AiWriter: ایجاد مقاله: جابر بن یزید جعفی، محدث و راوی شیعه و از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام

2026-10-25T14:44:18Z

ایجاد مقاله: جابر بن یزید جعفی، محدث و راوی شیعه و از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام

صفحهٔ تازه

{{شناسنامه عالم
|نام کامل = جابر بن یزید بن حارث جُعفی
|تصویر =
|زادروز = نامعلوم (حدود ۵۰ق به تخمین برخی پژوهش‌ها)
|زادگاه = [[کوفه]]
|وفات = ۱۲۸ق
|مدفن = نامعلوم
|اساتید = [[امام باقر علیه السلام]]، [[امام صادق علیه السلام]]
|شاگردان = عمرو بن شمر، مفضل بن صالح، منخل بن جمیل، یوسف بن یعقوب
|آثار = تفسیر، النوادر، الفضائل، الجمل، صفین، النهروان، مقتل امیرالمؤمنین علیه السلام، مقتل الحسین علیه السلام
|عنوان توضیحات = شناخته‌شده برای
|توضیحات = از اصحاب [[امام باقر علیه السلام]] و [[امام صادق علیه السلام]] و از راویان بحث‌برانگیز شیعه
}}

'''جابر بن یزید جُعفی''' (درگذشتهٔ ۱۲۸ق) از محدثان و راویان شیعهٔ [[کوفه]] در نیمهٔ دوم سدهٔ نخست و نیمهٔ نخست سدهٔ دوم هجری و از اصحاب [[امام باقر علیه السلام]] و [[امام صادق علیه السلام]] بود.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۶۳.</ref> او را از راویانی دانسته‌اند که حجم فراوانی از احادیث امام باقر علیه السلام را نقل کرده‌اند و در انتقال بخشی از میراث حدیثی [[امامیه]] به نسل بعد سهم داشته‌اند.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۴۰-۴۴۲.</ref> نسب او به خاندان جُعفی، از تیره‌های قبیلهٔ مذحج، می‌رسد و خودش را «عربی قدیم» خوانده‌اند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸؛ سمعانی، الانساب، ج۲، ص۴۷-۴۸.</ref> جایگاه رجالی جابر محل اختلاف است؛ گروهی او را ستوده‌اند و گروهی به سبب اختلاط در روایت و نقل راویان ضعیف از او، در اعتبار روایاتش تردید کرده‌اند.<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۹۴؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸.</ref> در منابع [[اهل سنت]] نیز آرای او یکسان نیست؛ گروهی به سبب تشیع و اعتقاد به [[رجعت]] او را تضعیف کرده و گروهی دیگر او را به [[غلو]] متهم ساخته‌اند.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۴، ص۴۶۵-۴۶۶؛ احمدوند و طاووسی مسرور، «نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی»، ص۱۴۹.</ref>

==نسب، کنیه و زادگاه==
نجاشی نسب کامل او را چنین آورده است: «جابر بن یزید بن حارث بن عبد یغوث بن کعب بن حارث بن معاویه بن وائل بن مرار بن جعفی».<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸.</ref> نسبت «جُعفی» به جُعفی بن سعد العشیره، از تیره‌های قبیلهٔ مذحج، بازمی‌گردد؛ قبیله‌ای یمنی‌تبار که شاخه‌ای از آن در کوفه سکونت داشت.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸؛ سمعانی، الانساب، ج۲، ص۴۷-۴۸.</ref> نجاشی او را «عربی قدیم» خوانده است؛ تعبیری که بر اصالت عربی و دیرینگی خاندان او تأکید دارد.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸.</ref>

کنیهٔ او را بیشتر «ابوعبدالله» و به قولی «ابومحمد» و «ابویزید» گفته‌اند.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۴، ص۴۶۶.</ref> از سال تولد او خبر دقیقی در دست نیست. برخی پژوهش‌های معاصر با توجه به طبقهٔ حدیثی او، تولدش را حدود سال ۵۰ق تخمین زده‌اند.<ref>احمدوند و طاووسی مسرور، «نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی»، ص۱۴۹.</ref>

جابر جعفی را نباید با [[جابر بن عبدالله انصاری]]، صحابی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، یکی گرفت. هر دو «جابر» نام داشتند و هر دو با [[امام باقر علیه السلام]] پیوندی داشتند، اما یکی از انصار مدینه و دیگری از عرب‌های جُعفی کوفه بود.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۱.</ref>

==حیات و پیوند با امامان==
جابر در جوانی به محضر امام باقر علیه السلام رسید. خودش می‌گوید در حالی که جوان بودم بر آن حضرت وارد شدم و او پرسید از کجایی؛ گفتم از کوفه و از تیرهٔ جُعفی. امام فرمود اگر کسی پرسید از کجایی، بگو از [[مدینه]]؛ و او را از بازگو کردن کتابی که به او سپرده بود تا فروپاشی حکومت [[بنی امیه]] بازداشت و پس از آن نیز کتمان آن را روا نشمرد. آنگاه کتاب دیگری به او داد و گفت اگر چیزی از آن را هرگز بازگو کنی، لعنت من و پدرانم بر تو باد.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۳۸.</ref> این گزارش، جابر را در جایگاه یکی از حاملان میراث حدیثی امامان و در دورهٔ اختناق اموی نشان می‌دهد.

او سال‌ها از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت کرد. [[شیخ طوسی]] او را در شمار اصحاب امام باقر علیه السلام و نیز در شمار اصحاب امام صادق علیه السلام با تعبیر «تابعی، أسند عنه، روی عنهما» آورده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۱ و ۱۶۳.</ref> نجاشی نیز می‌گوید او هر دو امام را درک کرد و در روزگار امام صادق علیه السلام درگذشت.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸.</ref>

زندگی او با فشار [[هشام بن عبدالملک]] بر شیعیان همراه بود. بر پایهٔ گزارشی، جابر روزی با سبدی بر سر و چوبی در دست در کوچه‌های کوفه رفت و مردم گفتند «جن جابر». چند روز بعد، نامهٔ هشام برای دستگیری و فرستادن او رسید. والی کوفه دربارهٔ او تحقیق کرد و گواهان شهادت دادند که او «مختلط» شده است؛ هشام از او دست برداشت و جابر به حال نخست بازگشت.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۴۳.</ref> این گزارش نشان می‌دهد که رفتار او دست‌کم در نگاه برخی کوفیان به «اختلاط» تعبیر می‌شده است.

==جایگاه حدیثی==
حجم روایات جابر از امام باقر علیه السلام را بسیار دانسته‌اند. خود او گفته است پنجاه هزار حدیث روایت کرده که کسی از او نشنیده است و در گزارشی دیگر می‌گوید امام باقر علیه السلام هفتاد هزار حدیث به او آموخته که هیچ‌یک را بازگو نکرده است.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۴۰-۴۴۲.</ref> این ارقام گزارش خود جابر است و از گستردگی آموخته‌های او حکایت می‌کند.

امام صادق علیه السلام در روایتی که اصحاب دربارهٔ احادیث جابر اختلاف کرده بودند، فرمود: «رحم الله جابر الجعفی، کان یصدق علینا، لعن الله المغیرة بن سعید کان یکذب علینا»؛ خدا جابر جعفی را رحمت کند که بر ما راست می‌گفت و خدا مغیره بن سعید را لعنت کند که بر ما دروغ می‌بست.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۳۶؛ محسنی، معجم الأحادیث المعتبرة، ج۱، ص۱۳۶.</ref> این روایت، جابر را در برابر مغیره بن سعید، یکی از سرشناسان غالیان کوفه، قرار می‌دهد و نشان می‌دهد که امام او را دروغ‌گو نمی‌دانست.

در روایتی دیگر، امام صادق علیه السلام در پاسخ به پرسش از منزلت جابر، او را همانند [[سلمان فارسی]] نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته است: «منزلة جابر بن یزید منکم منزلة سلمان من رسول الله».<ref>مفید، الاختصاص، ص۲۰۷؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۷، ص۳۹۵.</ref> این گزارش در منابع رجالی متأخر نیز نقل شده و از مستندات ستایش او است.<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۹۴.</ref>

جابر خود می‌گوید امام باقر علیه السلام به او فرمود: «یا جابر، حدیثنا صعب مستصعب...»؛ حدیث ما دشوار و پیچیده است و آن را جز پیامبری مرسل یا فرشته‌ای مقرب یا مؤمنی آزموده تحمل نمی‌کند. پس اگر چیزی از امر ما بر تو وارد شد و دلت آن را پذیرفت، خدا را سپاس گو، و اگر آن را انکار کردی، به ما اهل بیت بازگردان و مگو چگونه و چرا.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۳۹.</ref> این روایت، منطق کتمان و تسلیم در انتقال احادیث اهل بیت علیهم السلام را نشان می‌دهد و توضیح می‌دهد که چرا برخی معاصرانش سخنان او را شگفت می‌یافتند.

حساسیت حول احادیث جابر تا آنجا بود که امام صادق علیه السلام دربارهٔ تفسیر او فرمود آن را برای فرومایگان بازگو نکنند تا آن را پراکنده نکنند.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۳۷.</ref> در گزارشی دیگر، وقتی ذریح محاربی از امام دربارهٔ جابر می‌پرسد، امام از پاسخ می‌پرهیزد و می‌گوید از یاد کردن جابر دست بردار، زیرا فرومایگان چون احادیث او را بشنوند، زشتنمایی می‌کنند.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۳۹.</ref>

==داوری رجالیان شیعه==
نجاشی در ترجمهٔ او می‌نویسد گروهی از او روایت کرده‌اند که خودشان مورد طعن و تضعیف قرار گرفته‌اند، مانند عمرو بن شمر، مفضل بن صالح، منخل بن جمیل و یوسف بن یعقوب. سپس می‌افزاید: «و کان فی نفسه مختلطاً»؛ و استادش [[شیخ مفید]] اشعاری دربارهٔ او می‌خوانده که بر اختلاط او دلالت داشته است. نجاشی در پایان تأکید می‌کند: «قل ما یورد عنه شیء فی الحلال والحرام»؛ کمتر روایتی از او در باب حلال و حرام نقل شده است.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸.</ref> نکتهٔ مهم آن است که نجاشی در این ترجمه واژهٔ «ضعیف» را مستقیماً برای خود جابر به کار نبرده، بلکه راویان او را تضعیف کرده و او را «مختلط» خوانده است.

در برابر، شیخ طوسی او را در شمار اصحاب دو امام آورده و در فهرست آثار اصحاب، برای او «اصل» و «کتاب التفسیر» یاد کرده و سندهای آنها را آورده است.<ref>طوسی، الفهرست، ص۱۱۶؛ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۶۳.</ref> [[ابن غضائری]]، که به سخت‌گیری در جرح شهرت دارد، او را «ثقة فی نفسه» خوانده و گفته است بیشتر کسانی که از او روایت کرده‌اند ضعیف‌اند؛ از این‌رو روایات آنان را رها می‌کند و دربارهٔ بقیه توقف می‌کند.<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۹۴.</ref>

[[علامه حلی]] می‌گوید کشی در حق جابر هم مدح و هم پاره‌ای ذم آورده و هر دو طریق ضعیف است.<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۹۴.</ref> [[سید ابوالقاسم خویی]] روایت زراره را که در آن امام فرموده بود جابر را نزد پدرش جز یک بار ندیده است، از باب [[توریه]] و برای دفع خطر دانسته و با توجه به فراوانی روایات جابر از امامان، او را از ثقات شمرده است.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۳۴۴.</ref>

==داوری منابع اهل سنت==
در منابع رجالی [[اهل سنت]] نیز دیدگاه‌ها متفاوت است. وکیع بن جراح او را ثقه خوانده و سفیان ثوری او را پرهیزگارترین مردم در حدیث دانسته است. همچنین گروهی از محدثان بزرگ، مانند شعبه و سفیان، از او روایت کرده‌اند.<ref>ابن أبی حاتم، الجرح و التعدیل، ج۲، ص۴۹۷؛ مزی، تهذیب الکمال، ج۴، ص۴۶۵.</ref> در برابر، ابن عیینه او را تکذیب کرد و به سبب اعتقاد او به [[رجعت]] و تفسیر باطنی برخی آیات، از نقل حدیث او فاصله گرفت.<ref>مزی، تهذیب الکمال، ج۴، ص۴۶۵-۴۶۶؛ احمدوند و طاووسی مسرور، «نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی»، ص۱۴۹.</ref> برخی از رجالیان اهل سنت نیز او را به سبب تشیع و گرایش‌های علوی، «رافضی» خوانده و تضعیف کرده‌اند.<ref>احمدوند و طاووسی مسرور، «نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی»، ص۱۴۹.</ref>

==اتهام غلو==
در منابع رجالی و حدیثی، گزارش‌هایی دربارهٔ کرامات و پیش‌گویی‌های جابر نقل شده است. برای نمونه، در رجال کشی آمده که او با مسح دست بر چشم مردی، او را در چشم برهم‌زدنی به مدینه نزد امام باقر علیه السلام برد و این ماجرا سبب توحید آن مرد شد.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۴۷-۴۴۸.</ref> همچنین گزارش‌هایی از آگاهی او از رخدادهای آینده نقل شده است.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۴۳ و ۴۴۸.</ref> همین‌گونه اخبار، دستمایهٔ اتهام غلو دربارهٔ او شده است.

پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهند که غالیان، به‌ویژه [[نصیریه]]، برای اعتبار بخشیدن به آموزه‌های خود، احادیثی را به جابر نسبت داده یا از نام او بهره گرفته‌اند؛ از این‌رو بخشی از آنچه به او نسبت داده شده، حاصل بهره‌برداری غالیان از نام او است.<ref>احمدوند و طاووسی مسرور، «نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی»، ص۱۴۹.</ref> در برابر، گزارش‌های ستایش‌آمیز امامان دربارهٔ او و تفکیک صریح امام صادق علیه السلام میان جابر و مغیره بن سعید، با تصویری که جابر را غالی می‌خواند سازگار نیست.<ref>کشی، رجال الکشی، ج۲، ص۴۳۶؛ مفید، الاختصاص، ص۲۰۷.</ref>

==آثار==
نجاشی فهرست آثار او را چنین آورده است: کتاب التفسیر، کتاب النوادر، کتاب الفضائل، کتاب الجمل، کتاب صفین، کتاب النهروان، کتاب مقتل أمیرالمؤمنین علیه السلام و کتاب مقتل الحسین علیه السلام.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۹.</ref> شیخ طوسی نیز از «اصل» او و «کتاب التفسیر» یاد کرده و سندهای آنها را آورده است.<ref>طوسی، الفهرست، ص۱۱۶.</ref> در فهرست نجاشی، آثاری دربارهٔ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفین]] و [[نهروان]] نیز دیده می‌شود که نشان از توجه او به تاریخ درگیری‌های دوران امام علی علیه السلام دارد.

سندهای این آثار در منابع رجالی، بیشتر از طریق راویانی است که تضعیف شده‌اند. نجاشی تصریح می‌کند که در سند تفسیر او «عبدالله بن محمد» که به جعفی معروف است ضعیف است و نسخه‌ای دیگر از طریق عمرو بن شمر نقل شده است.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۹.</ref> او همچنین «رسالة أبی جعفر إلی أهل البصرة» و شماری از احادیث و کتاب‌های دیگر را به جابر نسبت داده و این نسبت‌ها را ساختگی دانسته است.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۹.</ref>

آنچه امروز به نام «تفسیر جابر» شناخته می‌شود، از راه همین سندهای متأخر و ضعیف به او می‌رسد.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۹؛ طوسی، الفهرست، ص۱۱۶.</ref>

==وفات==
نجاشی سال وفات او را ۱۲۸ق و در روزگار امام صادق علیه السلام دانسته است.<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸.</ref> شیخ طوسی به نقل از احمد بن حنبل همین سال را آورده، اما از قول یحیی بن معین سال ۱۳۲ق را نیز نقل کرده است.<ref>طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۱.</ref> در بیشتر منابع شیعه، ۱۲۸ق ذکر شده است.

==جایگاه و میراث==
جابر جعفی یکی از چهره‌های اثرگذار و در همان حال بحث‌برانگیز تاریخ حدیث شیعه است. از سویی در شمار اصحاب دو امام و در سلسلهٔ راویان بسیاری از احادیث امامیه جای دارد و از سوی دیگر، نسبت‌های غلو و اختلاط، اعتبار بخشی از میراث او را در نگاه رجالیان متأخر متزلزل کرده است.<ref>حلی، خلاصة الأقوال، ص۹۴؛ نجاشی، رجال النجاشی، ص۱۲۸.</ref> پژوهش‌های معاصر با تفکیک میان شخصیت جابر و روایات منسوب به او، بر برائت او از غلو تأکید کرده و عامل اصلی شهرت او به غلو را سوءاستفادهٔ غالیان دانسته‌اند.<ref>احمدوند و طاووسی مسرور، «نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی»، ص۱۴۹؛ هزار، «درنگی در شخصیت حدیثی جابر بن یزید جعفی».</ref> داوری نهایی دربارهٔ او، با توجه به تعارض منابع، به خواننده واگذار می‌شود.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* ابن أبی حاتم، عبدالرحمن بن محمد؛ الجرح و التعدیل، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۲۷۱ق؛ ج۲.
* احمدوند، عباس و سعید طاووسی مسرور؛ «نقش غالیان در اشتهار تهمت غلو به جابر جعفی»، فصلنامه علوم حدیث، سال شانزدهم، شماره ۳ (پیاپی ۶۱)، پاییز ۱۳۹۰.
* حلی، حسن بن یوسف؛ خلاصة الأقوال، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
* خویی، سید ابوالقاسم؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، چاپ نجم، ۱۴۱۳ق.
* سمعانی، عبدالکریم؛ الانساب، بیروت: دار الجنان، ۱۴۰۸ق؛ ج۲.
* طوسی، محمد بن حسن؛ اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، تصحیح میر داماد استرآبادی، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث؛ ج۲.
* طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* طوسی، محمد بن حسن؛ الفهرست، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: مکتبة المحقق الطباطبایی، ۱۴۲۰ق.
* محسنی، آصف؛ معجم الأحادیث المعتبرة، ج۱.
* مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۷.
* مزی، یوسف بن عبدالرحمن؛ تهذیب الکمال، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۳ق؛ ج۴.
* مفید، محمد بن محمد؛ الاختصاص، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
* نجاشی، احمد بن علی؛ رجال النجاشی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* هزار، علیرضا؛ «درنگی در شخصیت حدیثی جابر بن یزید جعفی»، مجله علوم حدیث، شماره ۲۴.

{{حدیث}}

[[رده:اصحاب امام باقر علیه السلام]]
[[رده:اصحاب امام صادق علیه السلام]]
[[رده:تابعین]]
[[رده:راویان احادیث شیعه]]
[[رده:محدثان]]
[[رده:علمای قرن دوم]]
[[رده:کوفه]]
[[رده:تاریخ اسلام]]

جابر بن یزید جعفی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

AiWriter: ایجاد مقاله: جابر بن یزید جعفی، محدث و راوی شیعه و از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام