جنگ جمل - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۱۴ مهٔ ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۲۶

2022-05-14T08:26:34Z

نمایش تغییرات

Aghajani: /* سپاه امام علی (علیه السلام) */

2020-07-04T06:11:42Z

‏سپاه امام علی (علیه السلام)

Zamani در ‏۱۹ مهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۱۰:۲۲

2020-05-19T10:22:18Z

سید مهدی خدایی: 7پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

2019-11-20T12:16:53Z

7پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

Zamani: خلاصه کردن بیشتر

2019-01-13T07:25:57Z

خلاصه کردن بیشتر

Zamani در ‏۵ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۴۶

2019-01-05T05:46:32Z

Zamani در ‏۵ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۴۱

2019-01-05T05:41:32Z

Zamani در ‏۵ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۴۰

2019-01-05T05:40:43Z

Zamani: خلاصه کردن بخش حرکت امام علی علیه السلام به سمت بصره

2019-01-05T05:34:33Z

خلاصه کردن بخش حرکت امام علی علیه السلام به سمت بصره

Zamani در ‏۳ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۸:۱۰

2019-01-03T08:10:39Z

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 === سپاه امام علی (علیه السلام) ===
-تعداد سپاهیان امیرالمؤمنین علی (علیه اسلام) در این جنگ  بیست هزار نفر بودند<ref>تاريخ الطبري : ج ۴ ص ۵۰۵ ، الكامل في التاريخ : ج ۲ ص ۳۳۶ ، الفتوح : ج ۲ ص ۴۶۴ ، البداية والنهاية : ج ۷ ص ۲۴۰ </ref>.فرماندهای سپاه حضرت افراد زیر بودند:
+تعداد سپاهیان امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) در این جنگ  بیست هزار نفر بودند<ref>تاريخ الطبري : ج ۴ ص ۵۰۵ ، الكامل في التاريخ : ج ۲ ص ۳۳۶ ، الفتوح : ج ۲ ص ۴۶۴ ، البداية والنهاية : ج ۷ ص ۲۴۰ </ref>.فرماندهای سپاه حضرت افراد زیر بودند:
 *فرمانده سواره نظام : [[عمار بن یاسر|عمّار بن ياسر]]
 *فرمانده پياده نظام : [[محمد بن ابوبکر | محمّد بن ابى بكر]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{عالی}}
-جنگ جمل نخستین فتنه بر علیه [[امام علی علیه السلام]] پس از پذيرش خلافت اسلامي توسط آن حضرت بود در این جنگ [[طلحه]] و [[زبیر]] در حالی که عایشه همسر رسول خدا (ص) را نیز با خود همراه کرده بودند، بر علیه امام شوریدند. این جنگ در حوالی [[بصره]] رخ داد و در آن تعداد زیادی از هر دو گروه کشته شدند. در نهایت جنگ با پیروزی امام علی علیه السلام پایان گرفت.
+جنگ جمل نخستین فتنه بر علیه [[امام علی علیه السلام]] پس از پذيرش خلافت اسلامي توسط آن حضرت بود در این جنگ [[طلحه]] و [[زبیر]] در حالی که [[عایشه]] همسر رسول خدا (ص) را نیز با خود همراه کرده بودند، بر علیه امام شوریدند. این جنگ در حوالی [[بصره]] رخ داد و در آن تعداد زیادی از هر دو گروه کشته شدند. در نهایت جنگ با پیروزی امام علی علیه السلام پایان گرفت.
 == اطلاعات کلی جنگ جمل ==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۰ نوامبر ۲۰۱۹، ساعت ۱۲:۱۶
سطر ۱۲۱:		سطر ۱۲۱:
	[[رده:جنگ های صدر اسلام]]		[[رده:جنگ های صدر اسلام]]
	[[رده:جنگ های امام علی علیه السلام]]		[[رده:جنگ های امام علی علیه السلام]]
		+	[[رده: مقاله های مهم]]
		+
		+	{{سنجش کیفی
		+	\|سنجش=شده
		+	\|شناسه= خوب
		+	\|عنوان بندی مناسب= خوب
		+	\|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
		+	\|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
		+	\|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
		+	\|جامعیت= خوب
		+	\|رعایت اختصار= خوب
		+	\|سیر منطقی= خوب
		+	\|کیفیت پژوهش= خوب
		+	\|رده= دارد
		+	}}

@@ سطر ۵۳: / سطر ۵۳: @@
 عثمان بن حنیف از طرف امام والی بصره بود. او ابوالاسود دئلی و عمران بن حصین را نزد شورشیان جمل که به نزدیکی بصره رسیده بودند فرستاد. آنان از اصحاب جمل پرسیدند: برای چه آمده‌اید؟ گفتند: برای تقاص خون عثمان و این که خلافت به شورا سپرده شود. عثمان بن حنیف دستور داد تا مردم مسلح شوند. شورشیان تا منطقه مربد در بصره آمده و ابتدا طلحه در حضور جمع درباره مظلومیت عثمان سخن گفت. او گفت: تنها به زور شمشیر با علی علیه‌السلام بیعت کرده‌اند، وی افزود که اکنون باید از خلافت کناره بگیرد و همان سنت عمر بن خطاب در شورا مبنای انتخاب خلیفه باشد.<ref> المصنف، عبدالرزاق، ج 11، ص 365؛ انساب الاشراف، ج 2، ص 224؛ المستدرک، ج 3، ص 120 و نک: الاستیعاب، ج 4، ص 361 (ابن عبدالبر می‌‌گوید: این [[حدیث]] از دلایل [[نبوت]] [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله است و سند آن صحیح‌تر از آن است که نیاز به بحث داشته باشد.) فتوح البلدان، ص 549؛ الفتوح، ج 2، ص 288؛ نثرالدر، ج 1، ص 227؛ مجمع الزوائد، ج 7، ص 234.</ref>
-زبیر و سپس عایشه نیز سخنرانی کردند. بعد از سخنرانی عایشه عده‌ای او را تصدیق و عده‌ای فریاد زدند که [[دروغ]] می‌‌گویی. در این وقت جمعیت دو قسمت شده به جدال پرداختند.<ref>ابن قتيبة دينوري، الامامه و السیاسه، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، ص ۹۵؛ شیخ مفید، الجمل، ص۳۰۶.</ref> یکی از معترضان که از بزرگان عبدالقیس بود، فریاد زد: اینان خود شدیدترین مردم بر ضد عثمان بودند. بعد هم با علی بیعت کردند که خبر آن به ما رسید و ما با علی علیه‌السلام بیعت کردیم. طلحه گفت: تا او را گرفتند و سر و صورت او را تراشیدند.<ref> انساب الاشراف، ج 2، ص 227-226.</ref> به نقل ابن خیاط، عده‌ای از مردم آن‌ها را در راه ورود به بصره سنگباران کردند.<ref> الجمل، ص 307.</ref>
+زبیر و سپس عایشه نیز سخنرانی کردند. بعد از سخنرانی عایشه عده‌ای او را تصدیق و عده‌ای فریاد زدند که [[دروغ]] می‌‌گویی. در این وقت جمعیت دو قسمت شده به جدال پرداختند.<ref>ابن قتيبة دينوري، الامامه و السیاسه، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، ص ۹۵؛ شیخ مفید، الجمل، ص۳۰۶.</ref> یکی از معترضان که از بزرگان عبدالقیس بود، فریاد زد: اینان خود شدیدترین مردم بر ضد عثمان بودند. بعد هم با علی بیعت کردند که خبر آن به ما رسید و ما با علی علیه‌السلام بیعت کردیم. طلحه گفت: تا او را گرفتند و سر و صورت او را تراشیدند.<ref> انساب الاشراف، ج 2، ص 227-226.</ref>
-به هر روی، پس از تسلط نسبی بر بصره قراردادی با ابن حنیف امضا کردند که تا آمدن امام علی علیه‌السلام صبر کنند، مشروط به آن که دارالاماره، بیت‌المال و مسجد در دست عثمان بن حنیف باشد. با وجود این قرار داد، شورشیان از ترس آن که مبادا امام از راه برسد و آنان نتوانند در برابرش مقاومت کنند، پیمان را شکستند و شبانه در حالی که عثمان بن حنیف مشغول [[نماز عشاء]] بود به مسجد ریخته او را دستگیر کردند. آنان سر و صورت او را تراشیدند و تنها از ترس برادر او سهل بن حنیف که امام او را در [[مدینه]] به جای خود گذاشته و به این سو آمده بود از کشتن وی صرفنظر کرده<ref> تاریخ خلیفة بن خیاط، ص 182.</ref> و از شهر بیرونش کردند. زمانی که امام او را در این وضعیت دید به گریه افتاد.<ref> الجمل، ص 284.</ref> شورشیان پس از کشتن حدود پنجاه نفر<ref> همان، ص 285.</ref> و نیز کشتن نگاهبانان بیت المال به غارت آن پرداختند.<ref> المعارف، ص 208.</ref>
+پس از درگيرى ميان مردم بصره آنان با این شرط که دار الاماره و مسجد و بيت المال تا رسیدن علی به بصره در اختيار عثمان بن حنيف باشد و پس از رسیدن علی هر گروهى از رهبر خود پيروى کند.<ref>ابن قتيبة دينوري، الامامه و السیاسه، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، ص ۹۷</ref> اما با وجود این قرار داد، شورشیان از ترس آن که مبادا امام از راه برسد و آنان نتوانند در برابرش مقاومت کنند، پیمان را شکستند و شبانه در حالی که عثمان بن حنیف مشغول [[نماز عشاء]] بود به مسجد ریخته او را دستگیر کردند. آنان سر و صورت او را تراشیدند و تنها از ترس برادر او سهل بن حنیف که امام او را در [[مدینه]] به جای خود گذاشته و به این سو آمده بود از کشتن وی صرفنظر کرده<ref> تاریخ خلیفة بن خیاط، ص 182.</ref> و از شهر بیرونش کردند. زمانی که امام او را در این وضعیت دید به گریه افتاد.<ref> الجمل، ص 284.</ref> شورشیان پس از کشتن حدود پنجاه نفر<ref> همان، ص 285.</ref> و نیز کشتن نگاهبانان بیت المال به غارت آن پرداختند.<ref> المعارف، ص 208.</ref> عایشه نیز نامه‌هایی به مردم [[مدینه]] و یمامه نوشته و آنان را برای حمایت از شورشیان جمل دعوت کرد.<ref> الجمل، ص 284-283.</ref>
 ==حرکت امام علی علیه السلام به سمت بصره==
 زمانی که خبر رفتن شورشیان به امام رسید، آن حضرت سهل بن حنیف را بر جای خویش گذاشته و همراه شمار زیادی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سایر مردم مدینه که در نقلی تعداد آنها چهار هزار نفر دانسته شده<ref> همان، ص 300-299.</ref> به سرعت به سوی [[عراق]] حرکت کرد.
-آن حضرت فرزندش [[امام حسن]] علیه‌السلام را همراه عمار به کوفه فرستاد تا مردم را برای پیوستن به امام بسیج کند. سخنان پرشور امام حسن علیه‌السلام سبب شد تا نه هزار و ششصد و پنجاه نفر از کوفیان به سپاه امام ملحق شدند.<ref> اخبار الطوال، ص 145.</ref> حجر بن عدی که از پاکان و نیکان شهر کوفه بود، مردم را به حمایت از امام فراخواند و پس از آن بود که مردم مصمم شدند تا در هر شرایطی امام خویش را حمایت کنند.<ref> همان، ص 145؛ انساب الاشراف، ج 2، ص 235-234.</ref> حضور امام حسن علیه‌السلام به عنوان نواده پیامبر صلی الله علیه و آله نقش مهمی ‌‌در تحریک مردم کوفه داشت. همین طور عمار که زمانی حاکم این شهر بوده و به تقوی و پرهیزگاری شهره بوده و مردم بر اساس روایت «الحق مع عمار یدور معه حیث دار» او را معیار حق و باطل می‌‌شناختند.<ref> اخبارالطوال، ص 145.</ref> سپاه کوفه در [[ذی قار]] به امام ملحق شده و به سوی بصره حرکت کردند.
+امام همچنین فرزندش [[امام حسن]] علیه‌السلام را همراه عمار به کوفه فرستاد تا مردم را برای پیوستن به امام بسیج کند. سخنان پرشور امام حسن علیه‌السلام سبب شد تا نه هزار و ششصد و پنجاه نفر از کوفیان به سپاه امام ملحق شدند.<ref> اخبار الطوال، ص 145.</ref> حجر بن عدی که از پاکان و نیکان شهر کوفه بود، مردم را به حمایت از امام فراخواند و پس از آن بود که مردم مصمم شدند تا در هر شرایطی امام خویش را حمایت کنند.<ref> همان، ص 145؛ انساب الاشراف، ج 2، ص 235-234.</ref> حضور امام حسن علیه‌السلام به عنوان نواده پیامبر صلی الله علیه و آله نقش مهمی ‌‌در تحریک مردم کوفه داشت. همین طور عمار که زمانی حاکم این شهر بوده و به تقوی و پرهیزگاری شهره بوده و مردم بر اساس روایت «الحق مع عمار یدور معه حیث دار» او را معیار حق و باطل می‌‌شناختند.<ref> اخبارالطوال، ص 145.</ref> سپاه کوفه در [[ذی قار]] به امام ملحق شده و به سوی بصره حرکت کردند.
 قبایل بصره به سه گروه تقسیم شدند: گروهی همچون قبیله ربیعه به امام پیوستند، گروهی دیگر همانند بنی‌ضبه به عایشه و گروهی نیز همچون احنف بن قیس از رؤسای بنی‌تمیم از این جنگ کناره گرفتند.<ref> دینوری (اخبارالطوال، ص 147) می‌‌گوید: وقتی زبیر شنید عمار با [[امام علی]] علیه‌السلام است به دلیل حدیث «الحق مع عمار» و حدیث «تقتلک الفئة الباغیة» به تردید افتاد. این سخن با توجه به نفس تباه شده زبیر درست نیست، از روز نخست عمار با امام بود چگونه تا این موقع زبیر در این اندیشه نیفتاده بود.</ref>
-کناره‌گیری جمع فراوانی از قبایل، نشان می‌‌داد که تصمیم‌گیری برای بسیاری دشوار شده است. حضور برخی از قبایل در دو طرف تا اندازه‌ای نزاع‌های قبیله‌ای را به همراه داشت. طلحه در سخنرانی خود در وقت جنگ، گفت: عده‌ای از منافقان مضری و نصارای ربیعه و رجاله‌های یمنی [[امام علی]] علیه‌السلام را همراهی کرده‌اند. این سخن او اعتراض کسانی که به خیال خود به هوای دفاع از آرمان شورشیان به جنگ آمده بودند، برانگیخت و سبب کناره‌گیری آن‌ها شد.<ref> در مورد قبایل و مواضع آن‌ها نک: انساب الاشراف، ج 2، ص 237.</ref>
+==اقدامات امیر المومنین برای پیشگیری از جنگ==
 امام علی علیه‌السلام به هیچ روی مایل به برپایی این جنگ نبود. لذا سه روز پس از ورود به بصره با ارسال پیام‌های مکرر از شورشیان خواست تا به «جماعت» و «طاعت» بازگردند اما پاسخ مثبتی از آنان نشنید. آن حضرت، صعصعة بن صوحان را همراه نامه‌ای به سوی بصره فرستاد. او با طلحه و زبیر سخن گفت، وقتی با عایشه سخن گفت احساس کرد که او بیش از دو نفر دیگر قصد برپایی شر دارد. پس از بازگشت، امام عبدالله بن عباس را به بصره فرستاد. او به طلحه گفت: مگر تو بیعت نکردی، طلحه گفت: شمشیر بالای سرم بود. ابن عباس گفت: من خود ناظر بودم که به اختیار بیعت کردی. طلحه از خون عثمان سخن گفت. ابن عباس گفت: مگر نبود که عثمان ده روز از چاه خانه خود آب می‌‌خورد و تو اجازه ندادی از آب شیرین استفاده کند. آنگاه علی علیه‌السلام سراغ تو آمد و از تو خواست تا اجازه دهی از آب استفاده کند. پس از آن ابن عباس با عایشه و طلحه نیز سخن گفت. عایشه چنان به پیروزی خود اطمینان داشت که کوچکترین انعطافی از خود نشان نداد. ابن عباس با استدلال‌های محکم خود کوشید آنان را از خطری که در انتظارشان است پرهیز دهد اما نپذیرفتند.<ref> اخبار الطوال، ص 147.</ref>
 ==صحنه نبرد==
 صبح روز دهم [[جمادی الاول]]<ref> الجمل، ص 339-336.</ref> لشکر امام آماده شد. منطقه درگیری در [[خریبه]] بود، جایی که پیش از بصره نیز وجود داشته و بعدها محله‌ای از محلات بصره شد. آن روز تا ظهر امام در برابر سپاه شورشی ایستاد و آنان را نصیحت می‌‌کرد. امام خطاب به عایشه می‌‌فرمود: خداوند تو را به ماندن در خانه فرمان داده، از خدا بترس و برگرد. طلحه و زبیر را نیز به خاطر آوردن عایشه مورد سرزنش قرار می‌‌داد. مالک فرمانده جناح راست، [[عمار یاسر]] فرمانده جناح چپ و نعمان بن ربعی انصاری و به قولی جندب بن زهیر ازدی بر نیروی پیاده و رایت در دستان محمد بن حنفیه قرار گرفت. آن حضرت با سخنان آتشین خود سپاه را آماده نبرد با دشمن می‌‌کرد.<ref> همان، ص 336 به نقل بلاذری، جنگ در روز دهم [[جمادی الثانی]] بوده است. نک: انساب الاشراف، ص 238، تاریخ نامه امام به مردم کوفه که خبر فتح و پیروزی بر اصحاب جمل را به آنان دادند، [[جمادی الاول]] است. نک: الجمل، ص 399.</ref>

@@ سطر ۶: / سطر ۶: @@
 جنگ جمل در جمادى اوّل <ref>.التاريخ الصغير : ج ۱ ص ۱۲۰ ، مروج الذهب : ج ۲ ص ۳۶۰ ، تاريخ الإسلام للذهبي : ج ۳ ص ۴۸۵ ، اُسد الغابة : ج ۲ ص ۳۱۰ ؛ تاريخ اليعقوبى¨ : ج ۲ ص ۱۸۲</ref> یا جمادى ثانى<ref>المستدرك على الصحيحين : ج ۳ ص ۴۱۱ ح ۵۵۷۰ ، الطبقات الكبرى:ج۳ ص۲۲۴،تاريخ خليفه بن خيّاط: ص۱۳۵ و۱۳۸ ، تاريخ الطبرى¨ : ج ۴ ص ۵۰۱ و۵۱۴ و ۵۳۴ ، الأخبار الطوال : ص ۱۴۷ ، الكامل في التاريخ : ج ۲ ص ۳۳۳ ، العقد الفريد : ج ۳ ص ۳۱۴ ، البداية والنهاية : ج ۷ ص ۲۳۹</ref>  سال ۳۶ هجرى اتّفاق افتاد.<ref>تاريخ الطبرى، ج ۴، ص ۵۰۱</ref> و بيش از يك روز به درازا نكشيد.
-جنگ جمل در محلّى به نام خريبه اتّفاق افتاد.<ref>تاريخ‏ طبری ،ج‏4، ص542</ref> که از پاره‌ای نشانه‌ها چنین به نظر می‌رسد که در شمال غرب بصره و در بالای مِربد واقع بوده است.<ref>دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل "جنگ جمل" از علی بهرامیان</ref>
+محل وقوع جنگ مکانی به نام خریبه بود.<ref>تاريخ‏ طبری ،ج‏4، ص542</ref> که از پاره‌ای نشانه‌ها چنین به نظر می‌رسد که در شمال غرب بصره و در بالای مِربد واقع بوده است.<ref>دائره المعارف بزرگ اسلامی، مدخل "جنگ جمل" از علی بهرامیان</ref>
 === سپاه امام علی (علیه السلام) ===

