Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-12T09:07:54Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

نمایش تغییرات

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T15:01:12Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

نمایش تغییرات

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:01:27Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''حدیث لولاک''' عبارتی است که در منابع حدیثی و کلامی، به‌عنوان سخنی از خداوند خطاب به [[پیامبر اسلام]] صلی الله علیه و آله نقل شده است. مضمون آن این است که آفرینش جهان به‌سبب وجود آن حضرت انجام گرفته است. مشهورترین صورت آن {{متن حدیث|«لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»}}؛ «اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم» است. این عبارت را قندوزی، عالم حنفی سدهٔ سیزدهم قمری، در ینابیع المودة و [[علامه مجلسى|علامه مجلسی]] در [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] آورده‌اند. صورت‌های گسترده‌تری نیز گزارش شده که آفرینش را به وجود [[امام علی علیه السلام]] و [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت فاطمه سلام الله علیها]] پیوند می‌دهند. در کلام [[شیعه]]، این حدیث بیانگر غایت بودن پیامبر و [[اهل البیت]] در آفرینش شمرده می‌شود. در برابر، صغانی از محدثان سدهٔ هفتم قمری آن را ساختگی خوانده و [[آلبانی]] آن را در شمار احادیث موضوع آورده است.<ref>قندوزی، ینابیع المودة، ج۱، ص۲۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۴، ص۱۱۶؛ آلبانی، سلسلة الأحادیث الضعیفة، ج۱، ص۴۵۰.</ref>

==متن حدیث==

قندوزی در وصف پیامبر صلی الله علیه و آله او را «علة غاییة فی تکوین الأکون»؛ «علت غایی در پدید آمدن جهان‌ها» خوانده و سپس نوشته است: {{متن حدیث|«وَقَالَ فِي حَدِيثِهِ الْقُدْسِيِّ: لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»}}؛ «و در حدیث قدسی خود فرمود: اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم».<ref>قندوزی، ینابیع المودة، ج۱، ص۲۴.</ref>

در بحار الأنوار، همین مضمون در ضمن روایتی از امام علی علیه السلام دربارهٔ خلقت نور پیامبر آمده است. در آن روایت خداوند می‌فرماید: {{متن حدیث|«وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»}}؛ «و به عزت و جلالم سوگند، اگر تو نبودی افلاک را نمی‌آفریدم». در این نقل، «ما» به‌جای «لما» آمده است. مجلسی در جای دیگر همین مضمون را با خطاب دوگانه آورده است: {{متن حدیث|«لَوْلَاكُمَا لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»}}؛ «اگر شما دو نفر نبودید، افلاک را نمی‌آفریدم».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۵، ص۲۸ و ج۷۴، ص۱۱۶؛ نمازی شاهرودی، مستدرک سفینة البحار، ج۳، ص۱۶۸.</ref>

در روایتی که دیلمی در مسند الفردوس از [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] نقل کرده، آفرینش بهشت و دوزخ نیز به وجود پیامبر معلق شده است: {{متن حدیث|«أَتَانِي جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ، لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْجَنَّةَ، وَلَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ النَّارَ»}}؛ «جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای محمد، اگر تو نبودی بهشت را نمی‌آفریدم و اگر تو نبودی دوزخ را نمی‌آفریدم». [[ابن عساکر]] نیز عبارتی با لفظ {{متن حدیث|«لَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ الدُّنْيَا»}}؛ «اگر تو نبودی، دنیا را نمی‌آفریدم» گزارش کرده است.<ref>آلبانی، سلسلة الأحادیث الضعیفة، ج۱، ص۴۵۰.</ref>

در نقلی دیگر که [[علامه امینی|امینی]] از [[ابوهريره|ابوهریره]] و از طرق اهل سنت آورده، خداوند پنج تن را غایت آفرینش می‌خواند: {{متن حدیث|«هَؤُلَاءِ خَمْسَةٌ مِنْ وَلَدِكَ، لَوْلَاهُمْ مَا خَلَقْتُكَ... لَوْلَاهُمْ مَا خَلَقْتُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ»}}؛ «اینان پنج تن از فرزندان تواند؛ اگر آنان نبودند تو را نمی‌آفریدم... اگر آنان نبودند بهشت و دوزخ را نمی‌آفریدم».<ref>امینی، الغدیر، ج۲، ص۳۰۰.</ref>

===صورت سه‌بخشی===

در برخی نقل‌های متأخر، بند سومی نیز به عبارت افزوده شده و آفرینش به حضرت فاطمه سلام الله علیها پیوند یافته است.<ref>گرامی، لولا فاطمه، ص۹.</ref> گرامی این صورت را در کتاب لولا فاطمه چنین آورده است:

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ، وَلَوْلَا عَلِيٌّ لَمَا خَلَقْتُكَ، وَلَوْلَا فَاطِمَةُ لَمَا خَلَقْتُكُمَا</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم؛ اگر علی نبود، تو را نمی‌آفریدم؛ و اگر فاطمه نبود، شما دو را نمی‌آفریدم.</div>
</div>
</div>

نمازی شاهرودی گزارش کرده است که مجمع النورین، از آثار فاضل مرندی، دو بند نخست را آورده و به وحید بهبهانی نسبت داده است. گرامی نیز سند و دلالت این صورت را بررسی کرده و از آن دفاع کرده است.<ref>گرامی، لولا فاطمه، ص۹؛ نمازی شاهرودی، مستدرک سفینة البحار، ج۳، ص۱۶۸.</ref>

برخی بر این عبارت اشکال ادبی گرفته‌اند که «لولا» بر ضمیر متصل درنمی‌آید و به‌جای «لولاك» باید «لولا أنت» گفته می‌شد. در پاسخ گفته شده است که این کار در کلام عرب سابقه دارد و تعبیرهایی مانند «لولاك» و «لولاه» بسیار است.<ref>گرامی، لولا فاطمه، ص۱۲.</ref>

برخی نیز مضمون آن را خلاف عقل دانسته‌اند. پاسخ مدافعان این است که «لولا» در اینجا بیان علت غایی است، نه علت فاعلی؛ آفرینش به‌سبب شرافت و هدف وجود پیامبر انجام شده است، نه به این معنا که او آفریننده باشد. مجلسی نیز پیامبر و امام علی علیه السلام را «علت غایی همهٔ موجودات» خوانده است.<ref>گرامی، لولا فاطمه، ص۱۵؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۴، ص۱۱۶.</ref>

==معنای واژه‌ها==

«لولا» در این عبارت از نوع «لولای امتناعیه» است. در این ساختار، جزا به وجود شرط وابسته است و با نبود شرط تحقق نمی‌یابد. پس معنای جمله چنین است: «اگر تو نبودی، آفرینش انجام نمی‌گرفت». «الأفلاك» جمع «فلک» است و در نجوم کهن به مدارهای آسمانی گفته می‌شد. مقصود از آن در این حدیث، همهٔ جهان آفرینش است، نه تنها آسمان‌های دیدنی.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «فلک»؛ گرامی، لولا فاطمه، ص۱۱.</ref>

این عبارت از گونهٔ [[حدیث قدسی]] شمرده می‌شود؛ یعنی سخنی که پیامبر صلی الله علیه و آله مضمون آن را از خداوند گزارش می‌کند و در شمار آیات [[قرآن]] نیست. به گفتهٔ گرامی، همهٔ آنچه بر پیامبر وحی شده در قرآن ثبت نشده و مطالب دیگری نیز وحی شده است.<ref>گرامی، لولا فاطمه، ص۱۱.</ref>

==سند و طرق نقل==

در منابع شیعه، بحار الأنوار این عبارت را در دو موضع آورده است: در ضمن روایت نور پیامبر و در توضیح جایگاه پیامبر و امام علی علیه السلام. قندوزی نیز آن را بدون سند و در ضمن وصف پیامبر نقل کرده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۱۵، ص۲۸ و ج۷۴، ص۱۱۶؛ قندوزی، ینابیع المودة، ج۱، ص۲۴.</ref>

در منابع اهل سنت، روایت ابن عباس از طریق دیلمی در مسند الفردوس آمده است. آلبانی سند آن را چنین گزارش می‌کند: عبیدالله بن موسی قرشی، از فضیل بن جعفر بن سلیمان، از عبدالصمد بن علی بن عبدالله بن عباس، از پدرش، از ابن عباس. به گفتهٔ او، دیلمی در این روایت متفرد است و سند آن سست است.<ref>آلبانی، سلسلة الأحادیث الضعیفة، ج۱، ص۴۵۰.</ref>

امینی در [[الغدیر (کتاب)|الغدیر]]، این عبارت را از منابع اهل سنت گرد آورده است: فرائد السمطین حموینی و مناقب خوارزمی، و نیز از مستدرک [[حاکم نیشابوری]] (ج۲، ص۶۱۵)، شفاء السقام سبکی (ص۱۲۱) و شرح المواهب زرقانی (ج۱، ص۴۴). به گزارش گرامی، بیهقی در دلائل النبوة، طبرانی در المعجم الصغیر و سمهودی در وفاء الوفاء نیز آن را نقل کرده‌اند. مدینة المعاجز نیز آن را نقل کرده است.<ref>امینی، الغدیر، ج۲، ص۳۰۰ و ج۵، ص۴۳۵؛ گرامی، لولا فاطمه، ص۱۳.</ref>

==دلالت کلامی==

مهم‌ترین دلالت حدیث، تعیین غایت آفرینش است. مجلسی در توضیح آن می‌نویسد: {{متن حدیث|«إِنَّ الرَّسُولَ وَأَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ أَبْوَابُ هَذِهِ الْأُمَّةِ، لِصَيْرُورَتِهِمَا سَبَبًا لِوُجُودِ كُلِّ شَيْءٍ وَعِلَّةً غَائِيَّةً لِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ»}}؛ «پیامبر و امیرالمؤمنین درهای این امت‌اند، زیرا سبب وجود هر چیز و علت غایی همهٔ موجودات شده‌اند».<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۴، ص۱۱۶؛ نمازی شاهرودی، مستدرک سفینة البحار، ج۳، ص۱۶۸.</ref>

قرآن کریم هدف آفرینش جن و انس را عبادت می‌داند: {{متن قرآن|«وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ»}}؛ «و جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند». نیز پیامبر را رحمتی برای جهانیان می‌خواند: {{متن قرآن|«وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ»}}؛ «و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم».<ref>قرآن کریم، سورهٔ ذاریات، آیهٔ ۵۶؛ قرآن کریم، سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۷.</ref> گرامی در توضیح غایت آفرینش می‌گوید هدف، کمال انسان و پیوستن او به وجود برتر است و پیامبر و اهل بیت علیهم السلام غایت آفرینش‌اند.<ref>گرامی، لولا فاطمه، ص۱۴ و ۱۹.</ref>

صورت سه‌بخشی، آفرینش را به امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه سلام الله علیها نیز پیوند می‌دهد. جایگاه اهل بیت در قرآن با آیاتی مانند آیهٔ تطهیر و آیهٔ مودت بیان شده است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «همانا خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاک گرداند». و: {{متن قرآن|«قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»}}؛ «بگو برای رسالت پاداشی از شما نمی‌خواهم جز دوستی خویشاوندان».<ref>قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ قرآن کریم، سورهٔ شوری، آیهٔ ۲۳.</ref>

==نقد و دیدگاه مخالفان==

نقدهای سندی بر این عبارت، بیشتر از سوی محدثان اهل سنت مطرح شده است. صغانی (د. ۶۵۰ق) آن را در کتاب الأحادیث الموضوعة، «موضوع» خواند. عجلونی (د. ۱۱۶۲ق) در کشف الخفاء و شوکانی (د. ۱۲۵۰ق) در الفوائد المجموعة این حکم را از او نقل کردند.<ref>عجلونی، کشف الخفاء، حرف اللام؛ شوکانی، الفوائد المجموعة؛ آلبانی، سلسلة الأحادیث الضعیفة، ج۱، ص۴۵۰.</ref>

ملا علی قاری (د. ۱۰۱۴ق)، از عالمان حنفی، سند آن را ثابت ندانست، اما نوشت: «لکن معناه صحیح»؛ «اما معنایش درست است». او برای تأیید، روایت دیلمی از ابن عباس را آورد.<ref>قاری، الأسرار المرفوعة، ص۶۷–۶۸؛ آلبانی، سلسلة الأحادیث الضعیفة، ج۱، ص۴۵۰.</ref>

آلبانی این دفاع را نپذیرفت. به باور او، حکم به درستی معنا تنها پس از اثبات روایت دیلمی رواست و دیلمی در آن متفرد است. او سند روایت را در مسند دیلمی دیده و آن را بسیار سست خوانده است. آلبانی همچنین می‌گوید در سنت نبوی، حدیث ثابتی نیست که آفرینش جهان یا افلاک را به وجود پیامبر معلق کند.<ref>آلبانی، سلسلة الأحادیث الضعیفة، ج۱، ص۴۵۰.</ref>

در برابر، گرامی این مبنا را نقد می‌کند. به باور او، ضعف سند به‌تنهایی دلیل بر نادرستی مضمون نیست و باید مضمون را با قرآن و روایات سنجید. او روایاتی را که پیامبر و اهل بیت را هدف آفرینش می‌خوانند، متعدد و مستفیض، بلکه متواتر می‌شمارد.<ref>گرامی، لولا فاطمه، ص۱۲–۱۶.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* آلبانی، محمد ناصرالدین؛ سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة، ریاض: مکتبة المعارف، ۱۴۱۲ق؛ ج۱.
* ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «فلک».
* امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۲ و ج۵.
* شوکانی، محمد؛ الفوائد المجموعة فی الأحادیث الموضوعة، قاهره: المطبعة السلفیة، ۱۳۴۶ق.
* عجلونی، اسماعیل؛ کشف الخفاء و مزیل الإلباس، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۵۱ق.
* قاری، علی بن سلطان محمد؛ الأسرار المرفوعة فی الأخبار الموضوعة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ص۶۷–۶۸.
* قندوزی، سلیمان؛ ینابیع المودة لذوی القربی، تحقیق سید علی جمال أشرف الحسینی، بیروت: دار الأسوة للطباعة والنشر، بی‌تا؛ ج۱.
* گرامی، محمدعلی؛ لولا فاطمه، قم: دفتر آیت‌الله محمدعلی گرامی، چاپ سوم، ۱۳۸۵.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱۵ و ج۷۴.
* نمازی شاهرودی، علی؛ مستدرک سفینة البحار، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا؛ ج۳.

{{حدیث}}
[[رده:احادیث با عناوین خاص]]
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
[[رده:پیامبر اکرم]]
[[رده:کلام]]
[[رده:نبوت]]

حدیث لولاک - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه