Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: جاحظ

2026-11-10T12:51:51Z

ایجاد مقالهٔ تازه: جاحظ

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = عمرو بن بحر بن محبوب، کنانی، لیثی، فقیمی
|تصویر =
|زادروز = ۱۵۰ق (به گزارش خودش)؛ ۱۵۹ یا ۱۶۰ق (مشهور)
|زادگاه = [[بصره]]
|وفات = محرم ۲۵۵ق
|مدفن = [[بصره]]
|اساتید = ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی، ابوزید انصاری، [[اخفش]]، ابراهیم بن سیار نظّام
|شاگردان = یموت بن مزرع (خواهرزاده و راوی)، ابوبکر بن ابی داود (راوی)
|آثار = ''البیان والتبیین''، ''الحیوان''، ''البخلاء''، ''العثمانیة''، ''الرد علی النصاری''
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = متکلم [[معتزله|معتزلی]] و ادیب بصری، نویسندهٔ ''البیان والتبیین'' و ''الحیوان''
}}

'''جاحظ'''، با نام کامل '''ابوعثمان عمرو بن بحر بن محبوب کنانی''' (۱۵۹ یا ۱۶۰ – ۲۵۵ق)، متکلم [[معتزله|معتزلی]]، ادیب و نویسندهٔ پرکار [[بصره|بصری]] در سدهٔ سوم هجری بود. او را از بزرگ‌ترین ادیبان [[ادبیات عرب|عرب]] و از سرآمدان [[بلاغت]] شمرده‌اند و ''البیان والتبیین'' او از آثار بنیادین نثر عربی به شمار می‌رود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> جاحظ در [[علم کلام]] شاگرد ابراهیم بن سیار نظّام بود و شاخه‌ای از معتزله به نام «جاحظیه» را به او نسبت داده‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> آثار او در ادب، کلام و [[اخلاق]] گسترده است و بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> در منابع [[شیعه|شیعی]]، به سبب کتاب ''العثمانیة'' و گزارش‌هایی دربارهٔ کاستن از فضایل [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]]، بر او نقدهایی وارد شده است.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>

==نام و نسب==
نام او را «عمرو بن بحر بن محبوب» و کنیه‌اش را «ابوعثمان» نوشته‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> در نسبت او «کنانی»، «لیثی» و «فقیمی» (به تیرهٔ فُقَیم) آمده است.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹.</ref> خطیب بغدادی می‌نویسد: «قيل: صليبة، وقيل: مولى»؛ یعنی برخی او را از تبار اصیل قبیله و برخی از موالی شمرده‌اند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> به گزارش خطیب بغدادی، جدّ جاحظ فَزاره، سیاه‌پوست و شتربان عمرو بن قلع کنانی بود؛ همین گزارش مبنای قول کسانی است که او را «مولی» می‌دانند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>

لقب «جاحظ» از برآمدگی چشم‌های او گرفته شده و «حَدَقی» نیز خوانده می‌شد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> ابوالفداء کنیهٔ «ابوعمران» را نیز آورده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> خواهرزادهٔ او یموت بن مزرع از راویان او بود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۹؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>

==ولادت==
زادگاه او [[بصره]] بود و در همان شهر نیز درگذشت.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.</ref> خانواده‌اش تنگدست بود؛ به گزارش یاقوت، کسی او را در کنار نهر سیحان در حال فروش نان و ماهی دیده است.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref>

سال تولد او روشن نیست؛ خود می‌گفت یک سال از ابونواس بزرگ‌تر است و در آغاز سال ۱۵۰ق زاده شده؛<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> اما در پایان عمر می‌گفت که از نود سال گذشته است؛ این گزارش با مرگ او در ۲۵۵ق، تولد را حدود ۱۵۹ یا ۱۶۰ق می‌کند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.</ref> دانشنامه جهان اسلام هر دو تاریخ ۱۵۰ و حدود ۱۶۰ق را گزارش کرده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

==تحصیل و استادان==
جاحظ ادبیات و لغت را از ابوعبیده معمر بن مثنی، اصمعی و ابوزید انصاری، [[علم نحو|نحو]] را از [[اخفش]] و [[علم کلام|کلام]] را از نظّام آموخت.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> فصاحت عربی را نیز در بازار «مِربَد» بصره از بادیه‌نشینان شنید.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> او در [[علم لغت]] و [[بلاغت]] چنان پیش رفت که آثارش در [[ادبیات عرب]] جایگاهی بلند یافت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ابوبکر بن ابی داود نیز از او حدیث روایت کرده است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref>

شوق او به کتاب زبانزد بود؛ به گزارش یاقوت، شب‌ها دکان کتاب‌فروشان را کرایه می‌کرد و در آن به مطالعه می‌پرداخت.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱.</ref> پاره‌ای از گزارش‌ها نیز از سفر او به [[شام]] و انطاکیه سخن گفته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

