Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-12T10:15:23Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:19:21Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''حدیث امان''' سخنی از [[پیامبر اسلام|پیامبر خدا]] صلی‌الله‌علیه‌وآله است که در آن خاندان او به ستارگان آسمان مانند شده‌اند: ستارگان تا در آسمان‌اند، آسمان از فروپاشی در امان است و [[اهل البیت|خاندان پیامبر]] نیز تا در میان امت باشند، امت را از نابودی و پراکندگی نگاه می‌دارند. مشهورترین صورت آن چنین است: {{متن حدیث|«النُّجُومُ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ، وَأَهْلُ بَيْتِي أَمَانٌ لِأُمَّتِي»}}؛ «ستارگان مایهٔ ایمنی آسمانیان‌اند و خاندان من مایهٔ ایمنی امت من». این حدیث را محدثان [[اهل سنت]] در مسند [[احمد بن حنبل]]، [[المستدرک علی الصحیحین (کتاب)|المستدرک]] و ذخائر العقبی و محدثان [[شیعه]] در [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] نقل کرده‌اند. متکلمان شیعه آن را شاهدی بر جایگاه ممتاز اهل بیت و ضرورت حضور امام در جامعه می‌دانند و آن را در کنار [[حدیث ثقلین]] و [[حدیث سفینه]] می‌آورند. سند و گسترهٔ مصداق آن میان پژوهشگران اختلافی است.<ref>محب طبری، ذخائر العقبی، الباب الخامس: ذکر أنهم أمان لأمة محمد؛ ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، باب الأمان ببقائهم.</ref>

==متن و ترجمه==

صورت گسترده‌تر حدیث، که ابن حجر هیتمی آن را به روایت احمد بن حنبل و دیگران نسبت می‌دهد، سه حلقه دارد: {{متن حدیث|«النُّجُومُ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ، فَإِذَا ذَهَبَتِ النُّجُومُ ذَهَبَ أَهْلُ السَّمَاءِ، وَأَهْلُ بَيْتِي أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ، فَإِذَا ذَهَبَ أَهْلُ بَيْتِي ذَهَبَ أَهْلُ الْأَرْضِ»}}؛ «ستارگان مایهٔ ایمنی آسمانیان‌اند؛ چون ستارگان از میان بروند، آسمانیان از میان می‌روند؛ و خاندان من مایهٔ ایمنی زمینیان‌اند؛ چون خاندان من از میان بروند، زمینیان از میان می‌روند».<ref>ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، باب الأمان ببقائهم.</ref>

در [[صحیح مسلم (کتاب)|صحیح مسلم]]، ابوموسی اشعری همین مضمون را با تعبیری دیگر نقل کرده است: {{متن حدیث|«النُّجُومُ أَمَنَةٌ لِلسَّمَاءِ... وَأَنَا أَمَنَةٌ لِأَصْحَابِي... وَأَصْحَابِي أَمَنَةٌ لِأُمَّتِي»}}؛ «ستارگان مایهٔ ایمنی آسمان‌اند... و من مایهٔ ایمنی یارانم هستم... و یاران من مایهٔ ایمنی امت من‌اند».<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة.</ref> در این روایت واژهٔ «أَمَنَة» آمده است؛ این واژه معنای «ایمنی و امنیت» می‌دهد، نه «أمانة» که به معنای «امانت» است. نادرست خواندن آن، ترجمهٔ حدیث را دگرگون می‌کند.

==معنای امان==

واژهٔ «امان» در لغت به معنای «ایمنی» و «بی‌بیم شدن» است و در این حدیث به دو کارکرد ستارگان اشاره دارد: نخست استواری آسمان، دوم هدایت در تاریکی. قرآن نیز ستارگان را نشانهٔ راه خوانده است: {{متن قرآن|«وَبِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ»}}؛ «و آنان با ستاره راه می‌یابند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۶.</ref>

بر این اساس، «امان» بودن اهل بیت دو لایه دارد: نگاه‌داشتن امت از فروپاشی و نابودی، و راهبری آن در فتنه‌ها و اختلاف‌ها. ابن حجر هیتمی در توضیح روایت، «امان» را به ایمنی از اختلافی که به نابودی امت می‌انجامد تفسیر کرده است. [[علامه مجلسى|علامه مجلسی]] نیز در [[بحارالأنوار (کتاب)|بحار الأنوار]] بابی با عنوان «باب أنهم أمان لأهل الأرض من العذاب» («باب اینکه آنان مایهٔ ایمنی زمینیان از عذاب‌اند») گشوده است.<ref>ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، باب الأمان ببقائهم؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۷، باب أنهم أمان لأهل الأرض من العذاب.</ref>

==سند حدیث==

حدیث امان از چند [[صحابی]] نقل شده است. روایت ابوموسی اشعری در صحیح مسلم آمده است. [[حاکم نیشابوری]] نیز آن را در [[المستدرک علی الصحیحین (کتاب)|المستدرک]] از [[جابر بن عبدالله انصاری|جابر بن عبدالله]]، ابوموسی اشعری و [[عبدالله بن عباس|ابن عباس]] نقل کرده است. سلمة بن اکوع نیز آن را روایت کرده و محب طبری طریق او را در ذخائر العقبی آورده است.<ref>حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین؛ محب طبری، ذخائر العقبی، الباب الخامس: ذکر أنهم أمان لأمة محمد.</ref>