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۵ ژانویهٔ ۲۰۱۹، ساعت ۰۵:۴۱
سطر ۴۸:		سطر ۴۸:

	مردم بصره تنها بخاطر عایشه بود که اعلام کردند از شورشیان دفاع خواهند کرد.<ref> الجمل، ص 304.</ref> طلحه در وقت شروع درگیری نیز گفت: مردم، علی آمده است تا خون مسلمانان را بریزد. نگویید که او پسر عم پیامبر است، همراه شما همسر [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله و دختر ابوبکر صدیق است کسی که پدرش دوست‌داشتنی ترین مردم نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بود.<ref> همان، ص 329.</ref><ref>جعفریان، رسول، تاریخ خلفاء، ص۲۶۱</ref>		مردم بصره تنها بخاطر عایشه بود که اعلام کردند از شورشیان دفاع خواهند کرد.<ref> الجمل، ص 304.</ref> طلحه در وقت شروع درگیری نیز گفت: مردم، علی آمده است تا خون مسلمانان را بریزد. نگویید که او پسر عم پیامبر است، همراه شما همسر [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله و دختر ابوبکر صدیق است کسی که پدرش دوست‌داشتنی ترین مردم نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بود.<ref> همان، ص 329.</ref><ref>جعفریان، رسول، تاریخ خلفاء، ص۲۶۱</ref>
−

	==تصرف بصره توسط شورشیان==		==تصرف بصره توسط شورشیان==

@@ سطر ۷۱: / سطر ۷۱: @@
 کناره‌گیری جمع فراوانی از قبایل، نشان می‌‌داد که تصمیم‌گیری برای بسیاری دشوار شده است. حضور برخی از قبایل در دو طرف تا اندازه‌ای نزاع‌های قبیله‌ای را به همراه داشت. طلحه در سخنرانی خود در وقت جنگ، گفت: عده‌ای از منافقان مضری و نصارای ربیعه و رجاله‌های یمنی [[امام علی]] علیه‌السلام را همراهی کرده‌اند. این سخن او اعتراض کسانی که به خیال خود به هوای دفاع از آرمان شورشیان به جنگ آمده بودند، برانگیخت و سبب کناره‌گیری آن‌ها شد.<ref> در مورد قبایل و مواضع آن‌ها نک: انساب الاشراف، ج 2، ص 237.</ref>
-امام علی علیه‌السلام به هیچ روی مایل به برپایی این جنگ نبود. لذا سه روز پس از ورود به بصره با ارسال پیام‌های مکرر از شورشیان خواست تا به «جماعت» و «طاعت» بازگردند اما پاسخ مثبتی از آنان نشنید.
+امام علی علیه‌السلام به هیچ روی مایل به برپایی این جنگ نبود. لذا سه روز پس از ورود به بصره با ارسال پیام‌های مکرر از شورشیان خواست تا به «جماعت» و «طاعت» بازگردند اما پاسخ مثبتی از آنان نشنید. آن حضرت، صعصعة بن صوحان را همراه نامه‌ای به سوی بصره فرستاد. او با طلحه و زبیر سخن گفت، وقتی با عایشه سخن گفت احساس کرد که او بیش از دو نفر دیگر قصد برپایی شر دارد. پس از بازگشت، امام عبدالله بن عباس را به بصره فرستاد. او به طلحه گفت: مگر تو بیعت نکردی، طلحه گفت: شمشیر بالای سرم بود. ابن عباس گفت: من خود ناظر بودم که به اختیار بیعت کردی. طلحه از خون عثمان سخن گفت. ابن عباس گفت: مگر نبود که عثمان ده روز از چاه خانه خود آب می‌‌خورد و تو اجازه ندادی از آب شیرین استفاده کند. آنگاه علی علیه‌السلام سراغ تو آمد و از تو خواست تا اجازه دهی از آب استفاده کند. پس از آن ابن عباس با عایشه و طلحه نیز سخن گفت. عایشه چنان به پیروزی خود اطمینان داشت که کوچکترین انعطافی از خود نشان نداد. ابن عباس با استدلال‌های محکم خود کوشید آنان را از خطری که در انتظارشان است پرهیز دهد اما نپذیرفتند.<ref> اخبار الطوال، ص 147.</ref>
 ==صحنه نبرد==
@@ سطر ۷۹: / سطر ۷۷: @@
 اصرار امام این بود که جنگ صورت نگیرد. آن حضرت از آغاز کردن جنگ توسط اصحابش جلوگیری کرده و رسماً اعلام کرد که کسی [[حق]] شروع جنگ ندارد.<ref> الجمل، ص 318-314.</ref> حتی در روز جنگ پیش از ظهر امام قرآنی بدست ابن عباس داد تا نزد طلحه و زبیر رفته با دعوت آنان به [[قرآن]] با آن‌ها سخن بگوید، ابن عباس با طلحه و زبیر سخن گفت اما عایشه حتی اجازه صحبت نداد و گفت به صاحبت بگو بین ما و او جز شمشیر حاکم نخواهد بود. ابن عباس می‌‌گوید: من هنوز از آنها دور نشده بودم که تیرهای آنان مثل باران به سوی ما آمد.<ref> وقعة الجمل، ص 36.</ref>
-صبح روز دهم [[جمادی الاول]]<ref> الجمل، ص 339-336.</ref> لشکر امام آماده شد. منطقه درگیری در خریبه بود، جایی که پیش از بصره نیز وجود داشته و بعدها محله‌ای از محلات بصره شد. آن روز تا ظهر امام در برابر سپاه شورشی ایستاد و آنان را نصیحت می‌‌کرد. امام خطاب به عایشه می‌‌فرمود: خداوند تو را به ماندن در خانه فرمان داده، از خدا بترس و برگرد. طلحه و زبیر را نیز به خاطر آوردن عایشه مورد سرزنش قرار می‌‌داد. مالک فرمانده جناح راست، [[عمار یاسر]] فرمانده جناح چپ و نعمان بن ربعی انصاری و به قولی جندب بن زهیر ازدی بر نیروی پیاده و رایت در دستان محمد بن حنفیه قرار گرفت. آن حضرت با سخنان آتشین خود سپاه را آماده نبرد با دشمن می‌‌کرد.<ref> همان، ص 336 به نقل بلاذری، جنگ در روز دهم [[جمادی الثانی]] بوده است. نک: انساب الاشراف، ص 238، تاریخ نامه امام به مردم کوفه که خبر فتح و پیروزی بر اصحاب جمل را به آنان دادند، [[جمادی الاول]] است. نک: الجمل، ص 399.</ref>
+صبح روز دهم [[جمادی الاول]]<ref> الجمل، ص 339-336.</ref> لشکر امام آماده شد. منطقه درگیری در [[خریبه]] بود، جایی که پیش از بصره نیز وجود داشته و بعدها محله‌ای از محلات بصره شد. آن روز تا ظهر امام در برابر سپاه شورشی ایستاد و آنان را نصیحت می‌‌کرد. امام خطاب به عایشه می‌‌فرمود: خداوند تو را به ماندن در خانه فرمان داده، از خدا بترس و برگرد. طلحه و زبیر را نیز به خاطر آوردن عایشه مورد سرزنش قرار می‌‌داد. مالک فرمانده جناح راست، [[عمار یاسر]] فرمانده جناح چپ و نعمان بن ربعی انصاری و به قولی جندب بن زهیر ازدی بر نیروی پیاده و رایت در دستان محمد بن حنفیه قرار گرفت. آن حضرت با سخنان آتشین خود سپاه را آماده نبرد با دشمن می‌‌کرد.<ref> همان، ص 336 به نقل بلاذری، جنگ در روز دهم [[جمادی الثانی]] بوده است. نک: انساب الاشراف، ص 238، تاریخ نامه امام به مردم کوفه که خبر فتح و پیروزی بر اصحاب جمل را به آنان دادند، [[جمادی الاول]] است. نک: الجمل، ص 399.</ref>
-در آن سوی عایشه، سوار بر شتر در هودجی قرار گرفت که زرهی بر آن پوشانده بودند. او در میدان حاضر شد و به سخنرانی پرداخت و مرتب از مظلومیت عثمان سخن می‌‌گفت. امام در آغاز قرآنی بدست یکی از افراد قبیله عبدالقیس داد تا به میان میدان رفته، شورشیان را به [[قرآن]] فراخوانده از تفرقه و تشتت پرهیز دهد. شورشیان او را با تیر زده و به [[شهادت]] رساندند. مادر این جوان که در آنجا حاضر بود خود را روی جنازه فرزندش انداخت، اصحاب کمک کردند تا جنازه او را نزد امام آوردند.<ref> الجمل، ص 334.</ref> امام که تا آن زمان دستور داده بود سپاهش آغازگر جنگ نباشد با شهادت آن مرد به محمد بن حنفیه دستور حرکت به سوی دشمن را صادر کرد.<ref> همان، ص 340-339؛ المصنف، ابن ابی شیبه، ج7، ص537؛ انساب الاشراف، ج 2، 241.</ref>
+در آن سوی عایشه، سوار بر شتر در هودجی قرار گرفت که زرهی بر آن پوشانده بودند. او در میدان حاضر شد و به سخنرانی پرداخت و مرتب از مظلومیت عثمان سخن می‌‌گفت. امام در آغاز قرآنی بدست یکی از افراد قبیله عبدالقیس داد تا به میان میدان رفته، شورشیان را به [[قرآن]] فراخوانده از تفرقه و تشتت پرهیز دهد. شورشیان او را با تیر زده و به [[شهادت]] رساندند.<ref> الجمل، ص 334.</ref> در این هنگام امام که تا آن زمان دستور داده بود سپاهش آغازگر جنگ نباشد با شهادت آن مرد به محمد بن حنفیه دستور حرکت به سوی دشمن را صادر کرد.<ref> همان، ص 340-339؛ المصنف، ابن ابی شیبه، ج7، ص537؛ انساب الاشراف، ج 2، 241.</ref>
 درگیری از ظهر تا شب ادامه یافت. بیشترین جنگ در اطراف شتر عایشه بود که گفته شده بیش از هفتاد دست که خواستند افسار شتر او را بگیرند، قطع شد. عایشه کوشید برای تحمیق مردم مشتی خاک برداشت و شبیه کاری که [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله کرده بود، خاک را به سمت سپاه امام پاشید و گفت: شاهت الوجوه! امام خطاب به او فرمودند: «و ما رمیت اذ رمیت ولکن الشیطان رمی‌‌».<ref> انساب الاشراف، ج 2، ص 241-240.</ref>
@@ سطر ۱۰۵: / سطر ۱۰۳: @@
 چهره‌های شناخته شده از شهدای اصحاب امام شش نفرند. دو نفر آن‌ها زید و سیحان فرزندان صوحان‌اند. دو نفر دیگر صقعب و عبدالله برادران سلیم بن مخنف (جد ابومخنف) و دو نفر دیگر علباء بن حارث سدوسی و هند جملی است.<ref> همان، ص 186.</ref> آنچه مسلم است این که کست سریع سپاه بصره (پانصد کشته در برابر بیش از نوزده هزار نفر کشته از شورشیان) نشان می‌‌داد که علی‌رغم وجود ام‌المومنین در میان آن‌ها، سپاه شورشی انگیزه‌های قوی نداشته است. مشکل عمده این بود که طلحه و عایشه علی‌رغم شهرت در قضیه عثمان، بدنام‌تر از آن بودند که بتوانند مردم بصره را فریب داده و خود را دادخواه خون عثمان قلمداد کنند.
-پس از پایان جنگ امام دستور داد تا کسی را تعقیب نکنند. هر کس تسلیم شد او را نکشند و مجروحی را از بین نبرند. امام حتی کسانی چون مروان و فرزندان عثمان را آزاد کرد. در آن لحظه مروان گفت: بیعت نخواهد کرد مگر آن که او را بر بیعت مجبور کنند. امام فرمود: حتی اگر بیعت کند همچون جهود بیعت را نقض می‌‌کند.<ref> تاریخ خلیفة بن خیاط، ص 190.</ref> امام به جز آنچه دشمن در جنگیدن از آن بهره می‌‌برده، اجازه برداشتن اموال شخصی مردم را ندادند. این امر برای مردمی‌‌ که تاکنون پس از هر جنگ فاتحانه‌ای غنایم فراوانی می‌‌گرفتند، شگفت‌آور بود. در این باره به امام اعتراض شد و امام با این سخن که اگر بنا به تقسیم اموال باشد، عایشه سهم کدام یک از شما خواهد بود، آنان را شرمنده کرد. با این حال این مشکل برای اذهان ساده عرب ماند که چگونه ممکن است، ریختن خون قومی‌‌روا باشد اما برداشتن اموال آنان نه!<ref> انساب الاشراف، ج 2، ص 263 (متن و پاورقی).</ref>
+پس از پایان جنگ امام دستور داد تا کسی را تعقیب نکنند. هر کس تسلیم شد او را نکشند و مجروحی را از بین نبرند. امام حتی کسانی چون مروان و فرزندان عثمان را آزاد کرد. در آن لحظه مروان گفت: بیعت نخواهد کرد مگر آن که او را بر بیعت مجبور کنند. امام فرمود: حتی اگر بیعت کند همچون جهود بیعت را نقض می‌‌کند.<ref> تاریخ خلیفة بن خیاط، ص 190.</ref> امام همچنین به جز آنچه دشمن در جنگیدن از آن بهره می‌‌برده، اجازه برداشتن اموال شخصی مردم را ندادند.<ref> انساب الاشراف، ج 2، ص 263 (متن و پاورقی).</ref>
 امام پس از تمام شدن غائله جمل به مسجد جامع درآمد و به سرزنش مردم پیمان‌شکن بصره که نخستین مردمی ‌‌هستند که در برابر امام خود ایستاده‌اند، پرداختند. امام آن‌ها را «جندالمراه و اتباع البهیمه؛ سپاه زن و پیروان حیوان» نامیدند.<ref> الجمل، ص 392.</ref> امام ضمن چند نامه خبر ماجرای بصره را به شهرهای مدینه و کوفه نوشتند.<ref> اخبارالطوال، ص 151، الجمل، ص 407؛ ربیع الابرار، ج 1، ص 308.</ref> آنگاه دستور بازکردن بیت‌المال را دادند و آن را در میان اصحابشان که گفته‌اند دوازده هزار نفر بودند، تقسیم کردند. این بار امام برخلاف طلحه و زبیر که با دیدن اموال بیت‌المال گفتند: این همان وعده خدا و رسول است، فرمود: ای طلاهای زرد و سفید جز من را فریب دهید.<ref> الجمل، ص 399-395.</ref>

@@ سطر ۴۱: / سطر ۴۱: @@
 ==سگان حوأب==
-هنگامی که سپاه جمل در مسیر حرکت خود به محلی به نام حوأب رسيدند، سگ‏هاى حوأب به عايشه پارس كردند. عايشه پرسید: اين جا كجاست؟ گفتند: اين جا حوأب است. عايشه گفت: مرا بر گردانيد. از رسول خدا (ص) شنيدم كه به زنان خود مى‏گفت: روزى را مى‏بينم كه سگ‏هاى حوأب به يكى از شما زنان پارس مى‏كنند، حميرا مبادا تو باشى. عبد الله بن زبير پيش آمد و گفت: آبگاه حوأب را اول شب پشت سر گذاشته ‏ايم.سپس عده‏‌اى از اعراب بيابانگرد را آورد و آنان نيز به دروغ سوگند ياد كردند كه اين جا آبگاه حوأب نيست‏ تا خاطر عایشه آسوده شود. ابن قتيبة دينوري، الامامه و السیاسه، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، ص ۸۹
+هنگامی که سپاه جمل در مسیر حرکت خود به محلی به نام حوأب رسيدند، سگ‏هاى حوأب به عايشه پارس كردند. عايشه پرسید: اين جا كجاست؟ گفتند: اين جا حوأب است. عايشه گفت: مرا بر گردانيد. از رسول خدا (ص) شنيدم كه به زنان خود مى‏گفت: روزى را مى‏بينم كه سگ‏هاى حوأب به يكى از شما زنان پارس مى‏كنند، حميرا مبادا تو باشى. عبد الله بن زبير پيش آمد و گفت: آبگاه حوأب را اول شب پشت سر گذاشته ‏ايم.سپس عده‏‌اى از اعراب بيابانگرد را آورد و آنان نيز به دروغ سوگند ياد كردند كه اين جا آبگاه حوأب نيست‏ تا خاطر عایشه آسوده شود. <ref>ابن قتيبة دينوري، الامامه و السیاسه، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، ص ۸۹</ref>
 ==نقش عایشه در تحریک مردم بصره==
@@ سطر ۵۴: / سطر ۵۴: @@
 عثمان بن حنیف از طرف امام والی بصره بود. او ابوالاسود دئلی و عمران بن حصین را نزد شورشیان جمل که به نزدیکی بصره رسیده بودند فرستاد. آنان از اصحاب جمل پرسیدند: برای چه آمده‌اید؟ گفتند: برای تقاص خون عثمان و این که خلافت به شورا سپرده شود. عثمان بن حنیف دستور داد تا مردم مسلح شوند. شورشیان تا منطقه مربد در بصره آمده و ابتدا طلحه در حضور جمع درباره مظلومیت عثمان سخن گفت. او گفت: تنها به زور شمشیر با علی علیه‌السلام بیعت کرده‌اند، وی افزود که اکنون باید از خلافت کناره بگیرد و همان سنت عمر بن خطاب در شورا مبنای انتخاب خلیفه باشد.<ref> المصنف، عبدالرزاق، ج 11، ص 365؛ انساب الاشراف، ج 2، ص 224؛ المستدرک، ج 3، ص 120 و نک: الاستیعاب، ج 4، ص 361 (ابن عبدالبر می‌‌گوید: این [[حدیث]] از دلایل [[نبوت]] [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله است و سند آن صحیح‌تر از آن است که نیاز به بحث داشته باشد.) فتوح البلدان، ص 549؛ الفتوح، ج 2، ص 288؛ نثرالدر، ج 1، ص 227؛ مجمع الزوائد، ج 7، ص 234.</ref>
-زبیر و سپس عایشه نیز سخنرانی کردند. عده‌ای او را تصدیق و عده‌ای فریاد زدند که [[دروغ]] می‌‌گویی. در این وقت جمعیت دو قسمت شده با کفش به جان یکدیگر افتادند. این اختلاف به یک درگیری مسلحانه کشیده شد.<ref> الجمل، ص 306.</ref> یکی از معترضان که از بزرگان عبدالقیس بود، فریاد زد: اینان خود شدیدترین مردم بر ضد عثمان بودند. بعد هم با علی بیعت کردند که خبر آن به ما رسید و ما با علی علیه‌السلام بیعت کردیم. طلحه گفت: تا او را گرفتند و سر و صورت او را تراشیدند.<ref> انساب الاشراف، ج 2، ص 227-226.</ref> به نقل ابن خیاط، عده‌ای از مردم آن‌ها را در راه ورود به بصره سنگباران کردند.<ref> الجمل، ص 307.</ref>
+زبیر و سپس عایشه نیز سخنرانی کردند. بعد از سخنرانی عایشه عده‌ای او را تصدیق و عده‌ای فریاد زدند که [[دروغ]] می‌‌گویی. در این وقت جمعیت دو قسمت شده به جدال پرداختند.<ref>ابن قتيبة دينوري، الامامه و السیاسه، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، ص ۹۵؛ شیخ مفید، الجمل، ص۳۰۶.</ref> یکی از معترضان که از بزرگان عبدالقیس بود، فریاد زد: اینان خود شدیدترین مردم بر ضد عثمان بودند. بعد هم با علی بیعت کردند که خبر آن به ما رسید و ما با علی علیه‌السلام بیعت کردیم. طلحه گفت: تا او را گرفتند و سر و صورت او را تراشیدند.<ref> انساب الاشراف، ج 2، ص 227-226.</ref> به نقل ابن خیاط، عده‌ای از مردم آن‌ها را در راه ورود به بصره سنگباران کردند.<ref> الجمل، ص 307.</ref>
 به هر روی، پس از تسلط نسبی بر بصره قراردادی با ابن حنیف امضا کردند که تا آمدن امام علی علیه‌السلام صبر کنند، مشروط به آن که دارالاماره، بیت‌المال و مسجد در دست عثمان بن حنیف باشد. با وجود این قرار داد، شورشیان از ترس آن که مبادا امام از راه برسد و آنان نتوانند در برابرش مقاومت کنند، پیمان را شکستند و شبانه در حالی که عثمان بن حنیف مشغول [[نماز عشاء]] بود به مسجد ریخته او را دستگیر کردند. آنان سر و صورت او را تراشیدند و تنها از ترس برادر او سهل بن حنیف که امام او را در [[مدینه]] به جای خود گذاشته و به این سو آمده بود از کشتن وی صرفنظر کرده<ref> تاریخ خلیفة بن خیاط، ص 182.</ref> و از شهر بیرونش کردند. زمانی که امام او را در این وضعیت دید به گریه افتاد.<ref> الجمل، ص 284.</ref> شورشیان پس از کشتن حدود پنجاه نفر<ref> همان، ص 285.</ref> و نیز کشتن نگاهبانان بیت المال به غارت آن پرداختند. زمانی که طلحه و زبیر اموال بیت‌المال را دیدند، گفتند: هذا ما وعدنا الله و رسوله!<ref> المعارف، ص 208.</ref> بنا به نقلی طلحه در همان آغاز ورود به بصره سراغ دراهمی ‌‌را می‌‌گرفت که به او وعده داده بودند.<ref> الجمل، ص 401.</ref>