==دربار عباسیان==
جاحظ به [[بغداد]] رفت و مدتی در آن شهر ماند.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> در روزگار [[مأمون (خلیفه عباسی)|مأمون]] سه روز ریاست دیوان رسائل را بر عهده داشت و سپس استعفا کرد؛ سهل بن هارون گفت اگر در آن مقام می‌ماند، ستارهٔ کاتبان افول می‌کرد.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۳.</ref>

او به محمد بن عبدالملک زیّات، وزیر، نزدیک شد و با احمد بن ابی داود میانه نداشت.<ref>شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref> پس از گرفتار شدن زیّات گریخت، سپس در حالی که در زنجیر بود نزد ابن ابی داود برده شد و سرانجام آزاد گردید.<ref>یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۲؛ شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>

[[متوکل (خلیفه عباسی)|متوکل]] او را برای آموزش یکی از فرزندانش فراخواند، اما با دیدن چهره‌اش او را با ده هزار درهم مرخص کرد.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> با این حال جاحظ در مجالس متوکل رفت‌وآمد داشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> به گزارش خطیب بغدادی، جاحظ خود می‌گفت وزیر به رأی او سخن می‌گوید و آرزو داشت [[خلافت]] از آنِ او باشد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> پس از مرگش، معتز، خلیفهٔ عباسی، گفت دوست داشت او را نزد خود می‌آورد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> داوری‌ها دربارهٔ نسبت او با دستگاه خلافت یکسان نیست؛ دانشنامه جهان اسلام می‌نویسد که او گرایش سیاسی روشنی نداشت و بیشتر از جریان‌های حاکم پیروی می‌کرد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

==اندیشهٔ کلامی==
او را «یکی از شیوخ معتزله» خوانده‌اند و فرقه‌ای به نام «جاحظیه» به او منسوب است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> در کلام پیرو نظّام بود<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸.</ref> و ابن قتیبه او را در شمار شیوخ اعتزال، در کنار ثمامة بن اشرس، آورده است.<ref>ابن قتیبه، المعارف، ص۵۱.</ref> آثاری در دفاع از عقاید معتزله، از جمله ''فضل المعتزلة'' و رساله‌ای در خلق [[قرآن]]، نوشت.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

شهرستانی آرای او را چنین خلاصه کرده است: «إنّ المعارفَ كلَّها ضروريةٌ طبعاً، وليس شيءٌ من ذلك من أفعال العباد، وليس للعباد كسبٌ سوى الإرادة»؛ همهٔ معارف ضروری و طبعی‌اند، هیچ‌یک از آنها فعل بندگان نیست و بندگان را جز اراده بهره‌ای نیست.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶ (به نقل از شهرستانی).</ref> به گزارش شهرستانی، جاحظ در کتاب‌های فلاسفه بسیار مطالعه کرد و در آرای خود دچار آمیختگی شده است.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.</ref>

==ادب==
''البیان والتبیین'' مهم‌ترین اثر ادبی جاحظ است و [[ابن خلدون]] آن را یکی از چهار کتاب بنیادین فن ادب شمرده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ابن خلکان ''البیان والتبیین'' و ''الحیوان'' را از نیکوترین و لذت‌بخش‌ترین آثار او می‌داند،<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۱.</ref> و ''البخلاء'' را نیز از شاهکارهای او شناخته‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

جاحظ زبان را چنین وصف می‌کند: «اللِّسانُ أداةٌ يَظهرُ بها البَيان، وشاهدٌ يُعبِّرُ عن الضَّمير»؛ زبان ابزاری است که بیان را آشکار می‌کند و گواهی است که از درون خبر می‌دهد.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۳.</ref> در آثار او الفاظی شیوا و ساده دیده می‌شود و تناسب لفظ و معنا حفظ شده است؛ او از جد و هزل، نقل داستان و نقد اجتماعی نیز بهره می‌برد.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

==آثار==
شمار آثار جاحظ را بسیار گفته‌اند؛ ''البیان والتبیین''، ''الحیوان''، ''البخلاء''، ''العثمانیة''، ''الرد علی النصاری''، ''فضل هاشم علی عبدشمس'' و ''العباسیة'' از شناخته‌شده‌ترین آنهاست.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ''العثمانیة'' نوشته‌ای در دفاع از خلافت [[عثمان بن عفان|عثمان]] و پاسخ به نقدهای شیعی بود.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.</ref> در ''فضل هاشم علی عبدشمس'' از برتری [[بنی هاشم]] بر بنی عبدشمس سخن گفته است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> شماری از آثار او در قالب مناظره و مفاخره است؛ مانند ''التربیع والتدویر'' در جدل و ''مناظرة ما بین حق الخؤولة و العمومة''.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> ''المحاسن والأضداد'' و ''التاج'' نیز به او نسبت داده شده‌اند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

==وفات==
جاحظ در محرم ۲۵۵ق در بصره درگذشت.<ref>ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> دانشنامه جهان اسلام سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ق را آورده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> در سال‌های آخر، نیمی از بدنش فلج و نیم دیگر به نقرس مبتلا بود.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref> او خود می‌گفت از نود سال گذشته است.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴.</ref>

زرکلی در ''الأعلام'' نوشته است: «مات والكتاب على صدره» و «قتلته مجلدات من الكتب وقعت عليه»؛ در حالی مرد که کتاب بر سینه‌اش بود و جلدهای کتاب‌ها که بر او فرو ریخت، او را کشت.<ref>زرکلی، الأعلام، ج۵، ص۷۴.</ref> خوانساری نیز در ''روضات الجنات'' آورده است که کسی جاحظ را در خواب دید و از سرانجام او پرسید؛ پاسخ او این بیت بود: «فلا تكتُبْ بخطِّك غيرَ شيءٍ / يَسُرُّك في القيامةِ لو تراه»؛ با دست خط خود چیزی جز آنچه در قیامت شادمانت می‌کند ننویس.<ref>خوانساری، روضات الجنات، ج۵، ص۳۲۶.</ref>

==جایگاه نزد شیعه==
[[سید احمد بن طاووس|ابن طاووس]] ردّیه‌ای با عنوان ''[[بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة (کتاب)|بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة]]'' نوشت و در مقدمهٔ آن، جاحظ را به کاستن از شرف [[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] و سبک شمردن فضایل او متهم کرد.<ref>ابن طاووس، بناء المقالة الفاطمیة، ص۵۳.</ref>

[[سید مرتضی|شریف مرتضی]] در ''الأمالی'' نقل می‌کند که در مجلس ابوالعباس احمد بن یحیی، چون نام جاحظ آمد، ابوعمرو گفت: «أمسكوا عن ذكر الجاحظ فإنه غير ثقة»؛ از یادکرد جاحظ دست بردارید که او مورد اعتماد نیست. در ادامهٔ همان گزارش آمده است که اهل علم او را نکوهیدند و از راست‌گویی دور دانستند.<ref>شریف مرتضی، الأمالی، ج۱، ص۱۳۹.</ref>

در دانشنامه جهان اسلام آمده که جاحظ به دروغ‌پردازی شهرت داشت، [[حدیث|احادیث]] را به ریشخند می‌گرفت و خواهرزاده‌اش او را بی‌دین خواند.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref> این داوری‌ها از سوی منتقدان او بیان شده است و در برابر آنها، آثاری چون ''فضل هاشم علی عبدشمس'' نیز به او نسبت داده شده است.<ref>دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص۴۳۱۱.</ref>

در منابع کهنِ شرح‌حال، روایتی از دیدار او با امامان (علیهم‌السلام) نقل نشده است؛<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۰۸–۲۱۴؛ یاقوت حموی، معجم الأدباء، ج۵، ص۲۱۰۱–۲۱۰۳.</ref> از این‌رو نمی‌توان چنین دیداری را مسلّم دانست. همچنین در منابع کهن، خبری از توبه یا بازگشت او از اعتزال در پایان عمر نیست و آنچه در دست است، گزارش بیماری و درگذشت اوست.<ref>خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۲۱۴؛ ابن خلکان، وفیات الأعیان، ج۳، ص۴۷۴.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن خلکان، احمد؛ ''وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۴م؛ ج۳.
* ابن طاووس، احمد؛ ''بناء المقالة الفاطمیة فی نقض الرسالة العثمانیة''، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۱.
* ابن قتیبه، عبدالله؛ ''المعارف''، تحقیق ثروت عکاشه، قاهره: دار المعارف، ۱۹۶۹م.
* خوانساری، محمدباقر؛ ''روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات''، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۵.
* دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش؛ ج۱.
* زرکلی، خیرالدین؛ ''الأعلام''، بیروت: دار العلم للملایین، بی‌تا؛ ج۵.
* شریف مرتضی، علی بن حسین؛ ''الأمالی''، قم: مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱.
* خطیب بغدادی، احمد؛ ''تاریخ بغداد''، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ج۱۲.
* یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله؛ ''معجم الأدباء''، تحقیق إحسان عباس، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۳م؛ ج۵.

[[رده:ادیبان]]
[[رده:متکلمان]]
[[رده:علمای قرن سوم]]

جاحظ - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: جاحظ