حسن بن فضل طبرسی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۰۴

2025-05-12T07:04:37Z

مهدی موسوی در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۲۴

2025-05-12T05:24:09Z

مهدی موسوی در ‏۱۲ مهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۰۵:۱۱

2025-05-12T05:11:16Z

مهدی موسوی: صفحه‌ای تازه حاوی « حسن بن فضل طبرسی، فقیه، محدّث، از علمای بزرگ شیعه در قرن ششم هجری و مؤلف کت...» ایجاد کرد

2025-05-11T14:48:19Z

صفحه‌ای تازه حاوی « حسن بن فضل طبرسی، فقیه، محدّث، از علمای بزرگ شیعه در قرن ششم هجری و مؤلف کت...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

حسن بن فضل طبرسی، فقیه، محدّث، از علمای بزرگ [[شیعه]] در قرن ششم هجری و مؤلف کتاب [[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]] می‌باشد.

==ولادت==
ابونصر حسن بن فضل طبرسی، ملقب به رضی‌الدین، فرزند امین الدین فضل بن حسن طبرسی (متوفی ۵۴۸)، صاحب تفسیر معروف مجمع البیان است. دربارۀ زادگاه و تاریخ ولادت او اطلاع دقیقی دردست نیست. چون پدرش در مشهد و سبزوار می‌زیست، وی نیز باید در خراسان و نزد پدر تربیت یافته باشد. خانوادۀ وی اهل علم و فضل بودند. شیخ طبرسی کتاب جوامع الجامع خود را به درخواست پسرش نوشته است.

به نظر بعضی محققان، طبرسی منسوب به طبرِس، یعنی تفرش (از قرای معروف اطراف قم) است.<ref>حمد الله مستوفی، کتاب نزهة القلوب، ج۱، ص۶۸.</ref> او را منسوب به طبرستان (از بلاد وسیع مجاور مازندران و گیلان و گرگان) نیز دانسته‌اند.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل حرف طاء.</ref>

فرزند ابونصر طبرسی، علی بن حسن، از علمای اهل قلم و صاحب کتاب مشکاة الانوار است. این کتاب را در تکمیل مکارم الاخلاق، با استفاده از مسوده‌های کتاب جامع پدرش، نوشته است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۱، ص۵۵.</ref>

==جایگاه علمی==
حسن طبرسی از پدرش روایت کرده<ref>شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۲۰، ص۵۷.</ref> و مهذب الدین حسین بن ابوالفرج رده‌نیلی نیز از او روایت نموده است.<ref>شیخ حر عاملی، امل الامال، ج۲، ص۹۲-۹۳.</ref>

بزرگان امامیه، ابونصر طبرسی را توثیق کرده و بر او ثنا گفته‌اند.<ref>خویی، معجم الرجال، ج۶، ص۸۷.</ref>

شیخ حر عاملی درباره وی نوشته‌ است: او فاضلی محدث و صاحب تألیف بود و شیخ مهذب الدین حسین بن رده ـ از محققان برجسته و بنام آن روزگارـ از وی روایت کرده است.<ref>شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، ج۲، ص۷۵.</ref>

علامه مجلسی نیز در توصیف آن آورده است: «شهرت این کتاب همانند خورشید فراگیر و مؤلف آن مورد تأیید بسیاری از بزرگان و صاحب نظران امامیه است».<ref>علامه مجلسی، بحارالانوار، ص۹. </ref>

سید محسن امین به نقل از میرزای نوری در توصیف ابونصر و کتابش می‌نویسد: «وی فقیهی کامل و محدثی آگاه و برجسته بود و کتاب «مکارم الاخلاق» او جامع محاسن و آداب می‌باشد».<ref>امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۵، ص۲۲۳.</ref>

==آثار و تألیفات==

*[[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]]: مهمترین اثر ابونصر، مکارم الاخلاق و معالم الاعلاق است. به‌ نظر نوری طبرسی،<ref>حسین نوری طبرسی، نفس الرحمن فی فضائل سلمان، ج۱، ص۵۳۲.</ref> وی این کتاب را بعد از پنجاه سالگی تالیف کرده است. وی این کتاب را با استفاده از الاداب الدینیة پدرش و در زمان حیات او ،<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۲، ص۱۴۷.</ref> در دوازده باب مرتب کرده، که به حسن ترتیب نیز مشهور است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱، ص۱۹.</ref> او در ابتدا و انتهای کتاب خود، از روی تیمن و تبرک، دو خطبه از امام علی علیه السلام آورده است. محتوای این کتاب ناظر بر حسن رفتار، اخلاق، اوصاف، آداب و سنت‌های دینی منقول از پیامبر اکرم و امامان معصوم شیعه علیهم‌السلام است.

*جامع الأخبار: کتاب جامع الاخبار نیز به ابونصر طبرسی منسوب است.<ref>شیخ حر عاملی، امل الامال، ج۲، ص۷۵.</ref> گرچه در نسبت جامع الاخبار به ابونصر اختلاف است؛ چه این‌که بعضی آن را به محمد بن محمد شعیری، بعضی از آنِ شیخ جعفر دوریستی و گروهی از تألیفات شیخ ابوالحسن حناط دانسته‌اند.<ref>مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، ج۳، ص۴۰۰.</ref>

*جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال: ابونصر به ‌گواهی فرزندش، علی بن حسن،<ref>علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، ص۲۷.</ref> نوشتن کتاب جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال را پس از استقبال زیاد مردم از مکارم الاخلاق آغاز کرد، ولی هنوز آن را تمام نکرده بود که درگذشت، ظاهراً مسوده‌های این اثر نیز راجع به حسن رفتار بوده، که از رهگذر روایات موجود در کتاب‌های مشهور شیعی فراهم شده بوده است.<ref>علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، ص۲۷.</ref>

*اسرار الامامة.

==وفات==

دربارۀ وفات ابونصر طبرسی اطلاع دقیقی در دست نیست. برخی، اطلاعات مربوط به سفر به سبزوار، وفات در ۵۴۸ و انتقال جسد به مشهد و دفن در قتلگاه را به‌خطا، به ‌جای پدر، به او نسبت داده‌اند.<ref>محسن امین عاملی، اعیان الشیعة، ج۵، ص۲۲۳.</ref> چون ابونصر طبرسی مکارم الاخلاق را در زمان طبرسی پدر (متوفی۵۴) تدوین کرده و بعد از آن نیز به نوشتن کتاب جامع خود مشغول شده و در بین کار فوت کرده، شاید وفات او نزدیک به زمان فوت پدرش بوده است.

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*"طبرسی"، دانشنامه جهان اسلام، شماره ۶۸۴۶.
*"حسن طبرسی"، دائرةالمعارف مؤلفان اسلامی، ج۴، ص۱۰۹.
[[رده:علمای قرن ششم]][[رده:علماء شیعه]][[رده:محدثان]][[رده:فقیهان]]

@@ سطر ۲۱: / سطر ۲۱: @@
 تنها شخصى كه به عنوان استاد حسن بن فضل طبرسی نام برده شده است، پدر او أمين‌الإسلام [[شیخ طبرسی|فضل بن حسن طبرسى]] است كه هم استاد او بوده و هم از [[مشايخ]] [[اجازه (علم الحدیث)|اجازۀ]] اوست و حسن طبرسی از پدرش روایت کرده است.<ref>شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ج۲۰، ص۵۷.</ref>
-همچنین مهذّب الدین حسین بن ابوالفرج رده‌نیلی نیز از حسن بن فضل روایت نموده است.<ref>شیخ حر عاملی، امل الامال، ج۲، ص۹۲-۹۳.</ref> و نیز از شاگردان او فرزندش [[علی بن حسن طبرسی]] را يادكرده‌اند كه پس از پدر، عهده‌دار كارهاى او بوده و كتاب‌هاى نيمه تمام او را هم كامل كرده است.
+همچنین مهذّب الدین حسین بن ابوالفرج رده‌نیلی از حسن بن فضل روایت نموده است.<ref>شیخ حر عاملی، امل الامال، ج۲، ص۹۲-۹۳.</ref> و نیز از شاگردان او فرزندش [[علی بن حسن طبرسی]] را يادكرده‌اند كه پس از پدر، عهده‌دار كارهاى ابونصر طبرسی بوده و كتاب‌هاى نيمه تمام او را هم كامل كرده است.
 بزرگان [[امامیه]]، ابونصر طبرسی را توثیق کرده و بر او ثنا گفته‌اند.<ref>خویی، معجم الرجال، ج۶، ص۸۷.</ref>

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 |اساتید =  [[شیخ طبرسی|فضل بن حسن طبرسى]]،...
 |شاگردان = مهذّب‌الدین حسین رده‌نیلی، [[علی بن حسن طبرسی]]،...
-|آثار = [[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]]، جامع الأخبار، جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال، كنوز النجاح،...
+|آثار = [[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]]، جامع الأخبار، جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال،...
 }}
 ==ولادت و خاندان==
@@ سطر ۳۹: / سطر ۳۹: @@
 *جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال: ابونصر به ‌گواهی فرزندش، [[علی بن حسن طبرسی]]،<ref>علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار، ص۲۷.</ref> نوشتن کتاب «جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال» را پس از استقبال زیاد مردم از «مکارم الاخلاق» آغاز کرد، ولی هنوز آن را تمام نکرده بود که درگذشت. ظاهراً مسوّده‌های این اثر نیز راجع به حسن رفتار بوده، که از رهگذر روایات موجود در کتاب‌های مشهور [[شیعه|شیعی]] فراهم شده بوده است.<ref>علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، ص۲۷.</ref>
 *كتابى روايى دیگر مانند «مكارم الأخلاق»، كه بسيار مفصل‌تر از آن بوده و مطالبى كه در مكارم الأخلاق ذكر نكرده، در آن جمع‌آورى كرده است. فرزند بزرگوار او على بن حسن طبرسى در مقدمۀ «[[مشکاة الانوار فی غررالاخبار (کتاب)|مشكاة الأنوار]]» خود مى‌گويد: «وقتى پدرم كتاب مكارم الأخلاق را تأليف كرد و مورد قبول خاص و عام قرار گرفت، شروع به تصنيف كتابى نمود كه در آن بقيۀ آداب و اخلاق و اعمال حسنه را جمع‌آورى كند. وى بسيارى از روايات را نيز جمع‌آورى كرده، اما اجل فرا رسيده و موفق به اتمام آن نشد. پس از مدتى جمعى از دوستان و مؤمنين از من خواستند آن كتاب را كامل كرده و منتشر نمايم، من هم آن را مرتب كرده و ابواب آن را تنظيم كردم و نام آن را "مشكاةالأنوار فی غررالأخبار" نهادم». اين كتاب در حقيقت متعلق به حسن بن فضل طبرسى بوده كه بعد از وفات او پسرش آن را تكميل كرده و پس از تنظيم منتشر نموده است.
 ==وفات==

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-حسن بن فضل طبرسی، فقیه، محدّث، از علمای بزرگ [[شیعه]] در قرن ششم هجری و مؤلف کتاب [[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]] می‌باشد.
+دربارۀ زادگاه و تاریخ ولادت او اطلاع دقیقی دردست نیست. چون پدرش در [[مشهد]] و سبزوار می‌زیست، وی نیز باید در [[خراسان]] و نزد پدر تربیت یافته باشد. خانوادۀ وی اهل علم و فضل بودند. شیخ طبرسی کتاب «[[جوامع الجامع]]» خود را به درخواست پسرش نوشته است.
-==ولادت==
+فرزند ابونصر طبرسی، «[[علی بن حسن طبرسی]]» (متوفای حدود ۶۰۰ ق) نیز، از علمای اهل قلم و صاحب کتاب «[[مشکاة الانوار فی غررالاخبار (کتاب)|مشکاة الانوار]]» است. این کتاب را در تکمیل کتاب جامع پدرش «مکارم الاخلاق» و با استفاده از مسوّده‌های او نوشته است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۱، ص۵۵.</ref>
-به نظر بعضی محققان، طبرسی منسوب به طبرِس، یعنی تفرش (از قرای معروف اطراف قم) است.<ref>حمد الله مستوفی، کتاب نزهة القلوب، ج۱، ص۶۸.</ref> او را منسوب به طبرستان (از بلاد وسیع مجاور مازندران و گیلان و گرگان) نیز دانسته‌اند.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل حرف طاء.</ref>
+==جایگاه علمی==
-فرزند ابونصر طبرسی، علی بن حسن، از علمای اهل قلم و صاحب کتاب مشکاة الانوار است. این کتاب را در تکمیل مکارم الاخلاق، با استفاده از مسوده‌های کتاب جامع پدرش، نوشته است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۱، ص۵۵.</ref>
+همچنین مهذّب الدین حسین بن ابوالفرج رده‌نیلی نیز از حسن بن فضل روایت نموده است.<ref>شیخ حر عاملی، امل الامال، ج۲، ص۹۲-۹۳.</ref> و نیز از شاگردان او فرزندش [[علی بن حسن طبرسی]] را يادكرده‌اند كه پس از پدر، عهده‌دار كارهاى او بوده و كتاب‌هاى نيمه تمام او را هم كامل كرده است.
-==جایگاه علمی==
+بزرگان [[امامیه]]، ابونصر طبرسی را توثیق کرده و بر او ثنا گفته‌اند.<ref>خویی، معجم الرجال، ج۶، ص۸۷.</ref>
-بزرگان امامیه، ابونصر طبرسی را توثیق کرده و بر او ثنا گفته‌اند.<ref>خویی، معجم الرجال، ج۶، ص۸۷.</ref>
+[[شیخ حر عاملی]] درباره وی نوشته‌ است: او فاضلی [[محدث]] و صاحب تألیف بود و شیخ مهذب الدین حسین بن رده -از محققان برجسته و بنام آن روزگار- از وی روایت کرده است.<ref>شیخ حر عاملی، أمل الآمل، ج۲، ص۷۵.</ref>
-شیخ حر عاملی درباره وی نوشته‌ است: او فاضلی محدث و صاحب تألیف بود و شیخ مهذب الدین حسین بن رده ـ از محققان برجسته و بنام آن روزگارـ از وی روایت کرده است.<ref>شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، ج۲، ص۷۵.</ref>
+[[علامه مجلسی]] نیز در توصیف کتاب «[[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]]» و مؤلفش آورده است: «شهرت این کتاب همانند خورشید فراگیر و مؤلف آن مورد تأیید بسیاری از بزرگان و صاحب نظران امامیه است».<ref>علامه مجلسی، بحارالانوار، ص۹. </ref>
-علامه مجلسی نیز در توصیف آن آورده است: «شهرت این کتاب همانند خورشید فراگیر و مؤلف آن مورد تأیید بسیاری از بزرگان و صاحب نظران امامیه است».<ref>علامه مجلسی، بحارالانوار، ص۹. </ref>
+[[سید محسن امین]] به نقل از [[محدث نوری]] در وصف ابونصر و کتابش می‌نویسد: «وی فقیهی کامل و محدثی آگاه و برجسته بود و کتاب «مکارم الاخلاق» او جامع محاسن و آداب می‌باشد».<ref>سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج۵، ص۲۲۳.</ref>
 ==آثار و تألیفات==
-*[[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]]: مهمترین اثر ابونصر، مکارم الاخلاق و معالم الاعلاق است. به‌ نظر نوری طبرسی،<ref>حسین نوری طبرسی، نفس الرحمن فی فضائل سلمان، ج۱، ص۵۳۲.</ref> وی این کتاب را بعد از پنجاه سالگی تالیف کرده است. وی این کتاب را با استفاده از الاداب الدینیة پدرش و در زمان حیات او ،<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۲۲، ص۱۴۷.</ref> در دوازده باب مرتب کرده، که به حسن ترتیب نیز مشهور است.<ref>آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱، ص۱۹.</ref> او در ابتدا و انتهای کتاب خود، از روی تیمن و تبرک، دو خطبه از امام علی علیه السلام آورده است. محتوای این کتاب ناظر بر حسن رفتار، اخلاق، اوصاف، آداب و سنت‌های دینی منقول از پیامبر اکرم و امامان معصوم شیعه علیهم‌السلام است.
+*جامع الأخبار: کتاب «جامع الاخبار» نیز به ابونصر طبرسی منسوب است.<ref>شیخ حر عاملی، امل الامال، ج۲، ص۷۵.</ref> در نسبت جامع الاخبار به ابونصر اختلاف است؛ چه این‌که بعضی آن را به محمد شعیری، بعضی از آنِ [[جعفر بن محمد دوریستی]] و گروهی از تألیفات شیخ ابوالحسن حناط دانسته‌اند.<ref>محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۳، ص۴۰۰.</ref> گرچه ممکن است این عنوان بین چند نفر مشترک باشد.
-*اسرار الامامة.
+*جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال: ابونصر به ‌گواهی فرزندش، [[علی بن حسن طبرسی]]،<ref>علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار، ص۲۷.</ref> نوشتن کتاب «جامع لسائر الاقوال و لمحاسن الاحوال» را پس از استقبال زیاد مردم از «مکارم الاخلاق» آغاز کرد، ولی هنوز آن را تمام نکرده بود که درگذشت. ظاهراً مسوّده‌های این اثر نیز راجع به حسن رفتار بوده، که از رهگذر روایات موجود در کتاب‌های مشهور [[شیعه|شیعی]] فراهم شده بوده است.<ref>علی بن حسن طبرسی، مشکاة الانوار فی غرر الاخبار، ص۲۷.</ref>
 ==وفات==
-دربارۀ وفات ابونصر طبرسی اطلاع دقیقی در دست نیست. برخی، اطلاعات مربوط به سفر به سبزوار، وفات در ۵۴۸ و انتقال جسد به مشهد و دفن در قتلگاه را به‌خطا، به ‌جای پدر، به او نسبت داده‌اند.<ref>محسن امین عاملی، اعیان الشیعة، ج۵، ص۲۲۳.</ref> چون ابونصر طبرسی مکارم الاخلاق را در زمان طبرسی پدر (متوفی۵۴) تدوین کرده و بعد از آن نیز به نوشتن کتاب جامع خود مشغول شده و در بین کار فوت کرده، شاید وفات او نزدیک به زمان فوت پدرش بوده است.
+دربارۀ وفات ابونصر حسن بن فضل طبرسى اطلاع دقیقی در دست نیست. برخی علما، اطلاعات مربوط به سفر به سبزوار، وفات در ۵۴۸ ق. و انتقال جسد به [[مشهد]] و دفن در قتلگاه را به‌خطا، به ‌جای پدرش [[شیخ طبرسی]]، به او نسبت داده‌اند.<ref>محسن امین عاملی، اعیان الشیعة، ج۵، ص۲۲۳.</ref> چون ابونصر طبرسی «[[مکارم الاخلاق (کتاب)|مکارم الأخلاق]]» خود را در زمان طبرسی پدر (متوفی ۵۴۸ ق) تدوین کرده و بعد از آن نیز به نوشتن کتاب «جامع» خود مشغول شده و در بین کار فوت کرده، شاید وفات او نزدیک به زمان فوت پدرش بوده است.
 ==پانویس==
@@ سطر ۳۹: / سطر ۵۰: @@
 *"طبرسی"، دانشنامه جهان اسلام، شماره ۶۸۴۶.
 *"حسن طبرسی"، دائرةالمعارف مؤلفان اسلامی، ج۴، ص۱۰۹.
 [[رده:علمای قرن ششم]][[رده:علماء شیعه]][[رده:محدثان]][[رده:فقیهان]]