حدیث حقیقت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۴

2026-09-15T12:14:42Z

مهدی موسوی: ویرایش

2021-11-23T12:00:32Z

ویرایش

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۱۸ مهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۰۵

2020-05-18T10:05:36Z

Zamani در ‏۱۸ مهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۹:۳۳

2020-05-18T09:33:36Z

Zamani در ‏۱۸ مهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۹:۱۲

2020-05-18T09:12:03Z

Zamani در ‏۱۸ مهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۸:۳۳

2020-05-18T08:33:27Z

Zamani: صفحه‌ای تازه حاوی «'''حدیث حقیقت''' عنوانی است برای گفتگویی مشهور میان امام علی علیه السلام و ک...» ایجاد کرد

2020-05-18T08:25:51Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''حدیث حقیقت''' عنوانی است برای گفتگویی مشهور میان امام علی علیه السلام و ک...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''حدیث حقیقت''' عنوانی است برای گفتگویی مشهور میان [[امام علی علیه السلام]] و [[کمیل بن زیاد نخعی|کُمیل بن زیاد نخعی]] پیرامون «حقیقت». در این روایت کمیل ابتدا از حقیقت مى‏‌پرسد و حضرت على از پاسخ سر بازمى‌‏زند اما با اصرار کمیل جمله ای کوتاه در توضیح حقیقت می گوید. کمیل با عبارتی زدنی بیانا تقاضای توضیح بیشتری می کند و امام جمله دیگری می گوید و در پی درخواست های بعدی کمیل برای تبیین بیشتر امام مطابق با نقلی 4 و مطابق با نقلی 5 جمله در تفسیر حقیقت بیان می کند.

حدیث حقیقت بخصوص مورد توجه حکما و عرفا قرار گرفته است و توسط افراد مختلفی شرح و تفسیر شده است.
==متن حدیث==
حدیث حقیقت در کلمات مخزونه فیض کاشانی چنین آمده است:
و في كلام أمير المؤمنين عليه السلام في حديث كميل‏ حيث سأله عن الحقيقة، فقال: (مالك و الحقيقة. فقال: أَ وَ لست صاحب سرّك. قال عليه السلام: بلى و لكن يرشّح‏ عليك ما يطفح منّي.

فقال كميل: أو مثلك يخيب سائلًا. فقال أمير المؤمنين عليه السلام: الحقيقة كشف سبحات الجلال من غير إشارة.

فقال: زدني فيه بياناً. فقال عليه السلام: محو الموهوم مع صحو المعلوم.

فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: هتك الستر لغلبة السرّ.

فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: جذب الأحديّة لصفة التوحيد.

فقال: زدنى بياناً. فقال عليه السلام: نور يشرق من صبح الأزل، فيلوح على هياكل التوحيد آثاره.

فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: أطف السراج، فقد طلع الصبح)

==ترجمه حدیث==
در پاورقی محقق رساله کلمات مخزونه فیض کاشانی که در مجموعه رسائل فیض کاشانی چاپ شده است ترجمه فارسى حدیث به نقل از ميرزا قاسم على اخگر حيدرآبادى چنین آمده است:

يا امير المؤمنين حقيقت چيست؟ فرمود: تو و دريافت اين حقيقت؟ عرض كرد: آيا من صاحب سرّ تو نيستم؟ فرمود: آرى صاحب‏ [سرّ] من‏ هستى، [لیکن] مى‏ريزد بر تو آنچه از ديگ سينه من به جوش آيد. كميل عرض كرد: آيا مثل تو، سائل را نوميد و محروم گرداند؟ فرمود: حقيقت كشف سبحات جلال است به غير اشاره. گفت: روشن‏تر از اين بيان فرما. فرمود: زايل كردن كثرت موجود موهوم است به استيلاى سلطان حقيقت. پس عرض كرد: توضيحى بر آن بيفزا. فرمود: پرده درى سرّ به سبب غلبه مستورى است. عرض كرد: تشريحى بر آن اضافه فرما. فرمود: جذب احديّت صفت توحيد است. التماس كرد: توضيحى زياده از آن كن. فرمود: نورى است كه درخشان است از صبح ازل، پس ظاهر شود بر هياكل توحيد آثار او. عرض كرد: بيانى بر آن زياده فرما. امير عليه السلام فرمود: بكش چراغ [را]، به تحقيق كه صبح طالع شود. <ref>مجموعه رسائل فیض کاشانی، ج3، کلمات مکنونه، ص42 منبع مورد ارجاع برای این ترجمه در پاورقی محقق:[شرح حديث حقيقت، نسخه شماره 3532 ف، كتابخانه ملّى، ص 5- 6]</ref>

==حدیث حقیقت در منابع==
علامه حسن زاده آملی در مورد منابع این حدیث می گوید:
حديث حقيقت را شيخ بهايى در كشكول، و سيد حيدر آملى در جامع الاسرار، و قاضى نور الله در مجالس المؤمنين، و عبد الرزاق لاهيجى در شرح گلشن راز، و محدث قمى در سفينة البحار نقل كرده‏اند، و بسيارى از اساطين حكمت و عرفان آن را شرح كرده‏اند از آن جمله قطب شيرازى كه در مجموعه‏اى به چاپ سنگى طبع شده است و به غلط به علامه حلى نسبت داد شده است، و از آن جمله شرح جناب استاد مرحوم حاج ميرزا مهدى الهى قمشه‏اى به نظم بر آنست.<ref>هزار و يك نكته، ص562</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*ملا محسن فيض كاشانى، مجموعه رسائل فيض، تحقیق: محمد امامى كاشانى و بهراد جعفرى‏، تهران، مدرسه عالى شهيد مطهرى، چاپ اول، 1387 ش.
*علامه حسن زاده آملى، هزار و يك نكته، تهران، مركز نشر فرهنگى رجاء، چاپ پنجم، 1365 ش.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''«حدیث حقیقت»''' عنوانی است برای گفتگویی مشهور میان [[امام علی علیه السلام|امام علی]] (علیه السلام) و [[کمیل بن زیاد نخعی|کُمیل بن زیاد نخعی]] پیرامون «حقیقت». در این روایت، کمیل ابتدا از حقیقت مى‏‌پرسد و حضرت على از پاسخ سر بازمى‌‏زند، اما با اصرار کمیل، امام چند جمله ای کوتاه در توضیح حقیقت می فرماید. حدیث حقیقت بخصوص مورد توجه حکما و عرفا قرار گرفته و شرح و ترجمه شده است.
+'''«حدیث حقیقت»''' عنوانی است برای گفتگویی مشهور میان [[امام علی علیه السلام|امام علی]] (علیه‌السلام) و [[کمیل بن زیاد نخعی|کُمیل بن زیاد نخعی]] پیرامون «[[حق|حقیقت]]». در این روایت، کمیل از معنای «حقیقت» مى‏‌پرسد و حضرت على (علیه‌السلام) ابتدا از پاسخ سر بازمى‌‏زند، اما با اصرار کمیل، امام چند جمله‌ای کوتاه در توضیح «حقیقت» می‌فرماید. این [[حدیث]] بخصوص مورد توجه حکما و عرفا قرار گرفته و شرح و ترجمه شده است.
 ==متن و ترجمه حدیث==
 «حدیث حقیقت» در کتاب «کلمات مخزونه» [[فیض کاشانی]] چنین آمده است:
-«و فی کلام أمیرالمؤمنین علیه السلام فی حدیث کمیل‏ حیث سأله عن الحقیقة، فقال: ما لَک و الحقیقة؟ فقال: أَوَ لستُ صاحبَ سرّک. قال علیه السلام: بلى و لکن یرشّح‏ علیک ما یطفح منّی.
+«و فی کلام [[امیرالمؤمنین|أمیرالمؤمنین]] علیه السلام فی حدیث [[کمیل بن زیاد نخعی|کمیل‏]] حیث سأله عن الحقیقة، فقال: ما لَک و الحقیقة؟ فقال: أَوَ لستُ صاحبَ سرّک. قال علیه السلام: بلى و لکن یرشّح‏ علیک ما یطفح منّی.
-فقال کمیل: أو مثلک یخیب سائلًا. فقال أمیر المؤمنین علیه السلام: الحقیقة کشف سبحات الجلال من غیر إشارة.
+فقال کمیل: أو مثلُک یخیّب سائلًا. فقال أمیرالمؤمنین علیه السلام: الحقیقة کشف سبحات الجلال من غیر إشارة.
-فقال: زدنی فیه بیاناً. فقال علیه السلام: محو الموهوم مع صحو المعلوم.
+فقال: زِدنی فیه بیاناً. فقال علیه السلام: محو الموهوم مع صحو المعلوم.
 فقال: زدنی بیاناً. فقال علیه السلام: هتک الستر لغلبة السرّ.
-فقال: زدنی بیاناً. فقال علیه السلام: جذب الأحدیة لصفة التوحید.
+فقال: زدنی بیاناً. فقال علیه السلام: جذب الأحدیة لصفة التوحید.<ref>در روضات الجنات جمله «جذب الأحدیة لصفة التوحید» نیامده است. روضات الجنات، ج‏۶، ص۶۲.</ref>
 فقال: زدنى بیاناً. فقال علیه السلام: نور یشرق من صبح الأزل، فیلوح على هیاکل التوحید آثاره.
-فقال: زدنی بیاناً. فقال علیه السلام: أطف السراج، فقد طلع الصبح».<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص۱۷۰؛ مجموعه رسائل فیض کاشانی، ج۳، کلمات مکنونه، ص۴۲</ref>
+فقال: زدنی بیاناً. فقال علیه السلام: أطفئ السراج، فقد طلع الصبح».<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص۱۷۰؛ مجموعه رسائل فیض کاشانی، ج۳، کلمات مکنونه، ص۴۲</ref>
-در [[روضات الجنات (کتاب)|روضات الجنات]] جمله «جذب الأحدیة لصفة التوحید» نیامده است.<ref>روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، ج‏۶، ص ۶۲</ref>
+در پاورقی محقق رساله «کلمات مخزونه» [[فیض کاشانی]] -که در مجموعه رسائل فیض کاشانی چاپ شده است- ترجمه فارسى این [[حدیث]] به نقل از میرزا قاسم على اخگر حیدرآبادى چنین آمده است:
-در پاورقی محقق رساله «کلمات مخزونه» فیض کاشانی -که در مجموعه رسائل فیض کاشانی چاپ شده است- ترجمه فارسى حدیث به نقل از میرزا قاسم على اخگر حیدرآبادى چنین آمده است:
+«یا امیر المؤمنین حقیقت چیست؟ فرمود: تو و دریافت این حقیقت؟ عرض کرد: آیا من صاحب سرّ تو نیستم؟ فرمود: آرى صاحب‏ [سرّ] من‏ هستى، [لیکن] مى‏ ریزد بر تو آنچه از دیگ سینه من به جوش آید. کمیل عرض کرد: آیا مثل تو، سائل را نومید و محروم گرداند؟ فرمود: حقیقت، کشف سبحات جلال است به غیر اشاره. گفت: روشن‏تر از این بیان فرما. فرمود: زایل کردن کثرت موجود موهوم است به استیلاى سلطان حقیقت. پس عرض کرد: توضیحى بر آن بیفزا. فرمود: پرده درى سرّ به سبب غلبه مستورى است. عرض کرد: تشریحى بر آن اضافه فرما. فرمود: جذب احدیت صفت [[توحید]] است. التماس کرد توضیحى زیاده از آن کن. فرمود: نورى است که درخشان است از صبح ازل، پس ظاهر شود بر هیاکل توحید آثار او. عرض کرد: بیانى بر آن زیاده فرما. امیر علیه السلام فرمود: چراغ را بکُش (خاموش کن)، به تحقیق که صبح طالع شود».<ref>مجموعه رسائل فیض کاشانی، ج۳، کلمات مکنونه، ص۴۲</ref>
-«یا امیر المؤمنین حقیقت چیست؟ فرمود: تو و دریافت این حقیقت؟ عرض کرد: آیا من صاحب سرّ تو نیستم؟ فرمود: آرى صاحب‏ [سرّ] من‏ هستى، [لیکن] مى‏ ریزد بر تو آنچه از دیگ سینه من به جوش آید. کمیل عرض کرد: آیا مثل تو، سائل را نومید و محروم گرداند؟ فرمود: حقیقت، کشف سبحات جلال است به غیر اشاره. گفت: روشن‏تر از این بیان فرما. فرمود: زایل کردن کثرت موجود موهوم است به استیلاى سلطان حقیقت. پس عرض کرد: توضیحى بر آن بیفزا. فرمود: پرده درى سرّ به سبب غلبه مستورى است. عرض کرد: تشریحى بر آن اضافه فرما. فرمود: جذب احدیت صفت توحید است. التماس کرد: توضیحى زیاده از آن کن. فرمود: نورى است که درخشان است از صبح ازل، پس ظاهر شود بر هیاکل توحید آثار او. عرض کرد: بیانى بر آن زیاده فرما. امیر علیه السلام فرمود: چراغ را بکش (خاموش کن)، به تحقیق که صبح طالع شود».<ref>مجموعه رسائل فیض کاشانی، ج۳، کلمات مکنونه، ص۴۲</ref>
+همچنین از جمله کسانى که این حدیث را نقل کرده و خود نیز به تحقیق آن پرداخته‏‌اند، جناب «[[سید حیدر آملی]]» است که در کتاب «جامع الاسرار» خود، حدیث مذکور را آورده است که متن این حدیث و ترجمه آن همراه با توضیحاتى، ذیلا آورده مى‌‏شود:
 «... از کمیل بن زیاد نخعى روایت است که از حضرت على(ع) از حقیقت سؤال نمود، بدین‏‌گونه: ما الحقیقة: حقیقت چیست؟ حضرت در جواب فرمود: ما لک و الحقیقة: تو را با حقیقت چه کار؟!
-چون «کمیل» که خود را صاحب سرّ آن حضرت مى ‏دانست از این پاسخ تعجّب نمود عرضه داشت: او لستُ صاحب سرّک: آیا من رازدار تو نیستم؟
+چون «کمیل» که خود را صاحب سرّ آن حضرت مى ‏دانست از این پاسخ تعجّب نمود عرضه داشت: أو لستُ صاحب سرّک: آیا من رازدار تو نیستم؟
 حضرت در جواب فرمود: بلى و لکن یترشّح علیک ما یطفح منّى: آرى! امّا (آنچه از اسرار از من به تو مى‏ رسد) ترشّحى ناچیز است (که از قلزم زخّار سینه من) سرریز می‌‏کند و به تو می‌‏رسد.
@@ سطر ۴۹: / سطر ۴۷: @@
 لذا حضرت فرمود: أطفئ السّراج فقد طلع الصّبح: این چراغ کم‌‏نور عقل را خاموش کن که صبح (وصال) جمال لم‌‏یزلى از گریبان جانت دمیده است».
-==حدیث حقیقت در منابع ==
+==حدیث حقیقت در منابع==
-[[علامه حسن زاده آملی]] در مورد منابع این [[حدیث]] می گوید:
+[[علامه حسن زاده آملی|علامه حسن‌زاده آملی]] در مورد منابع این [[حدیث]] می گوید:
-«حدیث حقیقت» را [[شیخ بهایى]] در کشکول، و سید حیدر آملى در جامع الاسرار، و [[قاضی نورالله شوشتری|قاضى نورالله]] در [[مجالس المؤمنین (کتاب)|مجالس المؤمنین]]، و [[ملا عبدالرزاق لاهیجی|عبدالرزاق لاهیجى]] در شرح [[گلشن راز (کتاب)|گلشن راز]]، و [[حاج شیخ عباس قمی|محدث قمى]] در [[سفینة البحار]] نقل کرده‏‌اند، و بسیارى از اساطین [[حکمت|حکمت]] و [[عرفان]] آن را شرح کرده‏‌اند از آن جمله [[قطب الدین شیرازی|قطب شیرازى]] که در مجموعه‏ اى به چاپ سنگى طبع شده است و به غلط به [[علامه حلی|علامه حلى]] نسبت داد شده است، و از آن جمله شرح جناب استاد مرحوم [[میرزا مهدی الهی قمشه ای|میرزا مهدى الهى قمشه ‏اى]] به نظم بر آنست.<ref>هزار و یک نکته، ص۵۶۲</ref>
+«حدیث حقیقت» را [[شیخ بهایى]] در «کشکول، و سید حیدر آملى در «جامع الاسرار و منبع الأنوار»، و [[قاضی نورالله شوشتری|قاضى نورالله]] در «[[مجالس المؤمنین (کتاب)|مجالس المؤمنین]]»، و [[ملا عبدالرزاق لاهیجی|عبدالرزاق لاهیجى]] در «شرح [[گلشن راز (کتاب)|گلشن راز]]»، و [[حاج شیخ عباس قمی|محدث قمى]] در «[[سفینة البحار]]» نقل کرده‏‌اند، و بسیارى از اساطین [[حکمت|حکمت]] و [[عرفان]] آن را شرح کرده‏‌اند از آن جمله [[قطب الدین شیرازی|قطب الدین شیرازى]] که در مجموعه‏‌اى به چاپ سنگى طبع شده است و به غلط به [[علامه حلی|علامه حلى]] نسبت داد شده است، و از آن جمله شرح جناب استاد مرحوم [[میرزا مهدی الهی قمشه ای|میرزا مهدى الهى قمشه‌‏اى]] به نظم بر آنست.<ref>هزار و یک نکته، ص۵۶۲</ref>
 برخی دیگر از منابعی که این حدیث را نقل کرده اند عبارتند از:
-* [[روضات الجنات (کتاب)|روضات الجنات]]، سیدمحمدباقر خوانسارى، ج۶، ص۶۲ (چاپ جدید).
+*[[روضات الجنات (کتاب)|روضات الجنات]]، [[سید محمدباقر موسوی خوانساری|سید محمدباقر خوانسارى]]، ج۶، ص۶۲ (چاپ جدید).
-* شرح الاسماء، [[حاج ملاهادی سبزواری|حاج ملاهادى سبزوارى]]، ص۱۳۱، ذیل جمله اللهم إنّی اسئلک باسمک یا أحد یا واحد.
+*شرح الاسماء، [[حاج ملاهادی سبزواری|حاج ملاهادى سبزوارى]]، ص۱۳۱، ذیل جمله اللهم إنّی اسئلک باسمک یا أحد یا واحد.
-* ناسخ التواریخ، جزء پنجم احوالات امیرالمؤمنین علیه ‏السلام.
+*[[ناسخ التواریخ (کتاب)|ناسخ التواریخ]]، محمدتقى سپهر، جزء پنجم در احوالات [[امیرالمؤمنین]] علیه ‏السلام.
-* حکمت الهى، مهدى الهى قمشه ‏اى، ص۲۷۰، انتشارات اسلامى (چاپ سوم).
+*حکمت الهى، مهدى الهى قمشه‌‏اى، ص۲۷۰، انتشارات اسلامى (چاپ سوم).
-* رجال نیشابورى (به نقل از روضات الجنات، ج۶، ص۶۱).
+*رجال نیشابورى (به نقل از روضات الجنات، ج۶، ص۶۱).
-* کلمات المحققین، ص۱۶۱.<ref>مهریزی، مهدی، «شرح حدیث حقیقت خواجه محمد دهدار»، مجله میراث حدیث شیعه، شماره ۲</ref>
+*کلمات المحققین، ص۱۶۱.<ref>مهریزی، مهدی، «شرح حدیث حقیقت خواجه محمد دهدار»، مجله میراث حدیث شیعه، شماره ۲</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
 ==منابع==
-*سید محمدباقر خوانسارى، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم، دهاقانى (اسماعیلیان)، ۱۳۹۰ ق.
-*سید حیدر آملى، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران، مرکز انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ اول، ۱۳۶۸ ه.ش.
+*مجموعه رسائل فیض، فیض کاشانى، تحقیق: محمد امامى کاشانى‏، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۷ ش.
-*علامه حسن زاده آملى، هزار و یک نکته، تهران، مرکز نشر فرهنگى رجاء، چاپ پنجم، ۱۳۶۵ ش.
+*روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، سید محمدباقر خوانسارى، قم، دهاقانى (اسماعیلیان)، ۱۳۹۰ ق.
-*فیض کاشانى، مجموعه رسائل فیض، تحقیق: محمد امامى کاشانى‏، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۷ ش.
+*جامع الأسرار و منبع الأنوار، سید حیدر آملى، تهران، مرکز انتشارات علمى و فرهنگى، چاپ اول، ۱۳۶۸ ش.
-*مهریزی، مهدی، «شرح حدیث حقیقت خواجه محمد دهدار»، مجله میراث حدیث شیعه، شماره ۲.
+*هزار و یک نکته، تهران، علامه حسن‌زاده آملى، مرکز نشر فرهنگى رجاء، چاپ پنجم، ۱۳۶۵ ش.
 *[https://www.islamquest.net/fa/archive/fa47074 سایت اسلام کوئست].

@@ سطر ۳: / سطر ۳: @@
 حدیث حقیقت بخصوص مورد توجه حکما و عرفا قرار گرفته است و توسط افراد مختلفی شرح و تفسیر شده است.
 ==متن حدیث==
-حدیث حقیقت در کلمات مخزونه فیض کاشانی چنین آمده است:
+حدیث حقیقت در کلمات مخزونه [[فیض کاشانی]] چنین آمده است:
-و في كلام أمير المؤمنين عليه السلام في حديث كميل‏  حيث سأله عن الحقيقة، فقال: (مالك و الحقيقة. فقال: أَ وَ لست صاحب سرّك. قال عليه السلام: بلى و لكن يرشّح‏ عليك ما يطفح منّي.
+و في كلام أمير المؤمنين عليه السلام في حديث كميل‏  حيث سأله عن الحقيقة، فقال: مالك و الحقيقة. فقال: أَ وَ لست صاحب سرّك. قال عليه السلام: بلى و لكن يرشّح‏ عليك ما يطفح منّي.
 فقال كميل: أو مثلك يخيب سائلًا. فقال أمير المؤمنين عليه السلام: الحقيقة كشف سبحات الجلال من غير إشارة.
@@ سطر ۱۸: / سطر ۱۸: @@
 فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: أطف السراج، فقد طلع الصبح<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص170؛ مجموعه رسائل فیض کاشانی، ج3، کلمات مکنونه، ص42</ref>
-در روضات الجنات جمله «جذب الأحديّة لصفة التوحيد» نیامده است.<ref>روضات الجنات في أحوال العلماء و السادات، ج‏6، ص 62</ref> و سید حیدر آملی در جامع الاسرار در یکجا این عبارت را نیاورده<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص28</ref> و در جای دیگر آورده است.<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص170</ref>
+در روضات الجنات جمله «جذب الأحديّة لصفة التوحيد» نیامده است.<ref>روضات الجنات في أحوال العلماء و السادات، ج‏6، ص 62</ref> و [[سید حیدر آملی]] در [[جامع الاسرار]] در یکجا این عبارت را نیاورده<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص28</ref> و در جای دیگر آورده است.<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص170</ref>
 ==ترجمه حدیث==
@@ سطر ۲۶: / سطر ۲۶: @@
 ==حدیث حقیقت در منابع==
-علامه حسن زاده آملی در مورد منابع این حدیث می گوید:
+[[علامه حسن زاده آملی]] در مورد منابع این حدیث می گوید:
-حديث حقيقت را شيخ بهايى در كشكول، و سيد حيدر آملى در جامع الاسرار، و قاضى نور الله در مجالس المؤمنين، و عبد الرزاق لاهيجى در شرح گلشن راز، و محدث قمى در سفينة البحار نقل كرده‏‌اند، و بسيارى از اساطين حكمت و عرفان آن را شرح كرده‏‌اند از آن جمله قطب شيرازى كه در مجموعه‏اى به چاپ سنگى طبع شده است و به غلط به علامه حلى نسبت داد شده است، و از آن جمله شرح جناب استاد مرحوم حاج ميرزا مهدى الهى قمشه‏اى به نظم بر آنست.<ref>هزار و يك نكته، ص562</ref>
+حديث حقيقت را [[شيخ بهايى]] در كشكول، و سيد حيدر آملى در جامع الاسرار، و قاضى نور الله در مجالس المؤمنين، و عبد الرزاق لاهيجى در شرح گلشن راز، و محدث قمى در [[سفينة البحار]] نقل كرده‏‌اند، و بسيارى از اساطين حكمت و عرفان آن را شرح كرده‏‌اند از آن جمله قطب شيرازى كه در مجموعه‏اى به چاپ سنگى طبع شده است و به غلط به علامه حلى نسبت داد شده است، و از آن جمله شرح جناب استاد مرحوم حاج ميرزا مهدى الهى قمشه‏اى به نظم بر آنست.<ref>هزار و يك نكته، ص562</ref>
 برخی از منابعی که این حدیث را نقل کرده اند عبارتند از:

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ مهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۸:۳۳
سطر ۱۷:		سطر ۱۷:

	فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: أطف السراج، فقد طلع الصبح)		فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: أطف السراج، فقد طلع الصبح)
		+
		+	در برخی از منابع همچون جامع الاسرار سید حیدر آملی جمله جذب الأحديّة لصفة التوحيد نیامده است.<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص28</ref>

	==ترجمه حدیث==		==ترجمه حدیث==

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''حدیث حقیقت''' عنوانی است برای گفتگویی مشهور میان [[امام علی علیه السلام]] و [[کمیل بن زیاد نخعی|کُمیل بن زیاد نخعی]] پیرامون «حقیقت». در این روایت کمیل ابتدا از حقیقت مى‏‌پرسد و حضرت على از پاسخ سر بازمى‌‏زند اما با اصرار کمیل جمله ای کوتاه در توضیح حقیقت می گوید. کمیل با عبارتی زدنی بیانا تقاضای توضیح بیشتری می کند و امام جمله دیگری می گوید و در پی درخواست های بعدی کمیل برای تبیین بیشتر امام مطابق با نقلی 4 و مطابق با نقلی 5 جمله در تفسیر حقیقت بیان می کند.
+'''حدیث حقیقت''' عنوانی است برای گفتگویی مشهور میان [[امام علی علیه السلام]] و [[کمیل بن زیاد نخعی|کُمیل بن زیاد نخعی]] پیرامون «حقیقت». در این روایت کمیل ابتدا از حقیقت مى‏‌پرسد و حضرت على از پاسخ سر بازمى‌‏زند اما با اصرار کمیل جمله ای کوتاه در توضیح حقیقت می گوید. کمیل با عبارتی زدنی بیانا تقاضای توضیح بیشتری می کند و امام جمله دیگری می گوید و در پی درخواست های بعدی کمیل برای تبیین بیشتر، امام مطابق با نقلی 4 و مطابق با نقلی 5 جمله در تفسیر حقیقت بیان می کند.
 حدیث حقیقت بخصوص مورد توجه حکما و عرفا قرار گرفته است و توسط افراد مختلفی شرح و تفسیر شده است.
@@ سطر ۱۶: / سطر ۱۶: @@
 فقال: زدنى بياناً. فقال عليه السلام: نور يشرق من صبح الأزل، فيلوح على هياكل التوحيد آثاره.
-فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: أطف السراج، فقد طلع الصبح)
+فقال: زدني بياناً. فقال عليه السلام: أطف السراج، فقد طلع الصبح<ref>جامع الأسرار و منبع الأنوار، ص170؛ مجموعه رسائل فیض کاشانی، ج3، کلمات مکنونه، ص42</ref>
 ==ترجمه حدیث==