Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-12T09:56:13Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

2026-11-11T13:10:30Z

ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

صفحهٔ تازه

'''جبر و اختیار''' از کهن‌ترین و پرمناقشه‌ترین مسائل [[کلام]] اسلامی است و به نسبت میان ارادهٔ خداوند و اراده و فعل انسان می‌پردازد. در یک سوی این منازعه، جبرگرایان همهٔ افعال آدمی را آفریدهٔ خدا و انسان را در آن‌ها بی‌اختیار دانستند. در سوی دیگر، تفویض‌گرایان — که بیشتر [[معتزله]] بدان شناخته می‌شوند — انسان را آفرینندهٔ مستقل فعل خویش شمردند. [[امامیه]] با تکیه بر روایات اهل بیت علیهم‌السلام راه سومی برگزیدند که «[[امر بین الامرین]]» نام دارد: نه جبر و نه تفویض، بلکه فاعلیت حقیقی انسان در پرتو مشیت الهی. این مسئله با [[قضا و قدر]]، [[علم الهی]] و [[عدل الهی]] پیوند دارد و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی آن در تاریخ اندیشهٔ اسلامی همواره محل بحث بوده است.<ref>مفید، أوائل المقالات؛ سبحانی، الإلهیات، ج۲.</ref>

==تعریف==

«[[جبر]]» در لغت از ریشهٔ «جَبْر» و به معنای وادار ساختن کسی به کاری بر خلاف خواست اوست. در اصطلاح، دیدگاهی است که برای ارادهٔ انسان در پدید آمدن فعل تأثیر حقیقی قائل نیست و همهٔ افعال را به خداوند نسبت می‌دهد؛ در این نگاه آدمی در برابر خدا همچون ابزاری بی‌اراده است. «[[تفویض]]» در برابر آن، واگذاری کامل کار به انسان و مستقل دانستن او در ایجاد فعل است. «امر بین الامرین» تعبیری است که متکلمان امامیه برای موضع سوم به کار برده‌اند و بر پایهٔ آن، فعل انسان نه محصول جبر الهی است و نه نتیجهٔ استقلال تمام‌عیار او.<ref>مفید، أوائل المقالات.</ref>

==پیشینهٔ تاریخی==

بحث از «قدر» از سدهٔ نخست هجری در محافل اسلامی مطرح بود. در آن دوره، کسانی که از [[اختیار]] انسان دفاع می‌کردند از سوی مخالفان «قدری» خوانده می‌شدند، زیرا معتقد بودند انسان خود اندازه و تقدیر فعل خویش را می‌سازد.<ref>شهرستانی، الملل و النحل، ج۱.</ref> در اوایل سدهٔ دوم هجری، جهم بن صفوان با تأکید بر عمومیت خلقت الهی، هرگونه فاعلیت را از انسان سلب کرد و پیروان او به «جهمیه» شناخته شدند. معتزله در بصره و بغداد در برابر، انسان را پدیدآورندهٔ فعل خود دانستند و این را شرط عدالت خداوند شمردند. [[ابوالحسن اشعری]] با طرح نظریهٔ «کسب» کوشید راهی میانه بگشاید: خداوند خالق فعل است و انسان آن را «کسب» می‌کند و بدین‌سان مسئول می‌ماند.<ref>اشعری، مقالات الإسلامیین؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱.</ref> [[ماتریدیه]] نیز موضعی نزدیک به اشعریه، با تأکید بیشتری بر نقش انسان، برگزیدند.

==ادلهٔ جبرگرایان==

مهم‌ترین دلیل جبرگرایان «توحید در خالقیت» است: اگر انسان آفرینندهٔ فعل خویش باشد، در عرض خداوند فاعل مستقلی فرض می‌شود و این با یگانگی آفریدگار ناسازگار است. آنان به آیاتی نیز استناد می‌کنند؛ از جمله: {{متن قرآن|«وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ»}}؛ «و خداوند شما و آنچه را انجام می‌دهید آفرید» (صافات ۹۶). به باور آنان «ما» در این آیه موصوله است و عمل انسان را نیز در بر می‌گیرد. همچنین به {{متن قرآن|«وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَاءُ وَيَهْدِي مَن يَشَاءُ»}}؛ «ولی هر کس را بخواهد گمراه می‌کند و هر کس را بخواهد هدایت می‌کند» (نحل ۹۳) و به {{متن قرآن|«خَتَمَ اللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ»}}؛ «خداوند بر دل‌هایشان مهر زده است» (بقره ۷) تمسک کرده‌اند.<ref>فخر رازی، مفاتیح الغیب، ذیل سورهٔ صافات و سورهٔ بقره.</ref>

