تیمم - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۵ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۰۴

2022-12-05T10:04:11Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۵ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۱۸

2022-12-05T08:18:04Z

بهنام در ‏۶ فوریهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۰۶:۲۶

2016-02-06T06:26:00Z

Saeed zamani در ‏۲۷ آوریل ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۴۹

2013-04-27T05:49:42Z

Saeed zamani: عناوین

2013-04-27T05:49:08Z

عناوین

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۳۱ اکتبر ۲۰۱۲، ساعت ۱۰:۳۴

2012-10-31T10:34:04Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۳۱ اکتبر ۲۰۱۲، ساعت ۱۰:۳۳

2012-10-31T10:33:49Z

Saeed zamani: تيمّم‌ را به تیمم منتقل کرد

2012-08-11T05:56:35Z

تيمّم‌ را به تیمم منتقل کرد

Saeed zamani: تعیین رده

2012-08-11T05:55:00Z

تعیین رده

مرضیه الله وکیل جزی: صفحه‌ای جدید حاوی '===تیمّم‌=== '''تیمّم:''' طهارت با خاك به كیفیتى مخصوص. واژه تیمم در قرآن كریم ب...' ایجاد کرد

2012-07-22T08:39:38Z

صفحه‌ای جدید حاوی '===تیمّم‌=== '''تیمّم:''' طهارت با خاك به كیفیتى مخصوص. واژه تیمم در قرآن كریم ب...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

===تیمّم‌===

'''تیمّم:'''

طهارت با خاك به كیفیتى مخصوص.

واژه تیمم در [[قرآن كریم]] به صورت فعل و در روایات در هیئت‌هاى مختلف فعلى و اسمى بكار رفته است. طهارت به دوگونه اختیارى و اضطرارى تقسیم مى‌شود. اولى طهارت با آب است كه به صورت [[وضو]] یا [[غسل]] انجام مى‌گیرد و دومى، طهارت با خاك است كه تیمم نامیده مى‌شود.<ref> فقه الإمام جعفر الصادق علیه‌السلام، ج1، ص118. </ref>

بنابراین حقیقت تیمم، طهارت اضطرارى است یعنى طهارت بدل از وضو یا غسل در مواردى كه عقلا یا شرعا امكان تحصیل طهارت با آب وجود ندارد، براى بجا آوردن نماز و دیگر عبادات مشروط به طهارت از اسباب، شرایط و احكام تیمم در باب طهارت سخن رفته است.

'''مشروعیّت:'''

تیمم با وجود اسباب آن، مشروع است و در اصطلاح، حكم واقعى ثانوى است كه بدل از وضو یا غسل انجام مى‌گیرد.

'''اسباب:'''

اسباب و مسوّغات تیمّم عبارتند از:

* 1. دسترسى نداشتن به آب.

* 2. وجود مانع از استعمال آب، مانند ضرر داشتن آن، غصبى بودن آب موجود و یا قرار داشتن در ظرف طلا یا نقره و عدم امكان جابه‌جایى آن در ظرفى دیگر.

* 3. تزاحم كاربرد آب براى طهارت با واجبى مهم‌تر، از قبیل ازاله نجاست یا رفع تشنگى از خود یا نفس محترمى دیگر.

* 4. فوت نماز به جهت تنگى وقت؛ بدین معنا كه وقت باقیمانده براى [[وضو]] یا [[غسل]] و خواندن نماز با شرایط كفایت نكند.

* 5. وجود حرج و مشقت شدید در به دست آوردن یا استعمال آب.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 75 و 116؛ العروة الوثقى، ج1، ص 467-484. </ref>

در مورد سبب نخست، صرف نبودن آب مسوّغ تیمّم نیست؛ بلكه باید به نبود آن در اطراف خود یقین داشته باشد.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 78-79. </ref> با عدم یقین به آن، جستجو براى یافتن آب واجب است.<ref> همان، 77؛ كتاب الطهارة (گلپایگانى)/ 224؛ فقه الصادق ج3، ص59. </ref> حد تفحّص در آبادى، یأس از دستیابى به آب<ref> العروة الوثقى، ج1، ص467. </ref> و در بیابان، یأس از آن در توشه خود نزد همراهان و اطراف است. در مقدار جستجو نسبت به اطراف در بیابان اختلاف است.

بنابر مشهور، حد تفحص در زمین ناهموار به اندازه برد یك تیر (حدود دویست گام) و در زمین هموار به اندازه برد دو تیر از چهار جهت است.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 79-80؛ جامع المسائل (بهجت)/ 212. </ref> البته این در فرضى است كه مكلف علم به وجود آب در بیش از مسافت یاد شده نداشته باشد وگرنه با داشتن علم و عدم وقوع در عسر و حرج، پیمودن مسافت بیشتر براى دستیابى به آب، واجب است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص468؛ كلمة التقوى ج1، ص246. </ref>

اگر مكلف بدون جستجو تیمم كند و نماز بخواند، نمازش باطل است مگر آن كه كوتاهى نماید تا وقت تنگ شود و فرصت براى فحص نماند. در این فرض تیمم و نماز صحیح است؛<ref> جواهر الكلام ج5، ص 85-86؛ العروة الوثقى ج1، ص470؛ مسالك الافهام ج1، ص110. </ref> لیكن گروهى قضاى نماز را به شرط یافتن آب در محدوده‌اى كه باید آن را در آنجا جستجو مى‌كرد، واجب دانسته‌اند؛ بلكه وجوب قضا به اكثر فقها بلكه مشهور آنان نسبت داده شده است.<ref> جامع المقاصد ج1، ص 466-467؛ مسالك الافهام ج1، ص110؛ الحدائق الناضرة ج4، ص256. </ref>

ظاهر كلام بعض قدما هم بطلان تیمم و نماز است.<ref> الخلاف ج1، ص164؛ النهایة/ 48. </ref>

آبى كه ضرر مى‌رساند استعمال آن جایز نیست و وضو و غسل با آن باطل است؛<ref> جواهر الكلام ج5، ص111. </ref> ولى اگر استفاده آن موجب حرج (مشقت شدید) گردد در صحت یا بطلان وضو و غسل اختلاف است. منشأ اختلاف، اختلاف در این مسئله است كه آیا نفى حرج از باب رخصت است یا عزیمت؟ بنابر قول اول، طهارت با آب در موارد حرجى صحیح است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص473؛ مستمسك العروة ج4، ص333. </ref> اختلاف در كفایت وضو و غسل در موارد تزاحم نیز وجود دارد.<ref> جواهر الكلام ج5، ص 116-117؛ منهاج الصالحین (خوئى) ج1، ص98. </ref>

وضو و غسل با آب غصبى یا آب مباح در ظرف غصبى یا ظرف طلا و نقره باطل است. از این‌رو در صورت انحصار آب براى وضو و غسل به آن، تیمم مشروعیت مى‌یابد.<ref> التنقیح (الطهارة) ج4، ص362؛ العروة الوثقى ج1، ص 220-221 و 230. </ref>

آنچه تیمم بدان صحیح است: تیمم به آنچه زمین نامیده مى‌شود اعم از خاك، سنگ، سنگ‌ریزه، كلوخ و مانند آن بنابر مشهور صحیح است<ref> جواهرالكلام ج5، ص118؛ الحدائق الناضرة ج4، ص293. </ref> به شرط آن كه مباح و پاك باشد.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 135-136. </ref> تیمم به معادن صحیح نیست. از برخى قدما صحت آن نقل شده است.<ref> همان، 130-132؛ النهایة/ 49؛ مدارك الاحكام ج2، ص 196-197 و 200-201. </ref> در حال اضطرار، تیمم به غبار لباس، فرش، پالان چارپا و مانند آن و در فرض نبود غبار به گل صحیح است.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 143-147. </ref>

'''تیمّم‌:'''

مستحب است تیمم بر قسمت بلند زمین انجام گیرد. تیمم بر قسمت پست زمین و نیز زمین شوره‌زار و شنى مكروه است.<ref> همان، 141-142. </ref>

'''كیفیت:'''

زدن كف دو دست بر زمین؛ سپس مسح پیشانى و دو طرف آن (جبینین) از محل رویش مو تا ابروها و قسمت بالاى بینى با هر دو دست - و نه یكى - بنابر مشهور<ref> همان، 194-200. </ref> و در پایان، مسح پشت دست راست با كف دست چپ از مچ تا سر انگشتان و همین ‌گونه پشت دست چپ با كف دست راست.<ref> الوسیلة/72؛ توضیح المسائل مراجع ج1، ص406 م 700. </ref>

در این كه صرف قرار دادن دست بر زمین بدون زدن آن، كفایت مى‌كند یا نه اختلاف است. عدم كفایت به مشهور نسبت داده شده است<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 180-181. </ref> و نیز در این كه یك بار زدن دست بر زمین مطلقا كافى است یا در هر صورت، دو بار لازم است و یا در تیمم بدل از [[وضو]] یك بار و در بدل از غسل، دو بار واجب است، اختلاف مى‌باشد. مشهور قول سوم است.<ref> همان، 207. </ref> وجوب مسح دست از مچ تا سرانگشتان، معروف میان فقها است؛ بلكه بر آن ادعاى اجماع شده است؛ هر چند از بعض قدما اقوال نادر دیگرى در مسئله نقل شده است.<ref> همان، 202-204. </ref>

'''شرایط:'''

قصد قربت (نیت)؛<ref> همان، 167؛ المعتبر ج1، ص390. </ref> مباشرت (انجام دادن عمل بى‌واسطه) در حال اختیار - نه ضرورت -؛<ref> جواهرالكلام، ج5، ص178؛ مستمسك العروة ج4، ص416. </ref> موالات<ref> جواهرالكلام، ج5، ص176. </ref> (انجام گرفتن اجزاى تیمّم بى‌فاصله)؛ ترتیب<ref> همان، 173. </ref> (به نحوى كه پیش از این گذشت)؛ مسح پیشانى از بالا به پایین بنابر مشهور؛<ref> همان، 200-201. </ref> عدم وجود مانع براى مسح<ref> مستمسك العروة ج4، ص419. </ref> و بنابر قول گروهى، پاك بودن محل مسح (صورت و دست).<ref> جواهرالكلام، ج5، ص186؛ العروة الوثقى ج1، ص495. </ref>

'''احكام:'''

تیمّم براى نماز پیش از دخول وقت صحیح نیست و در آخر وقت - كه تنها به اندازه تیمم و خواندن نماز، وقت باقى است - صحیح است؛<ref> جواهرالكلام ج5، ص 154-156. </ref> لیكن در صحت تیمم در وسعت وقت یا وجوب تأخیر آن تا آخر وقت اختلاف است. برخى بین صورت علم به استمرار عذر تا آخر وقت و عدم علم به آن، تفصیل داده و تیمم را در وسعت وقت با علم به استمرار عذر، صحیح دانسته‌اند.<ref> همان، 157-165؛ مستمسك العروة ج4، ص 442-447. </ref> البته در فرض علم به‌ ارتفاع عذر تا آخر وقت، تأخیر واجب است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص500؛ مستمسك العروة ج4، ص447. </ref>

با تیممى كه بطور صحیح براى نمازى - مثلا نماز صبح - انجام گرفته، مى‌توان نماز دیگرى - مثلا نماز ظهر - را در وقتش خواند، به شرط آن كه حدث مبطل وضو و غسل از او سر نزده و دسترسى به آب نیز پیدا نكرده باشد.<ref> مستمسك العروة ج4، ص 441-442. </ref>

بنابر مشهور كسى كه به جهت عذرى تیمم مى‌كند تا زمان بقاى عذر و باطل نشدن تیممش، داراى طهارت است و مى‌تواند هر عملى را كه مشروط به طهارت است - مانند نماز قضا، نماز مستحب، دخول و توقف در مسجد و مس خطوط قرآن - انجام دهد. البته كسى كه تیممش به سببى خاص بوده، مانند شخصى كه به جهت ضیق وقت تیمم كرده از این امر مستثنا است و او مى‌تواند با آن تیمم تنها نمازى را كه براى آن تیمم كرده است بخواند.<ref> العروة الوثقى، ج1، ص503؛ مستمسك العروة ج4، ص 454-456. </ref>

'''نواقض:'''

تیمم بدل از وضو با هر حدثى كه وضو را باطل مى‌كند، باطل و تیمم بدل از غسل با هر حدث مبطل غسل باطل مى‌شود.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 262-263. </ref> بنابر مشهور اگر جنب (رجوع شود به: [[جنابت]]) تیمم بدل از غسل كند و سپس حدثى - هر چند اصغر - از او سر بزند، باید تیمم را اعاده نماید. بنابراین، چنین شخصى اگر تنها به مقدار وضو آب در اختیار دارد، وظیفه‌اش تیمم بدل از غسل است نه وضو گرفتن.<ref> همان، 260.</ref>

==پانویس ==
<references />
===منابع===

جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، جلد ‌2، ص 681

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-==طهارت با خاك==
+«تَیَمُّم»، [[طهارت]] بدل از [[وضو]] یا [[غسل]] به وسیله خاك است که در مواردى كه عقلاً یا شرعاً امكان تحصیل طهارت با آب وجود ندارد، انجام می‌گیرد. واژه تیمّم در [[قرآن كریم]] به صورت فعل و در روایات در هیئت‌هاى مختلف فعلى و اسمى بكار رفته است. از اسباب، شرایط و احكام تیمّم در باب «طهارت» در [[فقه]] سخن رفته است.
-واژه تیمم در [[قرآن كریم]] به صورت فعل و در روایات در هیئت‌هاى مختلف فعلى و اسمى بكار رفته است. طهارت به دوگونه اختیارى و اضطرارى تقسیم مى‌شود. اولى طهارت با آب است كه به صورت [[وضو]] یا [[غسل]] انجام مى‌گیرد و دومى، طهارت با خاك است كه تیمم نامیده مى‌شود.<ref> فقه الإمام جعفر الصادق علیه‌السلام، ج1، ص118. </ref>
+==مشروعیت تیمم==
-بنابراین حقیقت تیمم، طهارت اضطرارى است یعنى طهارت بدل از وضو یا غسل در مواردى كه عقلا یا شرعا امكان تحصیل طهارت با آب وجود ندارد، براى بجا آوردن نماز و دیگر عبادات مشروط به طهارت از اسباب، شرایط و احكام تیمم در باب طهارت سخن رفته است.
+[[طهارت]] - براى بجا آوردن [[نماز]] و دیگر عبادات مشروط به طهارت - به دوگونه اختیارى و اضطرارى تقسیم مى‌شود؛ اولى طهارت با آب است كه به صورت [[وضو]] یا [[غسل]] انجام مى‌گیرد و دومى، طهارت با خاك است كه تیمّم نامیده مى‌شود.<ref> فقه الإمام جعفر الصادق علیه‌السلام، ج1، ص118. </ref> تیمم با وجود اسباب آن، مشروع است و در اصطلاح، حكم واقعى ثانوى است كه بدل از وضو یا غسل انجام مى‌گیرد.
 اسباب و مسوّغات تیمّم عبارتند از:
-# دسترسى نداشتن به آب.
+#دسترسى نداشتن به آب.
-# وجود مانع از استعمال آب، مانند ضرر داشتن آن، غصبى بودن آب موجود و یا قرار داشتن در ظرف طلا یا نقره و عدم امكان جابه‌جایى آن در ظرفى دیگر.
+#وجود مانع از استعمال آب، مانند ضرر داشتن آن، [[غصب|غصبى]] بودن آب موجود و یا قرار داشتن در ظرف طلا یا نقره و عدم امكان جابه‌جایى آن در ظرفى دیگر.
-# تزاحم كاربرد آب براى طهارت با واجبى مهم‌تر، از قبیل ازاله نجاست یا رفع تشنگى از خود یا نفس محترمى دیگر.
+#تزاحم كاربرد آب براى طهارت با واجبى مهم‌تر، از قبیل ازاله [[نجاسات|نجاست]] یا رفع تشنگى از خود یا دیگری.
-# فوت نماز به جهت تنگى وقت؛ بدین معنا كه وقت باقیمانده براى [[وضو]] یا [[غسل]] و خواندن نماز با شرایط كفایت نكند.
+#فوت نماز به جهت تنگى وقت؛ بدین معنا كه وقت باقیمانده براى [[وضو]] یا [[غسل]] و خواندن نماز با شرایط كفایت نكند.
-# وجود حرج و مشقت شدید در به دست آوردن یا استعمال آب.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 75 و 116؛ العروة الوثقى، ج1، ص 467-484. </ref>
+#وجود حرج و مشقت شدید در به دست آوردن یا استعمال آب.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 75 و 116؛ العروة الوثقى، ج1، ص 467-484. </ref>
-اگر مكلف بدون جستجو تیمم كند و نماز بخواند، نمازش باطل است مگر آن كه كوتاهى نماید تا وقت تنگ شود و فرصت براى فحص نماند. در این فرض تیمم و نماز صحیح است؛<ref> جواهر الكلام ج5، ص 85-86؛ العروة الوثقى ج1، ص470؛ مسالك الافهام ج1، ص110. </ref> لیكن گروهى قضاى نماز را به شرط یافتن آب در محدوده‌اى كه باید آن را در آنجا جستجو مى‌كرد، واجب دانسته‌اند؛ بلكه وجوب قضا به اكثر فقها بلكه مشهور آنان نسبت داده شده است.<ref> جامع المقاصد ج1، ص 466-467؛ مسالك الافهام ج1، ص110؛ الحدائق الناضرة ج4، ص256. </ref>
+در مورد سبب نخست، صرف نبودن آب مجوز تیمّم نیست؛ بلكه باید به نبود آن در اطراف خود [[یقین]] داشته باشد.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 78-79. </ref> با عدم یقین به آن، جستجو براى یافتن آب [[واجب]] است.<ref> همان، 77؛ كتاب الطهارة (گلپایگانى)/ 224؛ فقه الصادق ج3، ص59. </ref> حد تفحّص در آبادى، یأس از دستیابى به آب<ref> العروة الوثقى، ج1، ص467. </ref> و در بیابان، یأس از آن در توشه خود نزد همراهان و اطراف است. در مقدار جستجو نسبت به اطراف در بیابان اختلاف است. بنابر مشهور، حد تفحص در زمین ناهموار به اندازه برد یك تیر (حدود دویست گام) و در زمین هموار به اندازه برد دو تیر از چهار جهت است.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 79-80؛ جامع المسائل (بهجت)/ 212. </ref> البته این در فرضى است كه مكلف علم به وجود آب در بیش از مسافت یاد شده نداشته باشد وگرنه با داشتن علم و عدم وقوع در عسر و حرج، پیمودن مسافت بیشتر براى دستیابى به آب، واجب است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص468؛ كلمة التقوى ج1، ص246. </ref>
-ظاهر كلام بعض قدما هم بطلان تیمم و نماز است.<ref> الخلاف ج1، ص164؛ النهایة/ 48. </ref>
+اگر مكلف بدون جستجو تیمم كند و نماز بخواند، نمازش باطل است، مگر آن كه كوتاهى نماید تا وقت تنگ شود و فرصت براى فحص نماند. در این فرض تیمم و نماز صحیح است؛<ref> جواهر الكلام ج5، ص 85-86؛ العروة الوثقى ج1، ص470؛ مسالك الافهام ج1، ص110. </ref> لیكن گروهى قضاى نماز را به شرط یافتن آب در محدوده‌اى كه باید آن را در آنجا جستجو مى‌كرد، واجب دانسته‌اند؛ بلكه وجوب قضا به اكثر [[فقها]] بلكه مشهور آنان نسبت داده شده است.<ref> جامع المقاصد ج1، ص 466-467؛ مسالك الافهام ج1، ص110؛ الحدائق الناضرة ج4، ص256. </ref> ظاهر كلام بعض قدما هم بطلان تیمم و نماز است.<ref> الخلاف ج1، ص164؛ النهایة/ 48. </ref>
-آبى كه ضرر مى‌رساند استعمال آن جایز نیست و وضو و غسل با آن باطل است؛<ref> جواهر الكلام ج5، ص111. </ref> ولى اگر استفاده آن موجب حرج (مشقت شدید) گردد در صحت یا بطلان وضو و غسل اختلاف است. منشأ اختلاف، اختلاف در این مسئله است كه آیا نفى حرج از باب رخصت است یا عزیمت؟ بنابر قول اول، طهارت با آب در موارد حرجى صحیح است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص473؛ مستمسك العروة ج4، ص333. </ref> اختلاف در كفایت وضو و غسل در موارد تزاحم نیز وجود دارد.<ref> جواهر الكلام ج5، ص 116-117؛ منهاج الصالحین (خوئى) ج1، ص98. </ref>
+آبى كه ضرر مى‌رساند استعمال آن جایز نیست و وضو و غسل با آن باطل است؛<ref> جواهر الكلام ج5، ص111. </ref> ولى اگر استفاده آن موجب حرج (مشقت شدید) گردد، در صحت یا بطلان وضو و غسل اختلاف است. منشأ اختلاف، اختلاف در این مسئله است كه آیا نفى حرج از باب رخصت است یا عزیمت؟ بنابر قول اول، طهارت با آب در موارد حرجى صحیح است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص473؛ مستمسك العروة ج4، ص333. </ref> اختلاف در كفایت وضو و غسل در موارد تزاحم نیز وجود دارد.<ref> جواهر الكلام ج5، ص 116-117؛ منهاج الصالحین (خوئى) ج1، ص98. </ref>
-وضو و غسل با آب غصبى یا آب مباح در ظرف غصبى یا ظرف طلا و نقره باطل است. از این‌رو در صورت انحصار آب براى وضو و غسل به آن، تیمم مشروعیت مى‌یابد.<ref> التنقیح (الطهارة) ج4، ص362؛ العروة الوثقى ج1، ص 220-221 و 230. </ref>
+وضو و غسل با آب [[غصب|غصبى]] یا آب مباح در ظرف غصبى یا ظرف طلا و نقره باطل است. از این‌رو در صورت انحصار آب براى وضو و غسل به آن، تیمم مشروعیت مى‌یابد.<ref> التنقیح (الطهارة) ج4، ص362؛ العروة الوثقى ج1، ص 220-221 و 230. </ref>
 ==آنچه تیمم بدان صحیح است==
@@ سطر ۵۹: / سطر ۵۱: @@
 ==پانویس==
-<references/>
+<references />
 ==منابع==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ آوریل ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۴۹
سطر ۱:		سطر ۱:
−	{{مدخل ~~دائره~~ المعارف\|[[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام]]}}	+	{{مدخل دائرة المعارف\|[[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام]]}}

	'''طهارت با خاك به كیفیتى مخصوص'''		'''طهارت با خاك به كیفیتى مخصوص'''

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ اکتبر ۲۰۱۲، ساعت ۱۰:۳۴
سطر ۱:		سطر ۱:
−	'''''طهارت با خاك به كیفیتى مخصوص~~.''~~'''	+	{{مدخل دائره المعارف\|[[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام]]}}
		+
		+	'''طهارت با خاك به كیفیتى مخصوص'''

	واژه تیمم در [[قرآن كریم]] به صورت فعل و در روایات در هیئت‌هاى مختلف فعلى و اسمى بكار رفته است. طهارت به دوگونه اختیارى و اضطرارى تقسیم مى‌شود. اولى طهارت با آب است كه به صورت [[وضو]] یا [[غسل]] انجام مى‌گیرد و دومى، طهارت با خاك است كه تیمم نامیده مى‌شود.<ref> فقه الإمام جعفر الصادق علیه‌السلام، ج1، ص118. </ref>		واژه تیمم در [[قرآن كریم]] به صورت فعل و در روایات در هیئت‌هاى مختلف فعلى و اسمى بكار رفته است. طهارت به دوگونه اختیارى و اضطرارى تقسیم مى‌شود. اولى طهارت با آب است كه به صورت [[وضو]] یا [[غسل]] انجام مى‌گیرد و دومى، طهارت با خاك است كه تیمم نامیده مى‌شود.<ref> فقه الإمام جعفر الصادق علیه‌السلام، ج1، ص118. </ref>

@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۳: @@
 اسباب و مسوّغات تیمّم عبارتند از:
-* 1. دسترسى نداشتن به آب.
+# دسترسى نداشتن به آب.
+# وجود مانع از استعمال آب، مانند ضرر داشتن آن، غصبى بودن آب موجود و یا قرار داشتن در ظرف طلا یا نقره و عدم امكان جابه‌جایى آن در ظرفى دیگر.
-* 2. وجود مانع از استعمال آب، مانند ضرر داشتن آن، غصبى بودن آب موجود و یا قرار داشتن در ظرف طلا یا نقره و عدم امكان جابه‌جایى آن در ظرفى دیگر.
+# تزاحم كاربرد آب براى طهارت با واجبى مهم‌تر، از قبیل ازاله نجاست یا رفع تشنگى از خود یا نفس محترمى دیگر.
+# فوت نماز به جهت تنگى وقت؛ بدین معنا كه وقت باقیمانده براى [[وضو]] یا [[غسل]] و خواندن نماز با شرایط كفایت نكند.
-* 3. تزاحم كاربرد آب براى طهارت با واجبى مهم‌تر، از قبیل ازاله نجاست یا رفع تشنگى از خود یا نفس محترمى دیگر.
+# وجود حرج و مشقت شدید در به دست آوردن یا استعمال آب.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 75 و 116؛ العروة الوثقى، ج1، ص 467-484. </ref>
 در مورد سبب نخست، صرف نبودن آب مسوّغ تیمّم نیست؛ بلكه باید به نبود آن در اطراف خود یقین داشته باشد.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 78-79. </ref> با عدم یقین به آن، جستجو براى یافتن آب واجب است.<ref> همان، 77؛ كتاب الطهارة (گلپایگانى)/ 224؛ فقه الصادق ج3، ص59. </ref> حد تفحّص در آبادى، یأس از دستیابى به آب<ref> العروة الوثقى، ج1، ص467. </ref> و در بیابان، یأس از آن در توشه خود نزد همراهان و اطراف است. در مقدار جستجو نسبت به اطراف در بیابان اختلاف است.
@@ سطر ۶۳: / سطر ۵۹: @@
 تیمم بدل از وضو با هر حدثى كه وضو را باطل مى‌كند، باطل و تیمم بدل از غسل با هر حدث مبطل غسل باطل مى‌شود.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 262-263. </ref> بنابر مشهور اگر جنب (رجوع شود به: [[جنابت]]) تیمم بدل از غسل كند و سپس حدثى - هر چند اصغر - از او سر بزند، باید تیمم را اعاده نماید. بنابراین، چنین شخصى اگر تنها به مقدار وضو آب در اختیار دارد، وظیفه‌اش تیمم بدل از غسل است نه وضو گرفتن.<ref> همان، 260.</ref>
-==پانویس ==
+==پانویس==
-<references />
+<references/>
 ==منابع==
+جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، جلد ‌2، ص 681.
 [[رده:طهارت]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-{{مدخل دائرة المعارف|[[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام]]}}
+==طهارت با خاك==
 واژه تیمم در [[قرآن كریم]] به صورت فعل و در روایات در هیئت‌هاى مختلف فعلى و اسمى بكار رفته است. طهارت به دوگونه اختیارى و اضطرارى تقسیم مى‌شود. اولى طهارت با آب است كه به صورت [[وضو]] یا [[غسل]] انجام مى‌گیرد و دومى، طهارت با خاك است كه تیمم نامیده مى‌شود.<ref> فقه الإمام جعفر الصادق علیه‌السلام، ج1، ص118. </ref>
 بنابراین حقیقت تیمم، طهارت اضطرارى است یعنى طهارت بدل از وضو یا غسل در مواردى كه عقلا یا شرعا امكان تحصیل طهارت با آب وجود ندارد، براى بجا آوردن نماز و دیگر عبادات مشروط به طهارت از اسباب، شرایط و احكام تیمم در باب طهارت سخن رفته است.
 == مشروعیّت تیمم==
 تیمم با وجود اسباب آن، مشروع است و در اصطلاح، حكم واقعى ثانوى است كه بدل از وضو یا غسل انجام مى‌گیرد.
 اسباب و مسوّغات تیمّم عبارتند از:
@@ سطر ۳۵: / سطر ۲۹: @@
 وضو و غسل با آب غصبى یا آب مباح در ظرف غصبى یا ظرف طلا و نقره باطل است. از این‌رو در صورت انحصار آب براى وضو و غسل به آن، تیمم مشروعیت مى‌یابد.<ref> التنقیح (الطهارة) ج4، ص362؛ العروة الوثقى ج1، ص 220-221 و 230. </ref>
 ==آنچه تیمم بدان صحیح است==
 تیمم به آنچه زمین نامیده مى‌شود اعم از خاك، سنگ، سنگ‌ریزه، كلوخ و مانند آن بنابر مشهور صحیح است<ref> جواهرالكلام ج5، ص118؛ الحدائق الناضرة ج4، ص293. </ref> به شرط آن كه مباح و پاك باشد.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 135-136. </ref> تیمم به معادن صحیح نیست. از برخى قدما صحت آن نقل شده است.<ref> همان، 130-132؛ النهایة/ 49؛ مدارك الاحكام ج2، ص 196-197 و 200-201. </ref> در حال اضطرار، تیمم به غبار لباس، فرش، پالان چارپا و مانند آن و در فرض نبود غبار به گل صحیح است.<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 143-147. </ref>
 مستحب است تیمم بر قسمت بلند زمین انجام گیرد. تیمم بر قسمت پست زمین و نیز زمین شوره‌زار و شنى مكروه است.<ref> همان، 141-142. </ref>
+==كیفیت تیمم==
 زدن كف دو دست بر زمین؛ سپس مسح پیشانى و دو طرف آن (جبینین) از محل رویش مو تا ابروها و قسمت بالاى بینى با هر دو دست - و نه یكى - بنابر مشهور<ref> همان، 194-200. </ref> و در پایان، مسح پشت دست راست با كف دست چپ از مچ تا سر انگشتان و همین ‌گونه پشت دست چپ با كف دست راست.<ref> الوسیلة/72؛ توضیح المسائل مراجع ج1، ص406 م 700. </ref>
@@ سطر ۵۱: / سطر ۴۱: @@
 در این كه صرف قرار دادن دست بر زمین بدون زدن آن، كفایت مى‌كند یا نه اختلاف است. عدم كفایت به مشهور نسبت داده شده است<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 180-181. </ref> و نیز در این كه یك بار زدن دست بر زمین مطلقا كافى است یا در هر صورت، دو بار لازم است و یا در تیمم بدل از [[وضو]] یك بار و در بدل از غسل، دو بار واجب است، اختلاف مى‌باشد. مشهور قول سوم است.<ref> همان، 207. </ref> وجوب مسح دست از مچ تا سرانگشتان، معروف میان فقها است؛ بلكه بر آن ادعاى اجماع شده است؛ هر چند از بعض قدما اقوال نادر دیگرى در مسئله نقل شده است.<ref> همان، 202-204. </ref>
+==شرایط تیمم==
 قصد قربت (نیت)؛<ref> همان، 167؛ المعتبر ج1، ص390. </ref> مباشرت (انجام دادن عمل بى‌واسطه) در حال اختیار - نه ضرورت -؛<ref> جواهرالكلام، ج5، ص178؛ مستمسك العروة ج4، ص416. </ref> موالات<ref> جواهرالكلام، ج5، ص176. </ref> (انجام گرفتن اجزاى تیمّم بى‌فاصله)؛ ترتیب<ref> همان، 173. </ref> (به نحوى كه پیش از این گذشت)؛ مسح پیشانى از بالا به پایین بنابر مشهور؛<ref> همان، 200-201. </ref> عدم وجود مانع براى مسح<ref> مستمسك العروة ج4، ص419. </ref> و بنابر قول گروهى، پاك بودن محل مسح (صورت و دست).<ref> جواهرالكلام، ج5، ص186؛ العروة الوثقى ج1، ص495. </ref>
-== احكام ==
+==احكام==
 تیمّم براى نماز پیش از دخول وقت صحیح نیست و در آخر وقت - كه تنها به اندازه تیمم و خواندن نماز، وقت باقى است - صحیح است؛<ref> جواهرالكلام ج5، ص 154-156. </ref> لیكن در صحت تیمم در وسعت وقت یا وجوب تأخیر آن تا آخر وقت اختلاف است. برخى بین صورت علم به استمرار عذر تا آخر وقت و عدم علم به آن، تفصیل داده و تیمم را در وسعت وقت با علم به استمرار عذر، صحیح دانسته‌اند.<ref> همان، 157-165؛ مستمسك العروة ج4، ص 442-447. </ref> البته در فرض علم به‌ ارتفاع عذر تا آخر وقت، تأخیر واجب است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص500؛ مستمسك العروة ج4، ص447. </ref>
@@ سطر ۶۶: / سطر ۵۴: @@
 بنابر مشهور كسى كه به جهت عذرى تیمم مى‌كند تا زمان بقاى عذر و باطل نشدن تیممش، داراى طهارت است و مى‌تواند هر عملى را كه مشروط به طهارت است - مانند نماز قضا، نماز مستحب، دخول و توقف در مسجد و مس خطوط قرآن - انجام دهد. البته كسى كه تیممش به سببى خاص بوده، مانند شخصى كه به جهت ضیق وقت تیمم كرده از این امر مستثنا است و او مى‌تواند با آن تیمم تنها نمازى را كه براى آن تیمم كرده است بخواند.<ref> العروة الوثقى، ج1، ص503؛ مستمسك العروة ج4، ص 454-456. </ref>
+==نواقض تیمم==
 تیمم بدل از وضو با هر حدثى كه وضو را باطل مى‌كند، باطل و تیمم بدل از غسل با هر حدث مبطل غسل باطل مى‌شود.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 262-263. </ref> بنابر مشهور اگر جنب (رجوع شود به: [[جنابت]]) تیمم بدل از غسل كند و سپس حدثى - هر چند اصغر - از او سر بزند، باید تیمم را اعاده نماید. بنابراین، چنین شخصى اگر تنها به مقدار وضو آب در اختیار دارد، وظیفه‌اش تیمم بدل از غسل است نه وضو گرفتن.<ref> همان، 260.</ref>

@@ سطر ۷: / سطر ۷: @@
 بنابراین حقیقت تیمم، طهارت اضطرارى است یعنى طهارت بدل از وضو یا غسل در مواردى كه عقلا یا شرعا امكان تحصیل طهارت با آب وجود ندارد، براى بجا آوردن نماز و دیگر عبادات مشروط به طهارت از اسباب، شرایط و احكام تیمم در باب طهارت سخن رفته است.
-'''مشروعیّت:'''
 تیمم با وجود اسباب آن، مشروع است و در اصطلاح، حكم واقعى ثانوى است كه بدل از وضو یا غسل انجام مى‌گیرد.
@@ سطر ۳۳: / سطر ۳۵: @@
 وضو و غسل با آب غصبى یا آب مباح در ظرف غصبى یا ظرف طلا و نقره باطل است. از این‌رو در صورت انحصار آب براى وضو و غسل به آن، تیمم مشروعیت مى‌یابد.<ref> التنقیح (الطهارة) ج4، ص362؛ العروة الوثقى ج1، ص 220-221 و 230. </ref>
-'''تیمّم‌:'''
+== آنچه تیمم بدان صحیح است ==
 مستحب است تیمم بر قسمت بلند زمین انجام گیرد. تیمم بر قسمت پست زمین و نیز زمین شوره‌زار و شنى مكروه است.<ref> همان، 141-142. </ref>
-'''كیفیت:'''
 زدن كف دو دست بر زمین؛ سپس مسح پیشانى و دو طرف آن (جبینین) از محل رویش مو تا ابروها و قسمت بالاى بینى با هر دو دست - و نه یكى - بنابر مشهور<ref> همان، 194-200. </ref> و در پایان، مسح پشت دست راست با كف دست چپ از مچ تا سر انگشتان و همین ‌گونه پشت دست چپ با كف دست راست.<ref> الوسیلة/72؛ توضیح المسائل مراجع ج1، ص406 م 700. </ref>
@@ سطر ۴۵: / سطر ۵۱: @@
 در این كه صرف قرار دادن دست بر زمین بدون زدن آن، كفایت مى‌كند یا نه اختلاف است. عدم كفایت به مشهور نسبت داده شده است<ref> جواهرالكلام، ج5، ص 180-181. </ref> و نیز در این كه یك بار زدن دست بر زمین مطلقا كافى است یا در هر صورت، دو بار لازم است و یا در تیمم بدل از [[وضو]] یك بار و در بدل از غسل، دو بار واجب است، اختلاف مى‌باشد. مشهور قول سوم است.<ref> همان، 207. </ref> وجوب مسح دست از مچ تا سرانگشتان، معروف میان فقها است؛ بلكه بر آن ادعاى اجماع شده است؛ هر چند از بعض قدما اقوال نادر دیگرى در مسئله نقل شده است.<ref> همان، 202-204. </ref>
-'''شرایط:'''
 قصد قربت (نیت)؛<ref> همان، 167؛ المعتبر ج1، ص390. </ref> مباشرت (انجام دادن عمل بى‌واسطه) در حال اختیار - نه ضرورت -؛<ref> جواهرالكلام، ج5، ص178؛ مستمسك العروة ج4، ص416. </ref> موالات<ref> جواهرالكلام، ج5، ص176. </ref> (انجام گرفتن اجزاى تیمّم بى‌فاصله)؛ ترتیب<ref> همان، 173. </ref> (به نحوى كه پیش از این گذشت)؛ مسح پیشانى از بالا به پایین بنابر مشهور؛<ref> همان، 200-201. </ref> عدم وجود مانع براى مسح<ref> مستمسك العروة ج4، ص419. </ref> و بنابر قول گروهى، پاك بودن محل مسح (صورت و دست).<ref> جواهرالكلام، ج5، ص186؛ العروة الوثقى ج1، ص495. </ref>
-'''احكام:'''
 تیمّم براى نماز پیش از دخول وقت صحیح نیست و در آخر وقت - كه تنها به اندازه تیمم و خواندن نماز، وقت باقى است - صحیح است؛<ref> جواهرالكلام ج5، ص 154-156. </ref> لیكن در صحت تیمم در وسعت وقت یا وجوب تأخیر آن تا آخر وقت اختلاف است. برخى بین صورت علم به استمرار عذر تا آخر وقت و عدم علم به آن، تفصیل داده و تیمم را در وسعت وقت با علم به استمرار عذر، صحیح دانسته‌اند.<ref> همان، 157-165؛ مستمسك العروة ج4، ص 442-447. </ref> البته در فرض علم به‌ ارتفاع عذر تا آخر وقت، تأخیر واجب است.<ref> العروة الوثقى ج1، ص500؛ مستمسك العروة ج4، ص447. </ref>
@@ سطر ۵۷: / سطر ۶۶: @@
 بنابر مشهور كسى كه به جهت عذرى تیمم مى‌كند تا زمان بقاى عذر و باطل نشدن تیممش، داراى طهارت است و مى‌تواند هر عملى را كه مشروط به طهارت است - مانند نماز قضا، نماز مستحب، دخول و توقف در مسجد و مس خطوط قرآن - انجام دهد. البته كسى كه تیممش به سببى خاص بوده، مانند شخصى كه به جهت ضیق وقت تیمم كرده از این امر مستثنا است و او مى‌تواند با آن تیمم تنها نمازى را كه براى آن تیمم كرده است بخواند.<ref> العروة الوثقى، ج1، ص503؛ مستمسك العروة ج4، ص 454-456. </ref>
-'''نواقض:'''
 تیمم بدل از وضو با هر حدثى كه وضو را باطل مى‌كند، باطل و تیمم بدل از غسل با هر حدث مبطل غسل باطل مى‌شود.<ref> جواهرالكلام ج5، ص 262-263. </ref> بنابر مشهور اگر جنب (رجوع شود به: [[جنابت]]) تیمم بدل از غسل كند و سپس حدثى - هر چند اصغر - از او سر بزند، باید تیمم را اعاده نماید. بنابراین، چنین شخصى اگر تنها به مقدار وضو آب در اختیار دارد، وظیفه‌اش تیمم بدل از غسل است نه وضو گرفتن.<ref> همان، 260.</ref>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۱ اوت ۲۰۱۲، ساعت ۰۵:۵۶
(بدون تفاوت)