مهدی موسوی در ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۱۸

2022-10-25T10:18:15Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۲۰

2022-10-25T08:20:28Z

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۸ مارس ۲۰۱۴، ساعت ۰۹:۰۵

2014-03-08T09:05:58Z

نمایش تغییرات

عربصالحی در ‏۱۵ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۶:۵۵

2013-12-15T06:55:24Z

نمایش تغییرات

عربصالحی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف بزرگ اسلامی}} تکبیرة ...' ایجاد کرد

2013-12-14T13:07:41Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف بزرگ اسلامی}} تکبیرة ...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}
{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]}}
تکبیرة الاحرام ، اللّه اکبر گفتن در آغاز نماز که از واجبات است . سبب این نامگذاری آن است که با این تکبیر در ابتدای نماز، همة کارهای منافی با آن (از قبیل سخن گفتن یا با صدای بلند خندیدن ) بر نمازگزار حرام می شود<ref> ابن ادریس حلّی ، ج 1، ص 216؛ </ref> <ref> طباطبائی ، ج 3، ص 116ـ117؛ </ref> <ref> جزیری ، ج 1، ص 219 </ref> و ازینرو آن را «تحریمه » هم نامیده اند <ref> رجوع کنید بهابن فَهْد حِلّی ، ج 1، ص 359؛ </ref> <ref> زُحَیلی ، ج 2، ص 815 </ref>. عنوان تکبیرة الاحرام در احادیث نیز به کار رفته <ref> رجوع کنید به ابن حنبل ، ج 1، ص 123؛ </ref> <ref> حرّعاملی ، ج 6، ص 9ـ12 </ref> و گاه «تکبیرة الافتتاح » <ref> رجوع کنید به حرّعاملی ، ج 6، ص 16 </ref> یا «أَنْف الصلاة » <ref> رجوع کنید به همان ، ج 6، ص 10 </ref> خوانده شده است .

هر چند در بعضی منابع فقهی اهل سنّت ، از برخی تابعین مانند اوزاعی ، زُهْری و سعیدبن مُسَیِّب ، استحباب تکبیرة الاحرام نقل شده <ref> رجوع کنید به قرطبی ، ج 1، ص 175؛ </ref>
<ref> عینی ، ج 2، ص 186، </ref> در فقه امامی و اهل سنّت بر وجوب آن اتفاق نظر وجود دارد <ref> رجوع کنید به مقدس اردبیلی ، ج 2، ص 193؛ </ref>
<ref> جزیری ، همانجا. </ref>

در بارة اینکه آیا تکبیرة الاحرام جزو نماز است یا شرط آن ، اختلاف نظر وجود دارد. فقهای بیشتر مذاهب فقهی آن را اولین جزء نماز دانسته اند <ref> رجوع کنید به ابن قدامه ، ج 1، ص 464؛ </ref> <ref> نجفی ، ج 9، ص 201؛ </ref> <ref> طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 626؛ </ref>
<ref> جزیری ، ج 1، ص 218 </ref> و بر این اساس تمام شرایط لازم برای اجزای نماز را، مانند رو به قبله بودن و پوشش داشتن نمازگزار، در تکبیرة الاحرام واجب شمرده اند <ref> رجوع کنید به بحرانی ، ج 8، ص 32؛ </ref> <ref> طباطبائی ، ج 3، ص 120؛ </ref>
<ref> الموسوعة الفقهیّة ، ج 13، ص 218 </ref> اما در برابر، فقیهان حنفی تکبیرة الاحرام را، مانند طهارت لباس و مکان ، شرط صحت نماز دانسته اند نه جزو آن <ref> رجوع کنید به جزیری ، ج 1، ص 219؛ </ref> <ref> زحیلی ، ج 2، ص 817؛ </ref> <ref> برای تفاصیل رجوع کنید به عینی ، ج 2، ص 189. </ref>

بسیاری از فقها علاوه بر واجب شمردن تکبیرة الاحرام ، آن را از ارکان نماز نیز به شمار آورده اند؛
ازینرو، بر پایة نظر

مشهور در بارة رکن * ، اگر نمازگزار عمداً یا سهواً آن را ترک

نماید یا خللی در آن ایجاد کند، نمازش باطل می شود و ملزم

به اعادة آن می گردد<ref> نَوَوی ، ج 3، ص 289ـ291؛ </ref> <ref> علامه حلّی ، ج 1، ص 271؛ </ref> <ref> بحرانی ، ج 8، ص 32؛ </ref> <ref> زحیلی ، ج 2، ص 815؛ </ref>
<ref> نیز رجوع کنید بهحرّعاملی ، ج 6، ص 13ـ14)</ref>
در بارة اینکه آیا تکرار تکبیرة الاحرام موجب بطلان نماز می شود یا نه ، فقهای امامی اختلاف نظر دارند. این امر به تفسیر آنان از واژة رکن باز می گردد. بنا بر نظرِ مشهور فقهای امامی در بارة رکن ، چنانچه نمازگزار برای شروع نماز «اللّه اکبر» بگوید و سپس آن را به قصد تکبیرة الاحرام تکرار کند، نماز باطل می شود و برای شروع نماز باید تکبیر سوم را بگوید. به همین ترتیب تکبیر چهارم آن را باطل می کند و به تکبیر پنجم نیاز است <ref> رجوع کنید بهمحقق کرکی ، ج 1، ص 433؛ </ref>
<ref> شهیدثانی ، ص 258؛ </ref> <ref> طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 626؛ </ref> <ref> امام خمینی ، ج 1، ص 146؛ </ref>
برای مفهوم «رکن » در فقه امامی رجوع کنید به ابن فهد حلّی <ref> ، ج 1، ص 356ـ357؛ </ref>
<ref> نراقی ، 1375 ش ، ص 784ـ789 </ref> و در فقه اهل سنّت رجوع کنید به الموسوعة الفقهیّة <ref> ، ج 23، ص 109ـ120 </ref>.

بر پایة نظری دیگر، افزودن تکبیر موجب بطلان و اعادة نماز نمی شود. مستند این نظر فقهی ، فقدان دلیل شرعی بر بطلان نماز در این مورد و نیز مفهومِ رکن بودن تکبیرة الاحرام است ، زیرا واژة رکن اصطلاحی است که فقها آن را به کار برده اند و در قرآن و احادیث به کار نرفته است ؛
ازینرو، رکن را باید به معنای لغوی آن (پایه و ستون ) دانست <ref> مقدس اردبیلی ، ج 2، ص 195؛ </ref>
<ref> نراقی ، 1375 ش ، ص 788ـ789؛ </ref> <ref> بروجردی ، ج 3، ص 104</ref>
صحت تکبیرة الاحرام شروطی دارد که اهمّ آنها عبارت است از: تقارن آن با «نیتِ» نماز (نراقی ، 1417<ref> ، ج 11، ص 256؛ </ref> <ref> نجفی ، ج 9، ص 174؛ </ref> <ref> الموسوعة الفقهیّة ، ج 13، ص 219؛ </ref>
<ref> نیز رجوع کنید به نیت ، ایستادن (قیام ) در هنگام ادای تکبیرة الاحرام (ابن قدامه ، ج 1، ص 463؛ </ref>
<ref> نووی ، ج 3، ص 296؛ </ref> <ref> موسوی عاملی ، ج 3، ص 322؛ </ref> <ref> طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 628، </ref> و گفتن اللّه اکبر به همین صورت ؛
ازینرو، الفاظ دیگر ــ هر چند با آن هم معنا باشند ــ کفایت نمی کند و چه بسا که موجب بطلان نماز می شود <ref> مالک بن انس ، ج 1، ص 62ـ63؛ </ref>
<ref> طوسی ، ج 1، ص 102؛ </ref> <ref> نجفی ، ج 9، ص 205ـ 206؛ </ref> <ref> جزیری ، ج 1، ص 226؛ </ref> <ref> شافعی ، ج 1، ص 100. </ref>

ابوحنیفه ذکر هر تعبیر حاکی از تعظیم و تجلیل خداوند (مانند «اللّه اعظم » و «الحمدللّه ») را به جای «اللّه اکبر» جایز دانسته است <ref> رجوع کنید به عینی ، ج 2، ص 197؛ </ref>
<ref> جزیری ، ج 1، ص 220؛ </ref>
<ref> زحیلی ، ج 2، ص 815 ـ 818؛ </ref>
<ref> برای شروط دیگر رجوع کنید بهابن ادریس حلّی ، ج 1، ص 116؛ </ref> <ref> ابن قدامه ، ج 1، ص 461؛ </ref> <ref> طباطبائی ، ج 3، ص 117؛ </ref> <ref> نجفی ، ج 9، ص 213؛ </ref> <ref> طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 627. </ref>

جز ابوحنیفه ــ که ادای تکبیرة الاحرام را به فارسی ، حتی در صورت توانایی شخص بر تکلم به زبان عربی ، جایز دانسته <ref> رجوع کنید بهعینی ، ج 2، ص 202؛ </ref>
<ref> ابن عابدین ، ج 1، ص 452ـ453؛ </ref>
زحیلی ، ج 2، ص 818) ــ بیشتر فقیهان بر لزوم ذکر آن به زبان عربی ، فتوا داده اند <ref> رجوع کنید به طوسی ، ج 1، ص 102؛ </ref> <ref> ابن قدامه ، ج 1، ص 462؛ </ref>
<ref> نووی ، ج 3، ص 301؛ </ref> <ref> طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 627. </ref> شافعیان و حنبلیان ذکر آن را به زبان دیگر تنها در صورتی جایز دانسته اند که شخص قادر به ادای الفاظ تکبیرة الاحرام به عربی نباشد <ref> الموسوعة الفقهیّة ، ج 13، ص 220ـ221 </ref> .
فقهای امامی فراگرفتن زبان عربی را برای شخص ناتوان از تلفظ «اللّه اکبر» واجب شمرده و نماز چنین فردی را، در صورت وسعت وقت و امید داشتن به یادگیری ، بدون تکبیرة الاحرام باطل دانسته اند. از نظر آنان ، اگر فراگیری آن به دلیل کمبود وقت یا مأیوس بودن از یادگیری ، برای شخص ممکن نباشد، وی باید تکبیرة الاحرام را با تلقین فردی دیگر، حرف به حرف بیان کند و اگر این کار هم ممکن نباشد، ادای آن به صورت نادرست ــ به گونه ای که عرفاً به آن تکبیر گفته شود ــ بر ترجمه کردن رجحان دارد <ref> انصاری ، ج 1، ص 288ـ289؛ </ref>
<ref> طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 628؛ </ref>
<ref> برای حکم فرد اَخْرَس یا گنگ رجوع کنید به انصاری ، ج 1، ص 290ـ293؛ </ref>
<ref> زحیلی ، ج 2، ص 816.
</ref>
در منابع فقهی برای تکبیرة الاحرام برخی امور مستحب ذکر شده است ، از جمله : 1) بالابردن دستها تا مقابل گوش هنگام گفتن آن<ref> نووی ، ج 3، ص 304ـ 305؛ </ref>
<ref> عینی ، ج 2، ص 193؛ </ref>
<ref> موسوی عاملی ، ج 3، ص 324؛ </ref>
<ref> نجفی ، ج 9، ص 229 </ref> اما سیدمرتضی ملقب به علم الهدی <ref> ص 147ـ 148 </ref> این کار را واجب دانسته است . 2) ذکر هفت تکبیر، که تکبیرة الاحرام یکی از آنهاست و با نیت به جا آوردن نماز واجب از تکبیرهای دیگر متمایز می شود <ref> ابن ادریس حلّی ، ج 1، ص 237؛ </ref>
حرّ عاملی ، ج 6، ص 20؛
طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 629). فقهای امامی در این باره که نمازگزار کدامیک از این تکبیرها را باید تکبیرة الاحرام قرار دهد، اختلاف نظر دارند و طبق فتوای مشهور، نمازگزار در تعیین آن مختار است (موسوی عاملی ، ج 3، ص 321؛
طباطبائی ، ج 3، ص 122). برخی فقها نخستین تکبیر (مثلاً رجوع کنید بهبحرانی ، ج 8، ص 21) و شماری دیگر (برای نمونه رجوع کنید به الفقه المنسوب للامام الرضا علیه السلام ، ص 105) آخرین تکبیر را تکبیرة الاحرام دانسته اند. مجلسی (ج 81، ص 357ـ 358) نظری دیگر نقل کرده و آن را به پدرش نسبت داده است (برای تفصیل بیشتر رجوع کنید بهکاظمی خراسانی ، ج 2، ص 57 ـ60). همچنین مستحب است که امام جماعت تکبیرة الاحرام را چنان بلند بگوید که اقتدا کنندگان آن را بشنوند اما شش تکبیر دیگر را آهسته ادا کند (ابن قدامه ، ج 1، ص 460؛
بحرانی ، ج 8، ص 36؛
زحیلی ، ج 2، ص 871، 936؛
امام خمینی ، ج 1، ص 147؛
نیز رجوع کنید به حرّعاملی ، ج 6، ص 33). تکبیرة الاحرام احکام دیگری نیز دارد که در کتب فقهی ، در مبحث نماز، ذکر شده است (برای نمونه رجوع کنید به طباطبائی یزدی ، ج 1، ص 631ـ632).

منابع :
(1) ابن ادریس حلّی ، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی ، قم 1410ـ1411؛
(2) ابن حنبل ، مسندالامام احمدبن حنبل ، بیروت : دارصادر، ( بی تا. ) ؛
(3) ابن عابدین ، حاشیة ردّالمحتار علی الدّر المختار: شرح تنویر الابصار ، چاپ افست بیروت 1399/1979؛
(4) ابن فهد حلّی ، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع ، چاپ مجتبی عراقی ، قم 1407ـ1413؛
(5) ابن قدامه ، المغنی ، بیروت : عالم الکتب ، ( بی تا. ) ؛
(6) مرتضی بن محمد امین انصاری ، کتاب الصلاة ، ج 1، قم 1415؛
(7) یوسف بن احمدبحرانی ، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة ، قم 1363ـ1367 ش ؛
(8) مرتضی بروجردی ، مستندالعروة الوثقی ، تقریرات آیة اللّه خوئی ، ج 3، قم 1413؛
(9) عبدالرحمان جزیری ، کتاب الفقه علی المذهب الاربعة ، استانبول 1404/ 1984؛
(10) حرّعاملی ؛
(11) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، تحریرالوسیلة ، بیروت 1407/ 1987؛
(12) وهبه مصطفی زحیلی ، الفقه الاسلامی و ادلّته ، دمشق 1418/1997؛
(13) محمدبن ادریس شافعی ، الاُمّ ، چاپ محمد زهری نجار، بیروت ( بی تا. ) ؛
(14) زین الدین بن علی شهیدثانی ، روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان ، چاپ سنگی تهران 1303، قم 1404؛
(15) علی بن محمدعلی طباطبائی ، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل ، قم 1418ـ1421؛
(16) محمدکاظم بن عبدالعظیم طباطبائی یزدی ، العروة الوثقی ، بیروت 1404/1984؛
(17) محمدبن حسن طوسی ، المبسوط فی فقه الامامیة ، ج 1، چاپ محمدتقی کشفی ، تهران 1387؛
(18) حسن بن یوسف علامه حلّی ، قواعدالاحکام ، قم 1413ـ1419؛
(19) علی بن حسین علم الهدی ، الانتصار ، قم 1415؛
(20) محمودبن احمد عینی ، البنایة فی شرح الهدایة ، بیروت 1411/1990؛
(21) الفقه المنسوب للامام الرضا علیه السلام ، و المشتهر ب فقه الرضا ، مشهد: موسسة آل البیت ، 1406؛
(22) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت 1405/1985؛
(23) محمدعلی کاظمی خراسانی ، کتاب الصلاة ، تقریرات درس آیة اللّه نائینی ، قم 1411؛
(24) مالک بن انس ، المدونة الکبری ، قاهره 1323، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(25) مجلسی ؛
(26) علی بن حسین محقق کرکی ، جامع المقاصد فی شرح القواعد ، قم 1408ـ1411؛
احمدبن محمد مقدس اردبیلی ، مجمع الفائدة والبرهان فی شرح ارشادالاذهان ،

(27) چاپ مجتبی عراقی ، علی پناه اشتهاردی ، و حسین یزدی اصفهانی ، ج 2، قم 1362 ش ؛
(28) الموسوعة الفقهیة ، کویت : وزارت الاوقاف و الشئون الاسلامیة ، ج 13، 1408/ 1988، ج 23، 1410/ 1990؛
(29) محمدبن علی موسوی عاملی ، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الاسلام ، قم 1410؛
(30) محمدحسن بن باقرنجفی ، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام ، ج 9، چاپ عباس قوچانی ، بیروت 1981؛
(31) احمدبن محمدمهدی نراقی ، عوائد الایام ، قم 1375 ش ؛
(32) همو، مستندالشیعة فی احکام الشریعة ، ج 11، قم 1417؛
(33) یحیی بن شرف نووی ، المجموع : شرح المهذب ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) .

/ محمدتقی کرمی /

نام کتاب : دانشنامه جهان اسلام نویسنده : موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي جلد : 8 صفحه : 3787
««صفحه‌اول «صفحه‌قبلی
جلد :
صفحه‌بعدی» صفحه‌آخر»»
فرمتPDF شناسنامه

کتابخانه مدرسه فقاهت کتابخانه‌ای رایگان برای مستند کردن مقاله‌ها است
www.eShia.ir

تکبیرة الاحرام - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۱۸

مهدی موسوی در ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۲۰

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۸ مارس ۲۰۱۴، ساعت ۰۹:۰۵

عربصالحی در ‏۱۵ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۶:۵۵

عربصالحی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف بزرگ اسلامی}} تکبیرة ...' ایجاد کرد