جهاد ابتدایی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-12T09:56:15Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T14:38:17Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''جهاد ابتدایی''' یا '''جهاد دعوت'''، در فقه اسلامی به نبردی گفته می‌شود که مسلمانان با فرمان حاکم اسلامی، برای دعوت غیرمسلمانان به [[اسلام]] یا پذیرش [[جزیه]] (در مورد [[اهل کتاب]]) آغاز می‌کنند، بی‌آنکه دشمن پیش‌تر به آنان تجاوز کرده باشد. این قسم در برابر جهاد دفاعی قرار دارد که تنها در پاسخ به تجاوز واجب می‌شود. در فقه امامیه، مشروعیت جهاد ابتدایی به اذن امام معصوم یا نایب او وابسته است و بیشتر فقیهان آن را واجب کفایی شمرده‌اند. در دورهٔ غیبت، دامنهٔ این شرط و امکان اجرای آن محل اختلاف است. فقیهان [[اهل سنت]] نیز آن را واجب کفایی و مشروط به اذن حاکم دانسته‌اند. احکام این باب در «کتاب الجهاد» آثار فقهی بررسی می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref>

==تعریف==

واژهٔ [[جهاد]] از «جُهد» به معنای کوشش و توان‌فرسایی گرفته شده است. در اصطلاح فقیهان، جهاد به‌کارگیری توان در نبرد با دشمن برای اعلای کلمهٔ اسلام است. آنان این باب را به دو قسم ابتدایی و دفاعی تقسیم کرده و قسم نخست را «جهاد دعوت» نیز خوانده‌اند.<ref>طوسی، المبسوط، کتاب الجهاد.</ref> در جهاد ابتدایی مسلمانان آغازگر جنگ‌اند و هدف، گسترش قلمرو دعوت اسلامی و رفع موانع آن است؛ در جهاد دفاعی، دشمن آغازگر است و مسلمانان تنها می‌کوشند تجاوز را بازگردانند.

==ادلهٔ قرآنی==

مهم‌ترین مستند قرآنی این حکم، آیهٔ پنجم [[سوره توبه]] است که به «[[آیه سیف]]» شناخته می‌شود: {{متن قرآن|«فَإِذَا انسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»}}؛ «پس چون ماه‌های حرام سپری شود، مشرکان را هر جا یافتید بکشید و آنان را بگیرید و محاصره کنید و در هر کمینگاهی بر آنان بنشینید؛ و اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و [[زکات]] پرداختند، راهشان را رها کنید؛ که خداوند آمرزندهٔ مهربان است». طبرسی در مجمع البیان، ذیل همین آیه، اقوال مفسران را در دامنهٔ حکم آورده است؛ به گزارش او، شماری از مفسران حکم آیه را به پیمان‌شکنان شبه‌جزیرهٔ عربستان محدود کرده‌اند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ توبه.</ref>

دربارهٔ اهل کتاب، آیهٔ بیست‌ونهم همان سوره راه پرداخت جزیه را در برابر جنگ نهاده است: {{متن قرآن|«قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ»}}؛ «با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه خدا و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دارند و دین حق را نمی‌پذیرند، بجنگید تا جزیه را به دست خود و در حالی که فروتن‌اند بپردازند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۲۹.</ref>

آیهٔ ۱۹۳ [[سوره بقره]] هدف جنگ را برچیدن فتنه و خالص شدن دین برای خدا می‌داند: {{متن قرآن|«وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ»}}؛ «و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای نماند و دین از آنِ خدا شود؛ پس اگر دست کشیدند، تجاوزی جز بر ستمکاران نیست».<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۹۳.</ref>

==ادلهٔ روایی==

امام علی علیه‌السلام در خطبهٔ جهاد، جهاد را چنین وصف کرده است: {{متن حدیث|«الْجِهَادُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ»}}؛ «جهاد دری از درهای بهشت است که خدا آن را برای خاصان از دوستان خود گشوده است».<ref>نهج البلاغه، خطبهٔ ۲۷.</ref> این سخن جایگاه جهاد را در دستگاه تکلیف اسلامی نشان می‌دهد، هرچند به‌تنهایی بر وجوب جهاد ابتدایی دلالت نمی‌کند.

سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله نیز نشان می‌دهد که پیش از جنگ، فرستادگانی با نامه به پادشاهان و قبایل می‌فرستاد و آنان را به اسلام یا پرداخت جزیه فرامی‌خواند. در نامهٔ او به هرقل، پادشاه روم، آمده است: {{متن حدیث|«أَسْلِمْ تَسْلَمْ»}}؛ «اسلام بیاور تا در امان بمانی». فقیهان از این سیره و از روایات باب جهاد، شرط دعوت پیشین و لزوم اذن امام را استنباط کرده‌اند.<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الجهاد، ابواب جهاد العدو.</ref>

==شرایط وجوب==

[[محقق حلی]] در [[شرایع الاسلام (کتاب)|شرائع الاسلام]]، وجوب جهاد را به حضور امام یا کسی که امام او را نصب کرده است مشروط دانسته است.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الجهاد؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref> به باور مشهور فقیهان، در نبود امام معصوم یا نایب منصوب او، جهاد ابتدایی وجوب ندارد و اذن امام شرط مشروعیت آن است. بر این اساس، جنگ خودسرانهٔ گروه‌ها و اشخاص از جهاد مشروع جدا می‌شود.

وجوب جهاد ابتدایی کفایی است؛ با اقدام گروهی کافی از مسلمانان، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود. نیز دعوت پیش از جنگ، توانایی، و شرایط عام تکلیف مانند بلوغ، عقل و آزادی را شرط دانسته‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref>

==اختلاف فقیهان==

اصل مشروعیت جهاد ابتدایی در فقه امامیه مورد اتفاق است و اختلاف در شرایط اجرای آن است. در دورهٔ غیبت، وجوب آن محل بحث است. گروهی با استناد به عدم تحقق اذن معصوم، جهاد ابتدایی را واجب نمی‌دانند و به جهاد دفاعی بسنده می‌کنند؛ گروهی دیگر با تکیه بر عمومات، وجوب آن را در صورت تحقق شرایط ثابت می‌دانند. [[شیخ محمدحسن نجفی|صاحب جواهر]] در کتاب الجهاد، اقوال فقیهان را در این مسئله گزارش کرده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref>

==دیدگاه اهل سنت==

فقیهان اهل سنت جهاد ابتدایی را مشروع و در اصل واجب کفایی دانسته‌اند. ابن قدامة در المغنی، آن را از وظایف امام شمرده و به اذن او مشروط کرده است.<ref>ابن قدامة، المغنی، کتاب الجهاد.</ref> اختلاف اصلی آنان با مشهور امامیه در مصداق «امام» است: اهل سنت اذن حاکم اسلامی را کافی می‌دانند و امامیه اذن امام معصوم را شرط می‌شمارند.

==دیدگاه سلفیه==

برخی عالمان سلفی معاصر با تکیه بر ظاهر آیات جهاد، وجوب آن را به حضور امام یا اذن حاکم محدود نکرده و بر استمرار آن تأکید کرده‌اند. منتقدان، از جمله شماری از فقیهان شیعه و اهل سنت، این خوانش را با سیاق آیات و قیود سیرهٔ نبوی ناسازگار دانسته و بر لزوم اذن حاکم و رعایت پیمان‌ها تأکید کرده‌اند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل سورهٔ توبه.</ref>

==شبههٔ تحمیل دین==

گفته شده جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و با آیهٔ ۲۵۶ سورهٔ بقره ناسازگار است: {{متن قرآن|«لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ»}}؛ «در پذیرش دین اکراهی نیست؛ همانا راه رشد از گمراهی آشکار شده است». در پاسخ گفته شده است که آیه ناظر به تحمیل اعتقاد است، در حالی که جهاد ابتدایی به رفع سلطه و موانع دعوت مربوط می‌شود؛ نیز در فقه امامیه به اذن معصوم و شرایط یادشده مقید است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۶؛ طباطبایی، المیزان، ج۲.</ref>

==احکام مرتبط==

با گشوده شدن سرزمین دشمن، احکام غنیمت، [[خمس]] و اسیران بر پایهٔ باب جهاد جاری می‌شود. فقیهان کشتن زنان، کودکان، پیران و غیرنظامیان را جز در ضرورت جایز نمی‌دانند و بر وفای به عهد و امان تأکید کرده‌اند. کسانی که جزیه می‌پذیرند، در برابر پرداخت آن، از جان و مال و پرستشگاه‌های خود در چارچوب پیمان برخوردارند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الجهاد، ابواب جهاد العدو.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم.
*ابن قدامة، عبدالله بن احمد؛ المغنی، بیروت: دار الفکر، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
*ابن هشام، عبدالملک؛ السیرة النبویة، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ الشلبی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۲.
*حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ کتاب الجهاد.
*طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ذیل سورهٔ توبه.
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق؛ ج۲.
*طوسی، محمد بن حسن؛ المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
*محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسة اسماعیلیان، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
*مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا؛ ذیل سورهٔ توبه.
*نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ کتاب الجهاد.
*نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق؛ خطبهٔ ۲۷.

{{اسلام}}

[[رده:احکام تکلیفی]]
[[رده:احکام عبادی]]
[[رده:آیات الاحکام]]
[[رده:فقه و حقوق]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-'''جهاد ابتدایی''' یا '''جهاد دعوت'''، در فقه اسلامی به نبردی گفته می‌شود که مسلمانان با فرمان حاکم اسلامی، برای دعوت غیرمسلمانان به [[اسلام]] یا پذیرش [[جزیه]] (در مورد [[اهل کتاب]]) آغاز می‌کنند، بی‌آنکه دشمن پیش‌تر به آنان تجاوز کرده باشد. این قسم در برابر جهاد دفاعی قرار دارد که تنها در پاسخ به تجاوز واجب می‌شود. در فقه امامیه، مشروعیت جهاد ابتدایی به اذن امام معصوم یا نایب او وابسته است و بیشتر فقیهان آن را واجب کفایی شمرده‌اند. در دورهٔ غیبت، دامنهٔ این شرط و امکان اجرای آن محل اختلاف است. فقیهان [[اهل سنت]] نیز آن را واجب کفایی و مشروط به اذن حاکم دانسته‌اند. احکام این باب در «کتاب الجهاد» آثار فقهی بررسی می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref>
+'''جهاد ابتدایی''' یا '''جهاد دعوت'''، در فقه اسلامی به نبردی گفته می‌شود که مسلمانان با فرمان حاکم اسلامی، برای دعوت غیرمسلمانان به [[اسلام]] یا پذیرش [[جزیه]] (در مورد [[اهل کتاب]]) آغاز می‌کنند، بی‌آنکه دشمن پیش‌تر به آنان تجاوز کرده باشد. این قسم در برابر جهاد دفاعی قرار دارد که تنها در پاسخ به تجاوز واجب می‌شود. در فقه امامیه، مشروعیت جهاد ابتدایی به اذن امام معصوم یا نایب او وابسته است و بیشتر فقیهان آن را واجب کفایی شمرده‌اند. در دورهٔ غیبت، دامنهٔ این شرط و امکان اجرای آن محل اختلاف است. فقیهان [[اهل سنت]] نیز آن را واجب کفایی و مشروط به اذن حاکم دانسته‌اند. احکام این باب در «کتاب الجهاد» آثار فقهی بررسی می‌شود.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد، ج۲۱، ص۳.</ref>
 ==تعریف==
-واژهٔ [[جهاد]] از «جُهد» به معنای کوشش و توان‌فرسایی گرفته شده است. در اصطلاح فقیهان، جهاد به‌کارگیری توان در نبرد با دشمن برای اعلای کلمهٔ اسلام است. آنان این باب را به دو قسم ابتدایی و دفاعی تقسیم کرده و قسم نخست را «جهاد دعوت» نیز خوانده‌اند.<ref>طوسی، المبسوط، کتاب الجهاد.</ref> در جهاد ابتدایی مسلمانان آغازگر جنگ‌اند و هدف، گسترش قلمرو دعوت اسلامی و رفع موانع آن است؛ در جهاد دفاعی، دشمن آغازگر است و مسلمانان تنها می‌کوشند تجاوز را بازگردانند.
+واژهٔ [[جهاد]] از «جُهد» به معنای کوشش و توان‌فرسایی گرفته شده است. در اصطلاح فقیهان، جهاد به‌کارگیری توان در نبرد با دشمن برای اعلای کلمهٔ اسلام است. آنان این باب را به دو قسم ابتدایی و دفاعی تقسیم کرده و قسم نخست را «جهاد دعوت» نیز خوانده‌اند.<ref>طوسی، المبسوط، کتاب الجهاد، ج۲، ص۲ {{صحت آدرس}}.</ref> در جهاد ابتدایی مسلمانان آغازگر جنگ‌اند و هدف، گسترش قلمرو دعوت اسلامی و رفع موانع آن است؛ در جهاد دفاعی، دشمن آغازگر است و مسلمانان تنها می‌کوشند تجاوز را بازگردانند.
 ==ادلهٔ قرآنی==
-مهم‌ترین مستند قرآنی این حکم، آیهٔ پنجم [[سوره توبه]] است که به «[[آیه سیف]]» شناخته می‌شود: {{متن قرآن|«فَإِذَا انسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»}}؛ «پس چون ماه‌های حرام سپری شود، مشرکان را هر جا یافتید بکشید و آنان را بگیرید و محاصره کنید و در هر کمینگاهی بر آنان بنشینید؛ و اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و [[زکات]] پرداختند، راهشان را رها کنید؛ که خداوند آمرزندهٔ مهربان است». طبرسی در مجمع البیان، ذیل همین آیه، اقوال مفسران را در دامنهٔ حکم آورده است؛ به گزارش او، شماری از مفسران حکم آیه را به پیمان‌شکنان شبه‌جزیرهٔ عربستان محدود کرده‌اند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ توبه.</ref>
+مهم‌ترین مستند قرآنی این حکم، آیهٔ پنجم [[سوره توبه]] است که به «[[آیه سیف]]» شناخته می‌شود: {{متن قرآن|«فَإِذَا انسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»}}؛ «پس چون ماه‌های حرام سپری شود، مشرکان را هر جا یافتید بکشید و آنان را بگیرید و محاصره کنید و در هر کمینگاهی بر آنان بنشینید؛ و اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و [[زکات]] پرداختند، راهشان را رها کنید؛ که خداوند آمرزندهٔ مهربان است». طبرسی در مجمع البیان، ذیل همین آیه، اقوال مفسران را در دامنهٔ حکم آورده است؛ به گزارش او، شماری از مفسران حکم آیه را به پیمان‌شکنان شبه‌جزیرهٔ عربستان محدود کرده‌اند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ توبه، ج۵، ص۱۲.</ref>
 دربارهٔ اهل کتاب، آیهٔ بیست‌ونهم همان سوره راه پرداخت جزیه را در برابر جنگ نهاده است: {{متن قرآن|«قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ»}}؛ «با کسانی از اهل کتاب که به خدا و روز بازپسین ایمان نمی‌آورند و آنچه خدا و پیامبرش حرام کرده‌اند حرام نمی‌دارند و دین حق را نمی‌پذیرند، بجنگید تا جزیه را به دست خود و در حالی که فروتن‌اند بپردازند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ توبه، آیهٔ ۲۹.</ref>
@@ سطر ۱۷: / سطر ۱۷: @@
 امام علی علیه‌السلام در خطبهٔ جهاد، جهاد را چنین وصف کرده است: {{متن حدیث|«الْجِهَادُ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ»}}؛ «جهاد دری از درهای بهشت است که خدا آن را برای خاصان از دوستان خود گشوده است».<ref>نهج البلاغه، خطبهٔ ۲۷.</ref> این سخن جایگاه جهاد را در دستگاه تکلیف اسلامی نشان می‌دهد، هرچند به‌تنهایی بر وجوب جهاد ابتدایی دلالت نمی‌کند.
-سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله نیز نشان می‌دهد که پیش از جنگ، فرستادگانی با نامه به پادشاهان و قبایل می‌فرستاد و آنان را به اسلام یا پرداخت جزیه فرامی‌خواند. در نامهٔ او به هرقل، پادشاه روم، آمده است: {{متن حدیث|«أَسْلِمْ تَسْلَمْ»}}؛ «اسلام بیاور تا در امان بمانی». فقیهان از این سیره و از روایات باب جهاد، شرط دعوت پیشین و لزوم اذن امام را استنباط کرده‌اند.<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الجهاد، ابواب جهاد العدو.</ref>
+سیرهٔ پیامبر صلی الله علیه وآله نیز نشان می‌دهد که پیش از جنگ، فرستادگانی با نامه به پادشاهان و قبایل می‌فرستاد و آنان را به اسلام یا پرداخت جزیه فرامی‌خواند. در نامهٔ او به هرقل، پادشاه روم، آمده است: {{متن حدیث|«أَسْلِمْ تَسْلَمْ»}}؛ «اسلام بیاور تا در امان بمانی». فقیهان از این سیره و از روایات باب جهاد، شرط دعوت پیشین و لزوم اذن امام را استنباط کرده‌اند.<ref>ابن هشام، السیرة النبویة، ج۲، ص۶۰۷ {{صحت آدرس}}؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الجهاد، ابواب جهاد العدو، ج۱۵، ص۴۲–۴۵.</ref>
 ==شرایط وجوب==
-[[محقق حلی]] در [[شرایع الاسلام (کتاب)|شرائع الاسلام]]، وجوب جهاد را به حضور امام یا کسی که امام او را نصب کرده است مشروط دانسته است.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الجهاد؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref> به باور مشهور فقیهان، در نبود امام معصوم یا نایب منصوب او، جهاد ابتدایی وجوب ندارد و اذن امام شرط مشروعیت آن است. بر این اساس، جنگ خودسرانهٔ گروه‌ها و اشخاص از جهاد مشروع جدا می‌شود.
+[[محقق حلی]] در [[شرایع الاسلام (کتاب)|شرائع الاسلام]]، وجوب جهاد را به حضور امام یا کسی که امام او را نصب کرده است مشروط دانسته است.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، کتاب الجهاد، ج۱، ص۲۷۸؛ نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد، ج۲۱، ص۱۱.</ref> به باور مشهور فقیهان، در نبود امام معصوم یا نایب منصوب او، جهاد ابتدایی وجوب ندارد و اذن امام شرط مشروعیت آن است. بر این اساس، جنگ خودسرانهٔ گروه‌ها و اشخاص از جهاد مشروع جدا می‌شود.
-وجوب جهاد ابتدایی کفایی است؛ با اقدام گروهی کافی از مسلمانان، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود. نیز دعوت پیش از جنگ، توانایی، و شرایط عام تکلیف مانند بلوغ، عقل و آزادی را شرط دانسته‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref>
+وجوب جهاد ابتدایی کفایی است؛ با اقدام گروهی کافی از مسلمانان، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود. نیز دعوت پیش از جنگ، توانایی، و شرایط عام تکلیف مانند بلوغ، عقل و آزادی را شرط دانسته‌اند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد، ج۲۱، ص۵–۹.</ref>
 ==اختلاف فقیهان==
-اصل مشروعیت جهاد ابتدایی در فقه امامیه مورد اتفاق است و اختلاف در شرایط اجرای آن است. در دورهٔ غیبت، وجوب آن محل بحث است. گروهی با استناد به عدم تحقق اذن معصوم، جهاد ابتدایی را واجب نمی‌دانند و به جهاد دفاعی بسنده می‌کنند؛ گروهی دیگر با تکیه بر عمومات، وجوب آن را در صورت تحقق شرایط ثابت می‌دانند. [[شیخ محمدحسن نجفی|صاحب جواهر]] در کتاب الجهاد، اقوال فقیهان را در این مسئله گزارش کرده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد.</ref>
+اصل مشروعیت جهاد ابتدایی در فقه امامیه مورد اتفاق است و اختلاف در شرایط اجرای آن است. در دورهٔ غیبت، وجوب آن محل بحث است. گروهی با استناد به عدم تحقق اذن معصوم، جهاد ابتدایی را واجب نمی‌دانند و به جهاد دفاعی بسنده می‌کنند؛ گروهی دیگر با تکیه بر عمومات، وجوب آن را در صورت تحقق شرایط ثابت می‌دانند. [[شیخ محمدحسن نجفی|صاحب جواهر]] در کتاب الجهاد، اقوال فقیهان را در این مسئله گزارش کرده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، کتاب الجهاد، ج۲۱، ص۱۱–۱۴.</ref>
 ==دیدگاه اهل سنت==
-فقیهان اهل سنت جهاد ابتدایی را مشروع و در اصل واجب کفایی دانسته‌اند. ابن قدامة در المغنی، آن را از وظایف امام شمرده و به اذن او مشروط کرده است.<ref>ابن قدامة، المغنی، کتاب الجهاد.</ref> اختلاف اصلی آنان با مشهور امامیه در مصداق «امام» است: اهل سنت اذن حاکم اسلامی را کافی می‌دانند و امامیه اذن امام معصوم را شرط می‌شمارند.
+فقیهان اهل سنت جهاد ابتدایی را مشروع و در اصل واجب کفایی دانسته‌اند. ابن قدامة در المغنی، آن را از وظایف امام شمرده و به اذن او مشروط کرده است.<ref>ابن قدامة، المغنی، کتاب الجهاد، ج۹، ص۱۹۶–۱۹۷ {{صحت آدرس}}.</ref> اختلاف اصلی آنان با مشهور امامیه در مصداق «امام» است: اهل سنت اذن حاکم اسلامی را کافی می‌دانند و امامیه اذن امام معصوم را شرط می‌شمارند.
 ==دیدگاه سلفیه==
-برخی عالمان سلفی معاصر با تکیه بر ظاهر آیات جهاد، وجوب آن را به حضور امام یا اذن حاکم محدود نکرده و بر استمرار آن تأکید کرده‌اند. منتقدان، از جمله شماری از فقیهان شیعه و اهل سنت، این خوانش را با سیاق آیات و قیود سیرهٔ نبوی ناسازگار دانسته و بر لزوم اذن حاکم و رعایت پیمان‌ها تأکید کرده‌اند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل سورهٔ توبه.</ref>
+برخی عالمان سلفی معاصر با تکیه بر ظاهر آیات جهاد، وجوب آن را به حضور امام یا اذن حاکم محدود نکرده و بر استمرار آن تأکید کرده‌اند. منتقدان، از جمله شماری از فقیهان شیعه و اهل سنت، این خوانش را با سیاق آیات و قیود سیرهٔ نبوی ناسازگار دانسته و بر لزوم اذن حاکم و رعایت پیمان‌ها تأکید کرده‌اند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ذیل سورهٔ توبه، ج۷، ص۲۹۱ {{صحت آدرس}}.</ref>
 ==شبههٔ تحمیل دین==
-گفته شده جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و با آیهٔ ۲۵۶ سورهٔ بقره ناسازگار است: {{متن قرآن|«لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ»}}؛ «در پذیرش دین اکراهی نیست؛ همانا راه رشد از گمراهی آشکار شده است». در پاسخ گفته شده است که آیه ناظر به تحمیل اعتقاد است، در حالی که جهاد ابتدایی به رفع سلطه و موانع دعوت مربوط می‌شود؛ نیز در فقه امامیه به اذن معصوم و شرایط یادشده مقید است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۶؛ طباطبایی، المیزان، ج۲.</ref>
+گفته شده جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و با آیهٔ ۲۵۶ سورهٔ بقره ناسازگار است: {{متن قرآن|«لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ»}}؛ «در پذیرش دین اکراهی نیست؛ همانا راه رشد از گمراهی آشکار شده است». در پاسخ گفته شده است که آیه ناظر به تحمیل اعتقاد است، در حالی که جهاد ابتدایی به رفع سلطه و موانع دعوت مربوط می‌شود؛ نیز در فقه امامیه به اذن معصوم و شرایط یادشده مقید است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۵۶؛ طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۳۴۲.</ref>
 ==احکام مرتبط==
-با گشوده شدن سرزمین دشمن، احکام غنیمت، [[خمس]] و اسیران بر پایهٔ باب جهاد جاری می‌شود. فقیهان کشتن زنان، کودکان، پیران و غیرنظامیان را جز در ضرورت جایز نمی‌دانند و بر وفای به عهد و امان تأکید کرده‌اند. کسانی که جزیه می‌پذیرند، در برابر پرداخت آن، از جان و مال و پرستشگاه‌های خود در چارچوب پیمان برخوردارند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الجهاد، ابواب جهاد العدو.</ref>
+با گشوده شدن سرزمین دشمن، احکام غنیمت، [[خمس]] و اسیران بر پایهٔ باب جهاد جاری می‌شود. فقیهان کشتن زنان، کودکان، پیران و غیرنظامیان را جز در ضرورت جایز نمی‌دانند و بر وفای به عهد و امان تأکید کرده‌اند. کسانی که جزیه می‌پذیرند، در برابر پرداخت آن، از جان و مال و پرستشگاه‌های خود در چارچوب پیمان برخوردارند.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الجهاد، ابواب جهاد العدو، ج۱۵، ص۶۴–۷۱.</ref>
 ==پانویس==