==نقد جبر==

نخستین اشکال جبر، ناسازگاری آن با اصل [[تکلیف]] است. قرآن می‌فرماید: {{متن قرآن|«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»}}؛ «خداوند هیچ‌کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمی‌کند» (بقره ۲۸۶). اگر انسان در فعل خود هیچ نقشی نداشته باشد، امر و نهی و وعده و وعید بی‌اثر می‌شود و برانگیختن پیامبران لغو خواهد بود. اشکال دوم، ناسازگاری جبر با عدالت الهی است؛ کیفر دادن کسی بر کاری که بر او تحمیل شده ستم است و قرآن ستم را از خداوند نفی می‌کند: {{متن قرآن|«وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِيدِ»}}؛ «و پروردگارت بر بندگان ستمکار نیست» (فصلت ۴۶). اشکال سوم، گواهی وجدان است: آدمی در تجربهٔ درونی میان کاری که «خواسته» و کاری که «بر او تحمیل شده» تفاوت می‌گذارد، و قرآن این آزادی را پیش روی انسان می‌نهد: {{متن قرآن|«فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُر»}}؛ «هر کس بخواهد ایمان بیاورد و هر کس بخواهد کفر ورزد» (کهف ۲۹).<ref>قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۸۶؛ سورهٔ فصلت، آیهٔ ۴۶؛ سورهٔ کهف، آیهٔ ۲۹؛ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ کهف؛ مطهری، عدل الهی.</ref>

متکلمان امامیه در پاسخ به دلیل خالقیت می‌گویند توحید افعالی به معنای نفی هرگونه فاعلیت از غیر خدا نیست، بلکه هیچ فاعلی مستقل از خداوند نیست؛ خداوند توان و ارادهٔ انسان را می‌آفریند و فعل را نیز از راه همان انتخاب پدید می‌آورد. نیز یادآور می‌شوند که برخی مفسران «ما» در آیهٔ صافات را مصدریه خوانده و آیه را ناظر به آفرینش خود عمل و توان انجام آن دانسته‌اند؛ بنابراین آیه بر جبر دلالتی قطعی ندارد. پس خلقت الهی و فاعلیت انسان در یک رتبه نیستند و میان آن‌ها تضاد نمی‌افتد.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ صافات.</ref>

==تفویض==

معتزله با انگیزهٔ پاسداری از عدالت الهی، انسان را آفرینندهٔ فعل خود شمردند و کوشیدند هرگونه دخالت خداوند در جزئیات افعال آدمی را کنار بگذارند؛ مخالفان این دیدگاه را «تفویض» خوانده‌اند.<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الأصول الخمسة؛ طوسی، الاقتصاد؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵.</ref> اشکال این دیدگاه آن است که قدرت خداوند را محدود می‌کند و مشیت او را از افعال انسان کنار می‌گذارد، در حالی که قرآن می‌فرماید: {{متن قرآن|«وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّهُ»}}؛ «و شما نخواهید مگر آنکه خدا بخواهد» (انسان ۳۰). نیز اگر انسان در کار خود مستقل باشد، دعا و یاری جستن از خداوند در انجام کارها بی‌معنا می‌شود؛ حال آنکه قرآن می‌آموزد: {{متن قرآن|«إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»}}؛ «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» (فاتحه ۵).

==امر بین الامرین==

امامیه هر دو طرف را نادرست دانسته و بر پایهٔ روایات اهل بیت علیهم‌السلام موضع سوم را برگزیده‌اند. در روایتی مشهور از [[امام صادق علیه‌السلام]] آمده است: {{متن حدیث|«لَا جَبْرَ وَلَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ»}}؛ «نه جبر است و نه تفویض، بلکه امری است میان دو امر».<ref>کلینی، الکافی، کتاب التوحید، باب الجبر و القدر و الأمر بین الأمرین؛ صدوق، التوحید.</ref>

در تبیین این نظریه گفته شده است که ارادهٔ انسان در «طول» ارادهٔ خداوند قرار دارد، نه در «عرض» آن. خداوند هم توان انتخاب و هم خود فعل را می‌آفریند، اما فعل از راه انتخاب انسان تحقق می‌یابد؛ بنابراین انسان نه مجبور است و نه مستقل. به گزارش منابع امامیه، ائمه علیهم‌السلام هر دو عقیده را نکوهیده‌اند؛ در روایتی امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید خداوند از آن برتر است که بندگان را بر گناه مجبور کند و سپس بر آن عذابشان کند.<ref>صدوق، التوحید؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵.</ref>

==قضا و قدر==

«قضا» به معنای حکم و قطعیت بخشیدن و «قدر» به معنای اندازه‌گیری و تعیین حدود است. به باور متکلمان، قضای الهی شامل اسباب و مقدمات است و اختیار انسان یکی از همان اسباب است که خداوند آفریده؛ پس تقدیر، اختیار را از میان برنمی‌دارد، بلکه آن را در بر می‌گیرد.<ref>حلی، کشف المراد.</ref>

==علم الهی==

اشکال دیگری که در برابر اختیار مطرح می‌شود، ناسازگاری علم ازلی خداوند با آن است: اگر خدا از ازل می‌دانست کسی چه خواهد کرد، وقوع آن کار ضروری می‌شود. پاسخ متکلمان آن است که علم خداوند علت فعل نیست و ضرورتی که از علم الهی می‌آید «بالغیر» است؛ یعنی از راه انتخاب خود فاعل، و چنین ضرورتی با اختیار ناسازگار نیست.<ref>سبحانی، الإلهیات، ج۲؛ مطهری، عدل الهی.</ref>

==پیامدها==

پذیرش جبر مسئولیت اخلاقی را از میان برمی‌دارد و راه را برای توجیه گناه و کوتاهی هموار می‌کند. برخی پژوهشگران معاصر، از جمله [[مرتضی مطهری]]، بر آن‌اند که دستگاه خلافت اموی از رواج اندیشهٔ جبر بهره می‌برد، زیرا این اندیشه بار مسئولیت را از دوش فرمانروایان و مردم برمی‌داشت.<ref>مطهری، عدل الهی.</ref>

در برابر، تفویض با تأکید بر استقلال انسان، او را از توکل و نیازمندی به خدا غافل می‌کند. دیدگاه امر بین الامرین می‌کوشد هر دو سوی مسئله را نگه دارد: انسان مسئول کردار خویش است، اما این مسئولیت را در برابر خداوندی دارد که توان و ارادهٔ او را آفریده است.<ref>سبحانی، الإلهیات، ج۲.</ref>

==پانویس==

{{پانویس}}

==منابع==

*اشعری، ابوالحسن؛ مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق هلموت ریتر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
*حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
*سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۲.
*شهرستانی، محمد بن عبدالکریم؛ الملل و النحل، تحقیق محمد بدران، قم: الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش؛ ج۱.
*صدوق، محمد بن علی؛ التوحید، تحقیق هاشم حسینی طهرانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۹۸ق.
*طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
*طوسی، محمد بن حسن؛ الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۶ق.
*فخر رازی، محمد بن عمر؛ مفاتیح الغیب، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
*قاضی عبدالجبار؛ شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة، ۱۴۱۶ق.
*قرآن کریم.
*کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
*مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵.
*مطهری، مرتضی؛ عدل الهی، تهران: صدرا، بی‌تا.
*مفید، محمد بن محمد؛ أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

{{اعتقادات شیعه}}
[[رده:اصطلاحات کلامی]]
[[رده:کلام]]
[[رده:فرقه های کلامی]]
[[رده:اعتقادات]]

جبر و اختیار - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه

Zadhoosh: ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه