تکلیف - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۷

2026-01-20T10:17:18Z

Zamani: افزودن الگوی قرآن

2025-03-21T11:43:59Z

افزودن الگوی قرآن

مهدی موسوی در ‏۴ دسامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۲۲

2022-12-04T08:22:44Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۳:۳۰

2020-06-20T13:30:05Z

Aghajani در ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۳۹

2020-02-12T06:39:04Z

Aghajani در ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۳۱

2020-02-12T06:31:39Z

Aghajani در ‏۱۲ فوریهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۲۵

2020-02-12T06:25:51Z

Aghajani در ‏۳۱ اکتبر ۲۰۱۹، ساعت ۰۷:۵۲

2019-10-31T07:52:58Z

Zamani در ‏۱۲ ژانویهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۳:۲۱

2016-01-12T13:21:02Z

Zamani در ‏۲ ژوئن ۲۰۱۵، ساعت ۰۴:۱۷

2015-06-02T04:17:37Z

@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 ==تکلیف در قرآن و حدیث==
-واژه «تکلیف» در [[قرآن|قرآن کریم]] بکار نرفته، اما از مشتقات این مصدر هفت بار در قرآن استفاده شده<ref>[[سوره بقره]]: ۲۳۳، ۲۸۶؛ [[سوره نساء]]: ۸۴؛ [[سوره انعام]]: ۱۵۲؛ [[سوره اعراف]]: ۴۲؛ [[سوره مؤمنون]]: ۶۲؛ [[سوره طلاق]]: ۷.</ref> که شش بار آن (یعنی بجز [[آیه 84 سوره نساء|آیه ۸۴ سوره نساء]]) ناظر به معنایی واحد است.<ref>قس د.اسلام، چاپ اول، ذیل واژه.</ref> این معنای واحد که در عبارات متعددی بیان شده، از قبیل {{متن قرآن|«... لَا تُکلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا...»}}، {{متن قرآن|«لَا یکلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا...»}}، {{متن قرآن|« لَا نُکلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا...»}} و {{متن قرآن|«... لَا یکلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا...»}} ناظر به این امر است که [[خداوند]] آدمی را به انجام دادن آنچه در توانش نیست، مکلف نمی سازد.
+واژه «تکلیف» در [[قرآن|قرآن کریم]] بکار نرفته، اما از مشتقات این مصدر هفت بار در قرآن استفاده شده<ref>[[سوره بقره]]: ۲۳۳، ۲۸۶؛ [[سوره نساء]]: ۸۴؛ [[سوره انعام]]: ۱۵۲؛ [[سوره اعراف]]: ۴۲؛ [[سوره مؤمنون]]: ۶۲؛ [[سوره طلاق]]: ۷.</ref> که شش بار آن (یعنی بجز [[آیه 84 سوره نساء|آیه ۸۴ سوره نساء]]) ناظر به معنایی واحد است.<ref>قس د.اسلام، چاپ اول، ذیل واژه.</ref> این معنای واحد که در عبارات متعددی بیان شده، از قبیل {{متن قرآن|«... لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا...»}}<ref>[[آیه 233 سوره بقره|سوره بقره،آیه ۲۳۳.]]</ref>. {{متن قرآن|«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا...»}}<ref>[[آیه 286 سوره بقره|همان،آیه ۲۸۶.]]</ref>. {{متن قرآن|« لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ...»}}<ref>[[آیه 84 سوره نساء|سوره نساء،آیه ۸۴.]]</ref> و {{متن قرآن|«...لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا...»}}<ref>[[آیه 7 سوره طلاق|سوره طلاق،آیه ۷.]]</ref> ناظر به این امر است که [[خداوند]] آدمی را به انجام دادن آنچه در توانش نیست، مکلف نمی سازد.
 هر چند معنای ظاهری این [[آیه|آیات]] روشن است، اساساً در این که تکلیف چیست، چرا باید باشد و به ویژه این که آیا خداوند می تواند بیش از وُسع و طاقت آدمی به او تکلیف کند یا نه، میان متکلمان و مفسران اختلاف نظر وجود داشته و به اظهار آرای مختلف در این زمینه انجامیده است. مثلاً مفسران [[معتزله|معتزلی]] یا [[شیعه]] با استناد به این آیات، «تکلیف ما لایطاق» (تکلیف بیش از توان آدمی) را نفی کرده اند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به طوسی، تبیان؛ زَمَخْشَری؛ طَبْرِسی، ذیل [[سوره بقره]]: ۲۸۶.</ref>
-از سوی دیگر، مفسر [[اشاعره|اشعری]] مسلکی مثل [[فخر رازى|فخر رازی]] ضمن تفسیر [[آیه 286 سوره بقره|آیه ۲۸۶ سوره بقره]] و با ذکر آیات دیگری که معتزله در نفی تکلیف مالایطاق به آنها استناد می کرده اند، از قبیل {{متن قرآن|«...  وَمَا جَعَلَ عَلَیکمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ...»}} ([[سوره حج]]: ۷۸) و {{متن قرآن|«یرِیدُ اللَّهُ أَنْ یخَفِّفَ عَنْکمْ...»}} ([[سوره نساء]]: ۲۸)، با مطرح کردن بحثی کلامی در باب [[کفر]] و [[ایمان]] و [[قدرت الهی|قدرت]] و [[اراده الهی|اراده خدا]] به این نظر می رسد که وجوه عقلیِ قطعیِ یقینی ای وجود دارد که تکلیف مالایطاق را مجاز می دارد. وی سپس نتیجه می گیرد که در چنین شرایطی باید آیه را به صورتی [[تأویل]] کرد که مغایر با این نظر عقلی و کلامی نباشد.<ref>رجوع کنید به فخررازی، ۱۴۲۱، ذیل [[سوره بقره]]: ۲۸۶.</ref> البته همه اشاعره به این صورت به [[تفسیر به رأی]] روی نمی آورده اند و غالباً می کوشیده اند برای نظر خود شواهدی در قرآن بجویند، چنانکه گاه از آیاتی مانند: {{متن قرآن|«... وَیدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا یسْتَطِیعُونَ»}} ([[سوره قلم]]: ۴۲) برای اثبات جواز تکلیف مالایطاق بهره می برده اند.<ref>رجوع کنید به اشعری، ۱۹۵۵، ص۱۱۳ـ۱۱۴؛ درباره تکلیف مالایطاق رجوع کنید به ادامة مقاله.</ref>
+از سوی دیگر، مفسر [[اشاعره|اشعری]] مسلکی مثل [[فخر رازى|فخر رازی]] ضمن تفسیر [[آیه 286 سوره بقره|آیه ۲۸۶ سوره بقره]] و با ذکر آیات دیگری که معتزله در نفی تکلیف مالایطاق به آنها استناد می کرده اند، از قبیل {{متن قرآن|«...وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ...»}}<ref>[[آیه 78 سوره حج|سوره حج،آیه ۷۸.]]</ref> و {{متن قرآن|«يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ...»}}<ref>[[آیه 28 سوره نساء|سوره نساء،آیه ۲۸.]]</ref>، با مطرح کردن بحثی کلامی در باب [[کفر]] و [[ایمان]] و [[قدرت الهی|قدرت]] و [[اراده الهی|اراده خدا]] به این نظر می رسد که وجوه عقلیِ قطعیِ یقینی ای وجود دارد که تکلیف مالایطاق را مجاز می دارد. وی سپس نتیجه می گیرد که در چنین شرایطی باید آیه را به صورتی [[تأویل]] کرد که مغایر با این نظر عقلی و کلامی نباشد.<ref>رجوع کنید به فخررازی، ۱۴۲۱، ذیل [[سوره بقره]]: ۲۸۶.</ref> البته همه اشاعره به این صورت به [[تفسیر به رأی]] روی نمی آورده اند و غالباً می کوشیده اند برای نظر خود شواهدی در قرآن بجویند، چنانکه گاه از آیاتی مانند: {{متن قرآن|«...وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ»}}<ref>[[آیه 42 سوره قلم|سوره قلم،آیه ۴۲.]]</ref>. برای اثبات جواز تکلیف مالایطاق بهره می برده اند.<ref>رجوع کنید به اشعری، ۱۹۵۵، ص۱۱۳ـ۱۱۴؛ درباره تکلیف مالایطاق رجوع کنید به ادامة مقاله.</ref>
 در [[احادیث]] نیز به صراحت یا به طور ضمنی، نکات مختلفی درباره تکلیف آمده است. از جمله گفته شده است که تکلیف امر دشواری نیست، حال آنکه [[ثواب]] بسیار به آن تعلق می گیرد. همچنین گفته شده است که سه گروه تکلیف ندارند و بازخواست نمی شوند: دیوانه تا وقتی که عاقل شود، فردی که در خواب است تا وقتی که بیدار شود و کودک تا وقتی که [[بلوغ‌|بالغ]] شود.<ref>رجوع کنید به حدیث رفع.</ref> علاوه بر اینها به این نکته نیز اشاره شده است که خداوند فوق طاقت بشر به او تکلیف نمی کند.<ref>رجوع کنید به محمدی ری شهری، ج۸، ص۴۲۵ـ۴۲۶.</ref>

@@ سطر ۶۴: / سطر ۶۴: @@
 ==منابع==
 *دانشنامه جهان اسلام، جلد ۶، مدخل "تکلیف" از محمدمنصور هاشمی.
 [[رده:اسلام]]
 [[رده:تعاریف کلی]]
 [[رده:واژگان قرآنی]]

@@ سطر ۶۶: / سطر ۶۶: @@
 ==منابع==
-* دانشنامه جهان اسلام، جلد 6، مدخل ''تکلیف'' از محمدمنصور هاشمی، در دسترس در  پایگاه دانشنامه جهان اسلام.
+* دانشنامه جهان اسلام، جلد 6، مدخل ''تکلیف'' از محمدمنصور هاشمی.
 [[رده:اسلام]]

@@ سطر ۱۶: / سطر ۱۶: @@
 هر چند معنای ظاهری این آیات روشن است، اساساً در این که تکلیف چیست، چرا باید باشد و به ویژه این که آیا خداوند می تواند بیش از وُسع و طاقت آدمی به او تکلیف کند یا نه، میان متکلمان و مفسران اختلاف نظر وجود داشته و به اظهار آرای مختلف در این زمینه انجامیده است. مثلاً مفسران معتزلی یا شیعه با استناد به این آیات «تکلیف ما لایطاق» (این که خدا بیش از توان آدمی به او تکلیف کند) را نفی کرده اند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به طوسی، تبیان؛ زَمَخْشَری؛ طَبْرِسی، ذیل [[سوره بقره]]: 286.</ref>
-از سوی دیگر، مفسر اشعری مسلکی مثل فخررازی ضمن تفسیر آیه 286 [[سوره بقره]] و با ذکر آیات دیگری که معتزله در نفی تکلیف مالایطاق به آنها استناد می کرده اند، از قبیل {{متن قرآن|«...وَما جَعَلَ عَلَیْکُم فی الدّینِ مِنْ حَرَجٍ...»}} ([[سوره حج]]: 78)، {{متن قرآن|«یُریدُ اللّهُ اَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُم...»}} ([[سوره نساء]]: 28)، {{متن قرآن|«...یُریدُاللّهُ بِکُمُ الْیُسْر وَلا'یُریدُ بِکُمُ الْعُسْرَ...»}}، با مطرح کردن بحثی کلامی در باب کفر و ایمان و قدرت و اراده خدا به این نظر می رسد که وجوه عقلیِ قطعیِ یقینی ای وجود دارد که تکلیف مالایطاق را مجاز می دارد.
+از سوی دیگر، مفسر اشعری مسلکی مثل فخررازی ضمن تفسیر آیه 286 [[سوره بقره]] و با ذکر آیات دیگری که معتزله در نفی تکلیف مالایطاق به آنها استناد می کرده اند، از قبیل {{متن قرآن|«...  وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ...»}} ([[سوره حج]]: 78)، {{متن قرآن|«يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ...»}} ([[سوره نساء]]: 28)، {{متن قرآن|«...يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ...»}}، با مطرح کردن بحثی کلامی در باب کفر و ایمان و قدرت و اراده خدا به این نظر می رسد که وجوه عقلیِ قطعیِ یقینی ای وجود دارد که تکلیف مالایطاق را مجاز می دارد.
-وی سپس نتیجه می گیرد که در چنین شرایطی باید آیه را به صورتی تأویل کرد که مغایر با این نظر عقلی و کلامی نباشد.<ref>رجوع کنید به فخررازی، 1421، ذیل [[سوره بقره]]: 286.</ref> البته همه اشاعره به این صورت به تفسیر به رأی روی نمی آورده اند و غالباً می کوشیده اند برای نظر خود شواهدی در قرآن بجویند، چنانکه گاه از آیاتی مانند: {{متن قرآن|«...و یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلاَ یَسْتَطِیعُون»}} ([[سوره قلم]]: 42) برای اثبات جواز تکلیف مالایطاق بهره می برده اند.<ref>رجوع کنید به اشعری، 1955، ص113ـ114؛ درباره تکلیف مالایطاق رجوع کنید به ادامة مقاله.</ref>
+وی سپس نتیجه می گیرد که در چنین شرایطی باید آیه را به صورتی تأویل کرد که مغایر با این نظر عقلی و کلامی نباشد.<ref>رجوع کنید به فخررازی، 1421، ذیل [[سوره بقره]]: 286.</ref> البته همه اشاعره به این صورت به تفسیر به رأی روی نمی آورده اند و غالباً می کوشیده اند برای نظر خود شواهدی در قرآن بجویند، چنانکه گاه از آیاتی مانند: {{متن قرآن|«... وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ»}} ([[سوره قلم]]: 42) برای اثبات جواز تکلیف مالایطاق بهره می برده اند.<ref>رجوع کنید به اشعری، 1955، ص113ـ114؛ درباره تکلیف مالایطاق رجوع کنید به ادامة مقاله.</ref>
 در روایات و احادیث نیز به صراحت یا به طور ضمنی، نکات مختلفی درباره تکلیف آمده است. از جمله گفته شده است که تکلیف امر دشواری نیست حال آنکه ثواب بسیار به آن تعلق می گیرد. همچنین گفته شده است که سه گروه تکلیف ندارند و بازخواست نمی شوند: دیوانه تا وقتی که عاقل شود، فردی که در خواب است تا وقتی که بیدار شود و کودک تا وقتی که بالغ شود.<ref>رجوع کنید به حدیث رفع.</ref> علاوه بر اینها به این نکته نیز اشاره شده است که خداوند فوق طاقت بشر به او تکلیف نمی کند.<ref>رجوع کنید به محمدی ری شهری، ج8، ص425ـ426.</ref>

@@ سطر ۱۲: / سطر ۱۲: @@
 == تکلیف در قرآن و حدیث ==
-واژه تکلیف در [[قرآن]] بکار نرفته اما از مشتقات این مصدر هفت بار در [[قرآن]] استفاده شده<ref>رجوع کنید به [[سوره بقره]]: 233، 286؛ [[سوره نساء]]: 84؛ [[سوره انعام]]: 152؛ [[سوره اعراف]]: 42؛ [[سوره مؤمنون]]: 62؛ [[سوره طلاق]]: 7.</ref> که شش بار آن (یعنی بجز [[سوره نساء]]: 84) ناظر به معنایی واحد است.<ref>قس د.اسلام، چاپ اول، ذیل واژه.</ref> این معنای واحد که در عبارات متعددی بیان شده، از قبیل {{متن قرآن|«... لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا...»}}، {{متن قرآن|«لا'یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً اِلاّ وُسْعَها...»}}، {{متن قرآن|«لانُکَلِّفُ نَفْساً اِلاّ وُسْعَها...»}} و {{متن قرآن|«...لایُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً اِلاّ مااتها...»}} ناظر به این امر است که خداوند آدمی را به انجام دادن آنچه در توانش نیست، مکلف نمی سازد.
+واژه تکلیف در [[قرآن]] بکار نرفته اما از مشتقات این مصدر هفت بار در [[قرآن]] استفاده شده<ref>رجوع کنید به [[سوره بقره]]: 233، 286؛ [[سوره نساء]]: 84؛ [[سوره انعام]]: 152؛ [[سوره اعراف]]: 42؛ [[سوره مؤمنون]]: 62؛ [[سوره طلاق]]: 7.</ref> که شش بار آن (یعنی بجز [[سوره نساء]]: 84) ناظر به معنایی واحد است.<ref>قس د.اسلام، چاپ اول، ذیل واژه.</ref> این معنای واحد که در عبارات متعددی بیان شده، از قبیل {{متن قرآن|«... لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا...»}}، {{متن قرآن|«لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا...»}}، {{متن قرآن|« لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا...»}} و {{متن قرآن|«... لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا...»}} ناظر به این امر است که خداوند آدمی را به انجام دادن آنچه در توانش نیست، مکلف نمی سازد.
 هر چند معنای ظاهری این آیات روشن است، اساساً در این که تکلیف چیست، چرا باید باشد و به ویژه این که آیا خداوند می تواند بیش از وُسع و طاقت آدمی به او تکلیف کند یا نه، میان متکلمان و مفسران اختلاف نظر وجود داشته و به اظهار آرای مختلف در این زمینه انجامیده است. مثلاً مفسران معتزلی یا شیعه با استناد به این آیات «تکلیف ما لایطاق» (این که خدا بیش از توان آدمی به او تکلیف کند) را نفی کرده اند.<ref>برای نمونه رجوع کنید به طوسی، تبیان؛ زَمَخْشَری؛ طَبْرِسی، ذیل [[سوره بقره]]: 286.</ref>

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 تکلیف در لغت به معنای امر به انجام دادن کاری است که انجام دادنش برای کسی که به او امر شده مشقت دارد <ref>ابن منظور؛ مرتضی زَبیدی، ذیل «کلف».</ref> و در اصطلاح، اوامر و نواهی خداوند به بندگانش است در جهت انجام دادن یا ندادن بعضی افعال. از همین معنای اصطلاحی است که تعبیر «دارِتکلیف» یعنی دنیا که آدمی در آن موظف به انجام دادن تکالیفش است و نیز اصطلاح «سن تکلیف» به معنای سن رسیدن به بلوغ و انجام دادن وظایف شرعی<ref>رجوع کنید به معین، ذیل واژه.</ref> به وجود آمده است. مخاطبِ تکلیف، مکلَّف نامیده می شود. اصطلاح تکلیف در ایام اخیر در کنار حق و در تقابل با آن بکار می رود، این تقابل در نتیجه تفکر مدرن حاصل شده و چنین تقابلی در آثار متقدمان مشهود نیست.
@@ سطر ۹: / سطر ۱۰: @@
 علاوه بر این دو حوزه، گاه بعضی فلاسفه مسلمان در مباحث مربوط به الاهیات و نیز بعضی عارفان از جهت رابطه تکلیف با معرفت، به مسئلة تکلیف توجه کرده و درباره آن نظر داده اند.
-* 1) در قرآن و حدیث:
+== تکلیف در قرآن و حدیث ==
 واژه تکلیف در [[قرآن]] بکار نرفته اما از مشتقات این مصدر هفت بار در [[قرآن]] استفاده شده<ref>رجوع کنید به [[سوره بقره]]: 233، 286؛ [[سوره نساء]]: 84؛ [[سوره انعام]]: 152؛ [[سوره اعراف]]: 42؛ [[سوره مؤمنون]]: 62؛ [[سوره طلاق]]: 7.</ref> که شش بار آن (یعنی بجز [[سوره نساء]]: 84) ناظر به معنایی واحد است.<ref>قس د.اسلام، چاپ اول، ذیل واژه.</ref> این معنای واحد که در عبارات متعددی بیان شده، از قبیل «...لاتُکَلَّفُ نَفْسٌ اِلاّ وُسْعَها...»، «لا'یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً اِلاّ وُسْعَها...»، «لانُکَلِّفُ نَفْساً اِلاّ وُسْعَها...» و «...لایُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً اِلاّ مااتها...» ناظر به این امر است که خداوند آدمی را به انجام دادن آنچه در توانش نیست، مکلف نمی سازد.
@@ سطر ۲۳: / سطر ۲۴: @@
 در فقه تکلیف را خواست شارع برای انجام دادن یا انجام ندادن امری دانسته اند که برآوردن آن خواست، مستلزم سختی و مشقتی است. این خواست شارع به صورت حکم بیان می شود و خطابی است که متعلق آن افعال مکلَّفین است.<ref>رجوع کنید به الموسوعة الفقهیة، ذیل «تکلیف».</ref>
-* 2) در [[فقه]]:
+==تکلیف در [[فقه]]==
 در میان فقها درباره تکلیف مباحث مختلفی مطرح شده است، از جمله به این مسائل پرداخته شده که مخاطب تکلیف کیست. رابطه تکلیف و ثواب چگونه است و آیا به تکلیفی که بدون نیت انجام شده باشد ثوابی تعلق می گیرد، تکلیف چه موقع قطعی می شود و آیا در قطعی شدن تکلیف، وجود علم مکلَّف به تکلیف شرط است یا صرفاً امکان علم داشتن او<ref>برای نمونه رجوع کنید به امام الحرمین، 1399، ص35ـ36؛ شاطِبی، ج2، 315ـ317؛ شهیدثانی، ص66ـ78.</ref>
@@ سطر ۳۳: / سطر ۳۴: @@
 فقها و اصولیان و متکلمان درباره نسبت تکلیف ـ محکومٌبه به بحث پرداخته و احکام تکلیفیه یا احکام شرعیه را دو یا پنج قسم دانسته اند. بعضی بر این اساس که در تکلیف الزام هست صرفاً واجب و حرام را حکم تکلیفی دانسته اند.<ref>تَهانَوی، ذیل واژه؛ نیز رجوع کنید به بغدادی، اصول الدین، ص207.</ref> و گروهی دیگر بر این اساس که تکلیف التزام به احکام اللّه است و احکام الاهی نیز پنج قسم (واجب، مستحب، مباح، مکروه، حرام) است، احکام تکلیفی را پنج قسم دانسته اند.<ref>رجوع کنید به غزالی، 1322ـ1324، ج1، ص54ـ120؛ فخررازی، 1412، ج1، ص94ـ105؛ نیز رجوع کنید به احکام خمسه.</ref>
-* 3) در [[کلام]]:
+== تکلیف در [[کلام]]==
 در کتابهای کلامی بحث تکلیف در مواضع گوناگون مطرح شده و متناسب با ارتباطی که این مفهوم با مفاهیم دیگر نظیر مکلِّف، عدل، لطف، حسن و قبح، استطاعت، عوض، تفضل، ثواب و عقاب و مانند اینها پیدا می کرده در مباحث توحید و عدل و نبوت و غیره بحث می شده است.