https://wiki.ahlolbait.com/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87 2026-05-20T20:36:14Z تاریخچهٔ ویرایش‌های این صفحه در ویکی MediaWiki 1.32.0 https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&diff=136404&oldid=prev 2021-10-03T10:36:36Z

<p>ویرایش</p> <a href="https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&amp;diff=136404&amp;oldid=124714">نمایش تغییرات</a>

مهدی موسوی https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&diff=124714&oldid=prev 2020-06-20T12:55:54Z

<p>برداشتن لینک غیر فعال</p> <table class="diff diff-contentalign-right" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">نسخهٔ ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۲:۵۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l67" >سطر ۶۷:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">سطر ۶۷:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==منابع==</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==منابع==</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%D9%8A%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل &quot;حاشیه&quot; از محمدحسن رجبی]، بازیابی: 9 مرداد 1392.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*[http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%D9%8A%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل &quot;حاشیه&quot; از محمدحسن رجبی]، بازیابی: 9 مرداد 1392.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*<del class="diffchange diffchange-inline">[http://www.encyclopaediaislamica.com/ </del>دانشنامه جهان <del class="diffchange diffchange-inline">اسلام]، </del>&quot;<del class="diffchange diffchange-inline">مدخل </del>حاشیه نویسی&quot; از قنبرعلى رودگر .</div></td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*دانشنامه جهان <ins class="diffchange diffchange-inline">اسلام، مدخل </ins>&quot;حاشیه نویسی&quot; از قنبرعلى رودگر .</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>   </div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>   </div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:اصطلاحات کتابشناسی]]</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[رده:اصطلاحات کتابشناسی]]</div></td></tr> </table>

Zamani https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&diff=37052&oldid=prev 2014-01-07T07:08:29Z

<p></p> <table class="diff diff-contentalign-right" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">نسخهٔ ‏۷ ژانویهٔ ۲۰۱۴، ساعت ۰۷:۰۸</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l18" >سطر ۱۸:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">سطر ۱۸:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حاشیه‌نویسی در جهان [[اسلام]] به روزگار انتشار گسترده كتاب‌های خطی بازمی‌گردد كه هر كس مطلبی را می‌خواند از نگارش نظر خویش درباره آن خودداری نمی‌كرد تا جایی كه بعضی از دانشمندان حاشیه‌نویسی را كار و وظیفه خود می‌دانستند. آنان ضمن نسخه‌برداری از كتاب‌های معروف و معتبر، مطالب خود را در اطراف یا در لابه‌لای صفحات گوناگون می‌نوشتند و سپس دنباله مطلب را پی می‌گرفتند.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حاشیه‌نویسی در جهان [[اسلام]] به روزگار انتشار گسترده كتاب‌های خطی بازمی‌گردد كه هر كس مطلبی را می‌خواند از نگارش نظر خویش درباره آن خودداری نمی‌كرد تا جایی كه بعضی از دانشمندان حاشیه‌نویسی را كار و وظیفه خود می‌دانستند. آنان ضمن نسخه‌برداری از كتاب‌های معروف و معتبر، مطالب خود را در اطراف یا در لابه‌لای صفحات گوناگون می‌نوشتند و سپس دنباله مطلب را پی می‌گرفتند.</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در تمدن اسلامى، حاشیه‌نویسى بر انواع كتابها، به‌جز جغرافیا و تاریخ، معمول بوده است؛ اما، حاشیه‌نویسان به كتابهاى ادبى، فقهى، حدیثى، اصولى، كلامى، فلسفى، منطقى و عرفانى بسیار بیشتر توجه كردند و مشهورترین حواشى بر این‌گونه متون نوشته شدند. در میان این‌گونه كتابها، بر آثارى كه متون درسى بودند یا اعتبار و اشتهار و مرجعیت بیشترى داشتند، بیش از همه حاشیه یا شرح نوشته می‌شد &lt;ref&gt; براى نمونه‌هاى بسیار رجوع کنید به تنكابنى، ص 40ـ82؛ آقابزرگ طهرانى، ج 6، ص 7ـ231؛ ادامه مقاله &lt;/ref&gt;. شمار حاشیه‌هایى كه بر شروح متون یا بر حاشیه‌هاى دیگران نوشته می‌شده، بسیار افزون‌تر از حاشیه‌هاى خود متنها بوده است. مثلا حَبشى در جامع‌الشروح والحواشى &lt;ref&gt; ج 1، ص 396ـ438 &lt;/ref&gt;، نامِ بیش از دویست شرح و حدود پنجاه حاشیه بر صحیح بخارى (متوفى 256) را برشمرده است كه عمده این حاشیه‌ها بر شروح صحیح بخارى نوشته شده‌اند. برخى شروح و حواشى، به دلیل اهمیت و دربرداشتن مطالب بحث برانگیز، اعتبارى همسنگِ متن اصلى و حتى برتر از آن یافته‌اند و در نتیجه، حواشى فراوانى بر آنها نوشته شده است. مثلا بر حاشیه خَفرى (متوفى 957) بر شرح تجریدالاعتقادِ قوشچى (متوفى 879)، دست كم 31 حاشیه &lt;ref&gt; رجوع کنید به صدرایى خویى، ص 102ـ129 &lt;/ref&gt; و بر حاشیه جرجانى بر شرح قدیم تجریدالاعتقاد، 26 حاشیه نوشته‌اند &lt;ref&gt; رجوع کنید به همان، ص 47ـ54؛ درباره این دو شرح رجوع کنید به تجریدالاعتقاد &lt;/ref&gt;و در میان افزون بر یكصد شرحِ كافیه ابن‌حاجب &lt;ref&gt; متوفى 646؛ رجوع کنید به جامى، ج 1، مقدمه رفاعى، ص 31ـ41 &lt;/ref&gt;، الفوائدالضیائیة از عبدالرحمان جامى (متوفى 897) چندان اهمیت یافت كه 46 حاشیه بر آن نوشتند &lt;ref&gt; رجوع کنید به همان مقدمه، ص 85ـ90 &lt;/ref&gt;</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در تمدن اسلامى، حاشیه‌نویسى بر انواع كتابها، به‌جز جغرافیا و تاریخ، معمول بوده است؛ اما، حاشیه‌نویسان به كتابهاى ادبى، فقهى، حدیثى، اصولى، كلامى، فلسفى، منطقى و عرفانى بسیار بیشتر توجه كردند و مشهورترین حواشى بر این‌گونه متون نوشته شدند. در میان این‌گونه كتابها، بر آثارى كه متون درسى بودند یا اعتبار و اشتهار و مرجعیت بیشترى داشتند، بیش از همه حاشیه یا شرح نوشته می‌شد &lt;ref&gt; براى نمونه‌هاى بسیار رجوع کنید به تنكابنى، ص 40ـ82؛ آقابزرگ طهرانى، ج 6، ص 7ـ231؛ ادامه مقاله &lt;/ref&gt;. شمار حاشیه‌هایى كه بر شروح متون یا بر حاشیه‌هاى دیگران نوشته می‌شده، بسیار افزون‌تر از حاشیه‌هاى خود متنها بوده است. مثلا حَبشى در جامع‌الشروح والحواشى &lt;ref&gt; ج 1، ص 396ـ438 &lt;/ref&gt;، نامِ بیش از دویست شرح و حدود پنجاه حاشیه بر صحیح بخارى (متوفى 256) را برشمرده است كه عمده این حاشیه‌ها بر شروح صحیح بخارى نوشته شده‌اند. برخى شروح و حواشى، به دلیل اهمیت و دربرداشتن مطالب بحث برانگیز، اعتبارى همسنگِ متن اصلى و حتى برتر از آن یافته‌اند و در نتیجه، حواشى فراوانى بر آنها نوشته شده است. مثلا بر حاشیه خَفرى (متوفى 957) بر شرح تجریدالاعتقادِ قوشچى (متوفى 879)، دست كم 31 حاشیه &lt;ref&gt; رجوع کنید به صدرایى خویى، ص 102ـ129 &lt;/ref&gt; و بر حاشیه جرجانى بر شرح قدیم تجریدالاعتقاد، 26 حاشیه نوشته‌اند &lt;ref&gt; رجوع کنید به همان، ص 47ـ54؛ درباره این دو شرح رجوع کنید به تجریدالاعتقاد &lt;/ref&gt;و در میان افزون بر یكصد شرحِ كافیه ابن‌حاجب &lt;ref&gt; متوفى 646؛ رجوع کنید به جامى، ج 1، مقدمه رفاعى، ص 31ـ41 &lt;/ref&gt;، الفوائدالضیائیة از عبدالرحمان جامى (متوفى 897) چندان اهمیت یافت كه 46 حاشیه بر آن نوشتند &lt;ref&gt; رجوع کنید به همان مقدمه، ص 85ـ90 &lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'>−</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">با اینكه در بسیارى از حاشیه‌ها، همانند شرحها، صرفاً یا عمدتاً به طرح و تبیین و توضیح و تعلیل مراد نویسنده اصلى و آوردن شواهد و جز آن توجه شده است، تفاوتهایى هم میان شروح و حاشیه‌ها وجود دارد؛ شروح از حاشیه‌ها قدمت بیشترى دارند. قدمت حاشیه‌هاى مستقل حداكثر به قرن چهارم می‌رسد، اما در فهرست ابن‌ندیم &lt;ref&gt; ص 65، 423 &lt;/ref&gt; از شرحهاى متعلق به قرن سوم نیز یاد شده است، از جمله شرح شواهد كتاب سیبویه از ابوالعباس مبرّد و حتى شروحى از سده دوم چون شرح‌المجسطى و نیز شرح‌اقلیدس، هر دو از جابربن حیان. شرحها به دلیل قدمت و سابقه، از حاشیه‌ها رایج‌تر شدند. در فهرستِ ابن‌ندیم در قبال ذكر نام افزون بر شصت كتابِ شرح &lt;ref&gt; رجوع کنید به فهرس‌الكتب، ص 124ـ125 &lt;/ref&gt;، از هیچ كتابى با عنوان حاشیه نام‌برده نشده است. باگذشت افزون بر دو قرن از تألیف الفهرست، باز هم اتفاق متفاوتى در این حوزه رخ نداد، چنان‌كه مثلا یاقوت حموى (متوفى 626) در ازاى ذكر نامِ 225 كتابِ شرح &lt;ref&gt; رجوع کنید به ج 7، فهرس‌الكتب، ص 3399ـ 3406 &lt;/ref&gt;، صرفآ از پنج كتاب حاشیه نام‌برده است &lt;ref&gt; رجوع کنید به همان، ص 3366&lt;/ref&gt;. از قرن هشتم به بعد هم كه حاشیه‌نویسى رواج بسیار یافت &lt;ref&gt; رجوع کنید به بروكلمان، &gt;ذیل&lt;، ج 3، ص 892ـ894؛ د. اسلام، همانجا &lt;/ref&gt;، شرح‌نویسى نه تنها از رونق نیفتاد، بلكه كتابهاى شروح، چونان متنى مستقل، محل توجه و موضوع كار حاشیه‌نویسان قرار گرفتند.</del></div></td><td colspan="2"> </td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== تفاوت حاشیه و شرح ==</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>== تفاوت حاشیه و شرح ==</div></td></tr> <tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">با اینكه در بسیارى از حاشیه‌ها، همانند شرحها، صرفاً یا عمدتاً به طرح و تبیین و توضیح و تعلیل مراد نویسنده اصلى و آوردن شواهد و جز آن توجه شده است، تفاوتهایى هم میان شروح و حاشیه‌ها وجود دارد؛ شروح از حاشیه‌ها قدمت بیشترى دارند. قدمت حاشیه‌هاى مستقل حداكثر به قرن چهارم می‌رسد، اما در فهرست ابن‌ندیم &lt;ref&gt; ص 65، 423 &lt;/ref&gt; از شرحهاى متعلق به قرن سوم نیز یاد شده است، از جمله شرح شواهد كتاب سیبویه از ابوالعباس مبرّد و حتى شروحى از سده دوم چون شرح‌المجسطى و نیز شرح‌اقلیدس، هر دو از جابربن حیان. شرحها به دلیل قدمت و سابقه، از حاشیه‌ها رایج‌تر شدند. در فهرستِ ابن‌ندیم در قبال ذكر نام افزون بر شصت كتابِ شرح &lt;ref&gt; رجوع کنید به فهرس‌الكتب، ص 124ـ125 &lt;/ref&gt;، از هیچ كتابى با عنوان حاشیه نام‌برده نشده است. باگذشت افزون بر دو قرن از تألیف الفهرست، باز هم اتفاق متفاوتى در این حوزه رخ نداد، چنان‌كه مثلا یاقوت حموى (متوفى 626) در ازاى ذكر نامِ 225 كتابِ شرح &lt;ref&gt; رجوع کنید به ج 7، فهرس‌الكتب، ص 3399ـ 3406 &lt;/ref&gt;، صرفآ از پنج كتاب حاشیه نام‌برده است &lt;ref&gt; رجوع کنید به همان، ص 3366&lt;/ref&gt;. از قرن هشتم به بعد هم كه حاشیه‌نویسى رواج بسیار یافت &lt;ref&gt; رجوع کنید به بروكلمان، &gt;ذیل&lt;، ج 3، ص 892ـ894؛ د. اسلام، همانجا &lt;/ref&gt;، شرح‌نویسى نه تنها از رونق نیفتاد، بلكه كتابهاى شروح، چونان متنى مستقل، محل توجه و موضوع كار حاشیه‌نویسان قرار گرفتند.</ins></div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>گذشته از تفاوتهاى تاریخى، از لحاظ روشى هم میان شرح و حاشیه تفاوتهایى هست: شارح اغلب همه یك متن را جزء به جزء شرح می‌دهد (مانند شرح‌الرسالةالقشیریة از زكریا انصارى، و فتح‌البارى شرح صحیح البخارى از ابن‌حجر عسقلانى)، اما حاشیه‌نویس صرفآ پاره‌هایى از متن را براى حاشیه‌نویسى برمی‌گزیند. این پاره‌گزینى، حتى در حاشیه‌هاى مستقل، احتمالا با درج نخستین حاشیه‌ها بر حواشى متون مرتبط بوده، زیرا محدودیت مكانى كناره‌هاى صفحات نسخ خطى، به حاشیه‌نویس این امكان را نمی‌داده است تا به همه متن توجه كند. با این همه، آثارى نیز هستند كه با آنكه نام حاشیه دارند، در آنها حاشیه‌نویس به مثابه شارح رفتار كرده و تقریبآ همه اجزاى كتاب را شرح داده است؛ ازاین‌رو، این‌گونه حاشیه‌ها از متن اصلى بسیار مفصّل‌ترند. از جمله آنهاست: حاشیه محمدبن عمر مغربى بر الترتیبِ ابویعقوب وارجلانى اِباضى (متوفى 570) به‌نام حاشیةالترتیب؛ حاشیه صَبّان (متوفى 1206) بر شرحِ اُشمونى (متوفى 900) بر الفیه ابن‌مالك (متوفى 672)؛ و حاشیه دسوقى (متوفى قرن دوازدهم) بر كتاب مغنی‌اللبیب ابن‌هشام (متوفى 761). تفاوت دیگر حاشیه با شرح، مسبوق است به تفاوت اخیر. در واقع حواشى، به‌ویژه حواشىِ نوشته بر كنار صفحات، چون از پاره‌هایى كمابیش گسیخته تشكیل می‌شوند، معمولا فاقد خطبه و مقدماتِ معمول در كتاب‌نویسی‌اند و چون در هیئت كتاب نشر می‌یابند، با عباراتى چون «قوله» آغاز می‌شوند &lt;ref&gt; رجوع کنید به اصفهانى، ج 1، ص 9.&lt;/ref&gt;</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>گذشته از تفاوتهاى تاریخى، از لحاظ روشى هم میان شرح و حاشیه تفاوتهایى هست: شارح اغلب همه یك متن را جزء به جزء شرح می‌دهد (مانند شرح‌الرسالةالقشیریة از زكریا انصارى، و فتح‌البارى شرح صحیح البخارى از ابن‌حجر عسقلانى)، اما حاشیه‌نویس صرفآ پاره‌هایى از متن را براى حاشیه‌نویسى برمی‌گزیند. این پاره‌گزینى، حتى در حاشیه‌هاى مستقل، احتمالا با درج نخستین حاشیه‌ها بر حواشى متون مرتبط بوده، زیرا محدودیت مكانى كناره‌هاى صفحات نسخ خطى، به حاشیه‌نویس این امكان را نمی‌داده است تا به همه متن توجه كند. با این همه، آثارى نیز هستند كه با آنكه نام حاشیه دارند، در آنها حاشیه‌نویس به مثابه شارح رفتار كرده و تقریبآ همه اجزاى كتاب را شرح داده است؛ ازاین‌رو، این‌گونه حاشیه‌ها از متن اصلى بسیار مفصّل‌ترند. از جمله آنهاست: حاشیه محمدبن عمر مغربى بر الترتیبِ ابویعقوب وارجلانى اِباضى (متوفى 570) به‌نام حاشیةالترتیب؛ حاشیه صَبّان (متوفى 1206) بر شرحِ اُشمونى (متوفى 900) بر الفیه ابن‌مالك (متوفى 672)؛ و حاشیه دسوقى (متوفى قرن دوازدهم) بر كتاب مغنی‌اللبیب ابن‌هشام (متوفى 761). تفاوت دیگر حاشیه با شرح، مسبوق است به تفاوت اخیر. در واقع حواشى، به‌ویژه حواشىِ نوشته بر كنار صفحات، چون از پاره‌هایى كمابیش گسیخته تشكیل می‌شوند، معمولا فاقد خطبه و مقدماتِ معمول در كتاب‌نویسی‌اند و چون در هیئت كتاب نشر می‌یابند، با عباراتى چون «قوله» آغاز می‌شوند &lt;ref&gt; رجوع کنید به اصفهانى، ج 1، ص 9.&lt;/ref&gt;</div></td></tr> </table>

Zamani https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&diff=37024&oldid=prev 2014-01-06T10:14:04Z

<p></p> <a href="https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&amp;diff=37024&amp;oldid=33480">نمایش تغییرات</a>

عربصالحی https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&diff=33480&oldid=prev 2013-11-03T05:58:05Z

<p></p> <a href="https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&amp;diff=33480&amp;oldid=33479">نمایش تغییرات</a>

Zamani https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&diff=33479&oldid=prev 2013-11-03T05:54:55Z

<p></p> <table class="diff diff-contentalign-right" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #222; text-align: center;">نسخهٔ ‏۳ نوامبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۵۴</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l32" >سطر ۳۲:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">سطر ۳۲:</td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==منابع==</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==منابع==</div></td></tr> <tr><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%D9%8A%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل &quot;حاشیه&quot; از محمدحسن رجبي]، بازیابی: 9 مرداد 1392.</div></td><td class='diff-marker'> </td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%D9%8A%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل &quot;حاشیه&quot; از محمدحسن رجبي]، بازیابی: 9 مرداد 1392.</div></td></tr> <tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2"> </td><td class='diff-marker'>+</td><td style="color: #222; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[رده:اصطلاحات کتابشناسی]]</ins></div></td></tr> </table>

Zamani https://wiki.ahlolbait.com/index.php?title=%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87&diff=30044&oldid=prev 2013-07-31T06:59:18Z

<p>صفحه‌ای جدید حاوی &#039;اين واژه در لغت به‌ معناي كناره و شرحي است كه بر متن مي‌نويسند و در اصطلاح نسخه...&#039; ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>اين واژه در لغت به‌ معناي كناره و شرحي است كه بر متن مي‌نويسند و در اصطلاح نسخه‌شناسي، مطالبي است كه در گذشته در اطراف متن اصلي كتاب‌ها براي توضيح مطالب مشكل يا مبهم يا نقد و ردّ اشكالات مطرح‌شده در متن نوشته مي‌شد. اين سنت از قرن‌ها پيش در ميان دانشمندان اسلامي رواج داشته كه به هنگام خواندن كتاب، نظرها و توضيحات خود را در سه طرف (بالا، پايين، و سمت چپ) صفحات آن مي‌نوشتند.<br /> <br /> نويسندگانِ حاشيه‌ها را &quot;مُحَشّي&quot; يا &quot;حاشيه‌نويس&quot; و عمل حاشيه‌نويسي را &quot;تحشيه&quot; مي‌گفتند. بعدها بر اساس اعتبار علمي نويسندگان حاشيه و يا نظر به اهميت حاشيه‌ها، ناسخان به هنگام نسخه‌برداري از كتاب‌هاي گوناگون، حاشيه‌هاي مهم را در اطراف صفحات ثبت مي‌كردند.<br /> <br /> حاشيه‌نويسي در جهان اسلام به روزگار انتشار گسترده كتاب‌هاي خطي بازمي‌گردد كه هر كس مطلبي را مي‌خواند از نگارش نظر خويش درباره آن خودداري نمي‌كرد تا جايي كه بعضي از دانشمندان حاشيه‌نويسي را كار و وظيفه خود مي‌دانستند. آنان ضمن نسخه‌برداري از كتاب‌هاي معروف و معتبر، مطالب خود را در اطراف يا در لابه‌لاي صفحات گوناگون مي‌نوشتند و سپس دنباله مطلب را پي مي‌گرفتند.<br /> <br /> چون حاشيه‌نويسي بر كتاب‌ها و اظهارنظر درباره آثار ديگران آسان‌تر از تأليف بود، از گذشته عموميت يافته است؛ به‌ نحوي كه پيش از قرن دهم هجري، منحصر به كشف برخي مسائل دشوار و شرح بعضي از عبارات پيچيده بود، اما از آن پس اندكي محدودتر شد. در اين دوره، حاشيه‌ها توضيح عبارت‌هاي پيچيده و عموماً روشن‌تر از متن بود، اما در دوره صفويه و قاجاريه ـ كه مي‌توان آن را دوره حاشيه‌نويسي ناميد ـ حاشيه‌ها پيچيده‌تر و دشوارتر از متن مي‌نمود.<br /> <br /> حواشي اين دوره را مي‌توان به سه دسته تقسيم كرد:<br /> <br /> 1. حواشي كتاب‌هاي ادبي به‌ ويژه متوني كه براي تدريس در حوزه‌هاي علمي تعيين شده بود. بعضي از اين حواشي، توضيحي و روشنگر و برخي حاوي شرح و بسط و نقد و استدلال‌هاي زائد بر متن بودند.<br /> <br /> 2. حواشي كتاب‌هاي ديني كه درباره اصول اعتقادي يا فروع فقهي ([[احكام]] عملي) بود. اين حاشيه‌ها براي توضيح مقصود نويسنده متن، و بسط و تفصيل دلايل عقلي و نقلي وي نوشته مي‌شد كه بدان &quot;شرح&quot; مي‌گفتند و مستقل از كتاب اصلي بود و نويسنده شرح براي اثر خود، عنوان جداگانه دوجزئي برمي‌گزيد كه واژه شرح، غالباً در آغاز جزء دوم قرار داشت. همچنين هنگامي كه نويسنده‌اي مطالبي در ردّ يك يا چند بخش و يا همه مطالب نويسنده‌اي مي‌نوشت، بدان &quot;ردّ&quot; يا &quot;ردّيه&quot; مي‌گفتند كه به‌ صورت مستقل منتشر مي‌شد و عنوان جداگانه و دوجزئي داشت كه واژه ردّ، غالباً در آغاز جزء دوم آن واقع بود.<br /> <br /> 3. حواشي كتاب‌هاي كلامي و فلسفي، كه در دوره تيموري رو به كاهش نهاد و پس از آن تا اندازه‌اي رواج يافت. نويسندگان اين‌گونه حواشي، براي خود در اين زمينه حق اظهارنظر قائل بودند. اين قبيل كتاب‌ها ميدان جدال آراي مختلف و احياناً متضاد گرديد و كار به جايي رسيد كه به محض نوشته شدن اثري در اين زمينه، حاشيه از هر سو نوشته مي‌شد و پس از نشر آنها، ديگران نيز حواشي ديگري مي‌نوشتند و از آراي نويسنده اصلي، پشتيباني و نظرهاي مخالف وي را رد مي‌كردند. شايد گه‌گاه در اين ميان، كسي نقش داور و ميانجي را در ميان آراي متناقض برعهده مي‌گرفت.<br /> <br /> حواشي بر نسخ خطي به اعتبار حاشيه‌نويسان به سه گروه تقسيم مي‌شوند:<br /> <br /> # حاشيه طلاب كه از يك اثر، خلاصه‌اي تهيه مي‌كردند و سپس نقايص اين نسخه را فردي فاضل با مقايسه آن با نسخه كامل و اصلي برطرف و با رفع افتادگي‌ها، آن را كامل مي‌كرد.<br /> # حواشي علما و دانشمندان كه به‌ منظور شرح پيچيدگي‌ها و يا ردّ نظريات نويسنده در كنار صفحات متن نوشته مي‌شد.<br /> # حواشي صاحبان نسخه كه شرح و بسط و تكميل نقايص كتاب خود بوده است.<br /> <br /> پس از پيدايش صنعت چاپ، حاشيه‌نويسي همچنان به دو صورت ادامه يافت:<br /> <br /> # مطالبي كه نويسنده كتاب يا مقاله نه آن‌قدر لازم مي‌داند كه جزو متن اصلي بياورد و نه آن‌قدر زائد كه از آوردن آن صرف‌نظر كند. بنابراين آنها را در ذيل صفحات، آخر فصل‌ها يا در آخر كتاب قرار مي‌دهد.<br /> # مطالبي كه مترجم كتاب يا مقاله در توضيح منظور نويسنده اصلي اثر مي‌آورد و بنا به رعايت امانت در ترجمه، نمي‌تواند آن را در متن ترجمه داخل كند و ناگزير آن را جدا از متن مي‌آورد. گروهي از صاحب‌نظران برآنند كه دوره حاشيه‌نويسي را مي‌توان دوره‌اي دانست كه كمتر انديشه تازه‌اي براي طرح وجود داشت و از اين رو، اهل فضل به حاشيه‌نويسي بر آثار پيشينيان پرداختند؛ چنان‌كه دوره مغول و قاجار نمونه‌هاي دوران حاشيه‌نويسي در ايران به‌شمار مي‌رود.<br /> <br /> به هر روي، حاشيه‌نويسي در جهان اسلام به‌ويژه عالم تشيع، وسيله‌اي براي بسط علم، گسترش فهم و انديشه، ترويج آزادانه عقايد و توسعه بيشتر فرهنگ بود. بدين ترتيب، كتاب‌هاي حاشيه‌دار از شكل اصلي خود بيرون آمد و اثر تازه و جداگانه‌اي محسوب شد.<br /> <br /> شمار حاشيه‌هاي باارزش و سودمند تاريخي، فراوان است. آقا بزرگ طهراني در كتاب الذريعه، تعداد 1286 عنوان حاشيه از حاشيه‌نويسان شيعه را برشمرده كه تعداد مؤلفان آنها بيش از 300 نفر است.<br /> <br /> ==منابع==<br /> * [http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/%D8%AD%D8%A7%D8%B4%D9%8A%D9%87.aspx دائره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، مدخل &quot;حاشیه&quot; از محمدحسن رجبي]، بازیابی: 9 مرداد 1392.</div>

مرضیه الله وکیل جزی