
 '''''4. ارمیا و جالوت:'''''
@@ سطر ۱۳۱: / سطر ۱۳۱: @@
 در روایتى از هارون ‌بن خارجه از [[امام باقر]] علیه‌السلام نقل شده كه ارمیا همان پیامبر دوره جالوت بوده كه مردم از او تعیین پادشاهى را درخواست كرده بودند تا به رهبرى او به مبارزه با جالوت برآیند.
-او نیز طالوت را به فرمان خداوند براى این امر برمى‌گزیند:<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص ‌108؛ الصافى، ج‌ 1، ص‌ 274؛ بحارالانوار، ج‌ 13، ص‌ 439.</ref> {{متن قرآن|«اَلَم تَرَ اِلَى المَلاَِ مِن بَنى اِسرءیلَ مِن بَعدِ موسى اِذ قالوا لِنَبِىّ لَهُمُ ابعَث لَنا مَلِكـًا نُقتِل فى سَبیلِ اللّهِ... ×‌ و قالَ لَهُم نَبِیُّهُم اِنَّ اللّهَ قَد بَعَثَ لَكُم طالوتَ مَلِكـًا»}}. ([[سوره بقره]]/2، 246‌ـ‌247)
+او نیز طالوت را به فرمان خداوند براى این امر برمى‌گزیند:<ref> تفسیر قمى، ج‌ 1، ص ‌108؛ الصافى، ج‌ 1، ص‌ 274؛ بحارالانوار، ج‌ 13، ص‌ 439.</ref> {{متن قرآن|«أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُواْ لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ... ×‌ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا»}}. ([[سوره بقره]]/2، 246‌ـ‌247)
 نام این پیامبر در روایات دیگر كه شهرت بیشترى دارند، اشموئیل یاد ‌شده است.<ref> مجمع البیان، ج‌ 2، ص‌ 610؛ المیزان، ج‌ 2، ص‌ 296‌ـ‌297.</ref>
@@ سطر ۱۳۷: / سطر ۱۳۷: @@
 '''''5. ارمیا و عذاب خدا بر اهل حجاز:'''''
-قرطبى، ذیل آیه‌ 11 [[سوره انبیاء]]/21 {{متن قرآن|«و‌كَم قَصَمنا مِن قَریَة كانَت ظالِمَةً»}} ارمیا را پیام‌آور نزول غضب خداوند بر عرب‌هاى [[حجاز]] مى‌داند. آنان كه طغیان و فساد را به سر حد نهایى رسانده و پیامبرشان را كشته بودند، مورد غضب خدا قرار گرفتند و ارمیا از سوى خدا نزد بخت نُصَّر آمده، او را براى انتقام از ایشان به آن دیار مى‌فرستد. خداوند پیش از حمله بخت نُصَّر به ارمیا مأموریت مى‌دهد كه معد بن عدنان، جد پیامبر را از جزیرة‌العرب خارج سازد.<ref> تفسیر قرطبى، ج‌ 11، ص‌ 182.</ref>
+قرطبى، ذیل آیه‌ 11 [[سوره انبیاء]]/21 {{متن قرآن|«وَكَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً»}} ارمیا را پیام‌آور نزول غضب خداوند بر عرب‌هاى [[حجاز]] مى‌داند. آنان كه طغیان و فساد را به سر حد نهایى رسانده و پیامبرشان را كشته بودند، مورد غضب خدا قرار گرفتند و ارمیا از سوى خدا نزد بخت نُصَّر آمده، او را براى انتقام از ایشان به آن دیار مى‌فرستد. خداوند پیش از حمله بخت نُصَّر به ارمیا مأموریت مى‌دهد كه معد بن عدنان، جد پیامبر را از جزیرة‌العرب خارج سازد.<ref> تفسیر قرطبى، ج‌ 11، ص‌ 182.</ref>
 به ماجراى نجات معد بن ‌عدنان به ‌گونه‌اى افسانه‌وار و گسترده در منابع اسلامى توجه شده است<ref> تاریخ طبرى، ج‌ 1، ص‌ 327؛ المحبر، ص‌ 6‌ـ‌7؛ تاریخ ابن ‌خلدون، ج‌ 2، ص‌ 161، 239 و 299.</ref> و او را در زمره پیامبرانى برشمرده‌اند كه مژده ظهور [[پیامبر اسلام]] را داده‌اند.<ref> البدایة والنهایه، ج‌ 6‌، ص‌ 138؛ الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 86‌.</ref>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۷ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۰۲
(بدون تفاوت)

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-===اِرمیا===
+{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف قرآن کریم]]}}
 از پیامبران بزرگ بنى‌ اسرائیل در دوره سقوط اورشلیم بدست بُخْتُ نُصَّر.
@@ سطر ۱۵۱: / سطر ۱۵۱: @@
 افزون بر این، نقش‌هاى متعدد دیگرى نیز به ارمیا نسبت داده شده است: آبادسازى مصر و پادشاهى بر آن پس از تخریب بدست بخت نُصَّر،<ref> معجم‌البلدان، ج‌ 5، ص‌ 140.</ref> پنهان ساختن تابوت موسى<ref> تاریخ یعقوبى، ج‌ 1، ص‌ 65.</ref> كه در آخرالزمان از دریاچه طبریه بیرون كشیده خواهد شد.<ref> معجم احادیث المهدى، ج‌ 1، ص‌ 530‌ـ‌531.</ref>
-==پانویس ==
+==پانویس==
-<references />
+<references/>
-على معموری، دائرة المعارف قرآن کریم، جلد 2، صفحه 529-539
+==منابع==
 [[رده: پیامبران]]