دربارهٔ اعتبار سند، ابن حجر هیتمی می‌گوید جمعی از محدثان حدیث را با سند ضعیف آورده‌اند، اما در ادامه یادآور می‌شود که از طرق بسیاری نقل شده و طرق یکدیگر را تقویت می‌کنند. ازاین‌رو برخی آن را قابل استناد دانسته‌اند و برخی در سند آن خدشه کرده‌اند. در منابع شیعه، این حدیث در ابواب فضایل اهل بیت و ذیل عنوان «امان» نقل شده است.<ref>ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، باب الأمان ببقائهم؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۷، باب أنهم أمان لأهل الأرض من العذاب.</ref>

==مصداق اهل بیت==

دربارهٔ اینکه «اهل بیت» در این حدیث چه کسانی را دربر می‌گیرد، اختلاف است. مفسران و متکلمان شیعه به استناد [[آیه تطهیر]] و [[حدیث کساء]]، مصداق آن را [[پنج تن|پنج تن]] و امامان دوازده‌گانه می‌دانند: {{متن قرآن|«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»}}؛ «خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد».<ref>قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۲۷.</ref>

در برابر، در بسیاری از تفاسیر اهل سنت دامنهٔ «اهل بیت» گسترده‌تر گرفته شده و همسران پیامبر یا بنی‌هاشم را نیز دربر می‌گیرد؛ در حالی که برخی دیگر از مفسران آن را به پنج تن محدود کرده‌اند. ازاین‌رو نمی‌توان مصداق حدیث را به‌طور قطعی به یک گروه محدود کرد.<ref>ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، باب الأمان ببقائهم؛ قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳.</ref>

==دلالت کلامی==

مضمون حدیث، پیوند بقای امت با حضور اهل بیت است. [[امام سجاد علیه السلام]] همین مضمون را بر خاندان خود تطبیق کرده است: {{متن حدیث|«نَحْنُ أَمَانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ كَمَا أَنَّ النُّجُومَ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ»}}؛ «ما مایهٔ ایمنی زمینیان هستیم، چنان‌که ستارگان مایهٔ ایمنی آسمانیان‌اند».<ref>قندوزی، ینابیع المودة، به نقل از میر حامد حسین، خلاصة عبقات الأنوار، ج۴.</ref>

در ادامهٔ همان روایت آمده است که به سبب وجود اهل بیت، زمین از فروپاشی نگاه داشته می‌شود: {{متن حدیث|«وَلَوْلَا مَا عَلَى الْأَرْضِ مِنَّا لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا»}}؛ «و اگر آنچه از ما بر زمین است نمی‌بود، زمین اهل خود را فرو می‌برد». این مضمون با آیهٔ ۳۳ سورهٔ انفال هم‌سو است: {{متن قرآن|«وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِيهِمْ»}}؛ «و خداوند چنین نبود که آنان را عذاب کند در حالی که تو در میانشان هستی».<ref>قندوزی، ینابیع المودة، به نقل از میر حامد حسین، خلاصة عبقات الأنوار، ج۴؛ قرآن کریم، سورهٔ انفال، آیهٔ ۳۳.</ref>

متکلمان شیعه وجود امام را «لطف» می‌دانند و وجوب آن را در این چارچوب اثبات می‌کنند؛ حدیث امان را نیز شاهدی مؤید برای ضرورت حضور حجت الهی می‌شمارند و آن را در کنار ادلهٔ دیگر، نه به‌تنهایی، به کار می‌برند.<ref>حلی، کشف المراد، مبحث امامت.</ref> این حدیث به‌صراحت از امامت یا خلافت سخن نمی‌گوید؛ ازاین‌رو برداشت‌های کلامی از آن بر قرائن دیگر تکیه دارد.

==پیوند با احادیث دیگر==

ابن حجر هیتمی در پی این حدیث، روایات دیگری آورده که همین کارکرد «امان» و «نجات» را برای اهل بیت بیان می‌کند؛ از جمله: {{متن حدیث|«أَلَا إِنَّ مَثَلَ أَهْلِ بَيْتِي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ فِي قَوْمِهِ، مَنْ رَكِبَهَا نَجَا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ»}}؛ «آگاه باشید که مَثَل خاندان من در میان شما مانند کشتی نوح در میان قوم اوست؛ هرکه سوار آن شد رستگار شد و هرکه از آن بازماند غرق شد».<ref>ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، باب الأمان ببقائهم.</ref>

همین مضمون در [[حدیث سفینه]] و [[حدیث ثقلین]] نیز دیده می‌شود. در حدیث ثقلین، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله قرآن و عترت را دو یادگار گران‌بها خوانده که از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در حوض بر پیامبر وارد شوند. در نقلی دیگر، اهل بیت به «[[باب حطه]]» بنی‌اسرائیل مانند شده‌اند که ورود از آن مایهٔ آمرزش بود. این پیوندها نشان می‌دهد که مضمون حدیث امان در مجموعهٔ روایات فضایل اهل بیت جایگاهی شناخته‌شده دارد.<ref>مسلم، صحیح، کتاب فضائل الصحابة؛ ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقة، باب الأمان ببقائهم.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم.
*ابن حجر هیتمی، احمد؛ الصواعق المحرقة فی الرد علی أهل البدع و الزندقة، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۷ق.
*حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
*حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
*قندوزی، سلیمان؛ ینابیع المودة لذوی القربی، قم: دار الکتب الإسلامی، بی‌تا.
*محب طبری، احمد؛ ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، قاهره: مکتبة القدسی، ۱۳۵۶ق.
*مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۲۷.
*مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
*میر حامد حسین؛ خلاصة عبقات الأنوار، تهران: مؤسسة البعثة، بی‌تا؛ ج۴.

{{حدیث}}
[[رده:احادیث با عناوین خاص]]
[[رده:جایگاه اهل البیت]]
[[رده:کلام]]
[[رده:امامت]]
[[رده:پیامبر اکرم]]

حدیث امان - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه