تمدن اسلامی در ماوراء النهر - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۳۰ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۰۹

2022-10-30T12:09:37Z

نمایش تغییرات

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۶ فوریهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۵۵

2013-02-06T05:55:43Z

Saeed zamani در ‏۶ فوریهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۴:۵۲

2013-02-06T04:52:02Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۱ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۰:۱۷

2013-01-21T10:17:49Z

نمایش تغییرات

Saeed zamani: برخی پی نوشتها را فراموش کرده بودم

2013-01-21T06:55:20Z

برخی پی نوشتها را فراموش کرده بودم

Saeed zamani در ‏۲۱ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۶:۱۷

2013-01-21T06:17:58Z

Saeed zamani در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۳:۱۸

2013-01-20T13:18:34Z

Saeed zamani در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۱۳:۱۸

2013-01-20T13:18:05Z

Saeed zamani: ایجاد

2013-01-20T13:17:40Z

ایجاد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}
سرزمینی بوده است در شمال رود جیحون بین رود سیحون و جیحون شامل بخارا، سمرقند، خجند، اسروشنه و ترمذ. ماوراءالنهر مدت پنج قرن بزرگترین مهد تمدن اسلامی ایران و مرکز حکومتهای ایرانی و تا دوره ٔ قاجاریه تابع حکومت مرکزی ایران بوده است . ماوراءالنهر مولد و مدفن بسیاری از دانشمندان بزرگ ایرانی است <ref> لغت نامه دهخدا </ref> امروزه تمام كشور ازبكستان و بخش اعظمي از تاجيكستان و بخشهايي از قرقيزستان و قزاقستان بر آن منطبقند.

=== از فتح مسلمانان تا سقوط سامانیان ===

اعراب مسلمان ماوراء النهر را در سال هاى پايانى قرن اول هجرى در دوران خلافت وليد بن عبدالملك اموى (86-96 ق)، تحت فرماندهی قتيبة بن مسلم باهلى‌ تصرف كردند. <ref> برتولد اشپولر، تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى‌، ترجمه: جواد فلاطورى و مريم مير احمدى‌، انتشارات علمى و فرهنگى‌، ج‌1، ص 45 تا 50 </ref>

با گرايش روز افزون مردم به اين دين آسماني، ماوراءالنهر پس از گذشت يك قرن به يك جامعة كاملاً ديني و مسلمان تبديل شد و مطالعات ديني در زمينه‌هاي حديث و علوم قرآني و فقه به صورتي جدي و پويا شكل گرفت به طوري كه از قرن سوم هجري علماي بزرگي از آن ديار برآمدند و تأليفات بسياري كه حاصل تلاشهاي علمي آنان بود از خود به يادگار گذاشتند. در دورة حاكميت خاندان دانش دوست و دانش پرور ساماني (نيمة دوم قرن سوم تا اواخر قرن چهارم هـ) شهرهايي چون سمرقند و بخارا و نَسَف و كشَ از مراكز اصلي مطالعات اسلامي به شمار مي‌رفتند و در سايه حمايت اين خاندان، دانشمندان زيادي در آنجا گرد آمدند و بخارا عنوان پر افتخار «قُبَّة الاسلام» گرفت (مولوي، 438؛ بلانت، 99 ـ 100). با ضعف و بر افتادن سامانيان در سال 389 هـ عصر طلائي تمدن ماوراءالنهر به سرآمد و اقوام ترك بيابانگردي كه تازه به اسلام گرويده بودند، به تدريج ماوراءالنهر را اشغال كردند و حكومت تركان قراخاني در آن سرزمين شكل گرفت كه 220 سال (389 ـ 609 ق) ادامه يافت؛ اما چراغ مطالعات ديني به ويژه در علوم نقلي همچنان روشن ماند و افتان و خيزان به حيات خود ادامه داد و آثار علمي بسياري پديد آمد كه بخشي از آنها تاكنون باقيست و عظمت اين گونه مطالعات در آن دوره را نشان مي‌دهد.<ref> علي غفراني، سرگذشت علوم قرآني و حديث در ماوراءالنهر از سقوط سامانيان تا آمدن مغولان (389 ـ 616 ق)، مطالعات اسلامی، پاييز و زمستان 1383 - شماره 65 و 66 </ref>

===ماوراء النهر پس از سامانیان تا ورود مغول===
تاريخ فرهنگ و تمدن اين ديار بعد از سقوط سامانيان به علت بى توجهى مورخان ومحققان، درهاله اى از ابهام مانده و كسى دراين باره تحقيق يا تأليفى مستقل انجام نداده است. اين بى توجهى، چنان جدى است كه در يك نگاه سطحى تصور مى شود پس از سقوط سامانيان بر اين سرزمين، بدويت حاكم شده و چرخ تمدن، فرهنگ، علم و دانش از حركت بازايستاده است. اما بررسی ها نشان می دهد که جريان فرهنگ وتمدن در ماوراءالنهر پس از سقوط سامانيان تا آمدن مغولان تا حدودى ضعيف تر و كندتر از روزگار سامانيان، ادامه داشته و حيات فرهنگى واجتماعى در آن جا براساس تعليمات دينى وبا توجه به شرايط سياسى واجتماعى غالب ادامه داشته است. در این دوران تلاش هاى پايانى براى گسترش اسلام و فرهنگ اسلامى در دورترين نقاط ماوراءالنهر و تركستان، در قرن هاى پنجم و ششم هجرى انجام گرفت و فرهنگ اسلامى درهمين سده ها در ماوراءالنهر به زبان تركى تدوين و بازنويسى شد.<ref> علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراء النهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22 </ref>

در سده‌های پنجم و ششم هجری، گروه‌های زیادی از سادات علوی و شیعیان اسماعیلی، به سبب وجود شرائط خاص سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، در ماوراءالنهر حضور یافته و مسکن گزیده‌اند.<ref> علی غفرانی، تاریخ شیعه در ماوراءالنهر از سقوط سامانیان تا حمله مغول (389- 616ق)، شیعه شناسی » تابستان 1385 - شماره 14 </ref>

=== ماوراء النهر در دوران مغول ===

اين منطقه بعد از سلطه مغول و در سده هاى هفتم، هشتم و نهم هجرى، وضع قابل توجهى داشت و دوباره در دوره تيموريان به يكى از مهم ترين مراكز تمدنى عالم اسلام تبديل شده بود.<ref> علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراء النهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22 </ref>

تيمور، علماء، فضلا، مهندسان و هنرمندان را از نواحي مفتوحه به ماوراء النهر كوچ مي‌داد. <ref> حمید حاجیانپور، اوضاع سياسي ماوراءالنهر در دوران اسلامي تا تشكيل دولت صفوي، تاریخ اسلام (دانشگاه باقرالعلوم)، زمستان 1386 - شماره 32 </ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

[[رده:فرهنگ و تمدن اسلام]]

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-ماوراءالنهر سرزمینی بوده است در شمال رود جیحون بین رود سیحون و جیحون شامل بخارا، سمرقند، خجند، اسروشنه و ترمذ.<ref>لغت نامه دهخدا.</ref> امروزه تمام كشور ازبكستان و بخش اعظمي از تاجيكستان و بخش هايي از قرقيزستان و قزاقستان بر آن منطبقند.
+[[ماوراءالنهر]] سرزمینی بوده است در شمال [[رود جیحون]] بین رود سیحون و جیحون شامل [[بخارا]]، [[سمرقند]]، [[خجند]]، [[اسروشنه]] و [[ترمذ]].<ref>لغت نامه دهخدا.</ref> امروزه تمام كشور ازبكستان و بخش اعظمي از تاجيكستان و بخش هايي از قرقيزستان و قزاقستان بر آن منطبقند.
 ماوراءالنهر مدت پنج قرن بزرگترین مهد تمدن اسلامی ایران و مرکز حکومت های ایرانی و تا دوره قاجاریه تابع حکومت مرکزی ایران بوده است. ماوراءالنهر مولد و مدفن بسیاری از دانشمندان بزرگ ایرانی است.<ref>لغت نامه دهخدا.</ref>
@@ سطر ۷: / سطر ۷: @@
 اعراب مسلمان ماوراءالنهر را در سالهاى پايانى قرن اول هجرى در دوران خلافت وليد بن عبدالملك اموى (86-96 ق)، تحت فرماندهی قتيبة بن مسلم باهلى‌ تصرف كردند.<ref>برتولد اشپولر، تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى‌، ترجمه: جواد فلاطورى و مريم ميراحمدى‌، انتشارات علمى و فرهنگى‌، ج‌1، ص 45 تا 50.</ref>
-با گرايش روزافزون مردم به اين دين آسماني، ماوراءالنهر پس از گذشت يك قرن به يك جامعه كاملاً ديني و مسلمان تبديل شد و مطالعات ديني در زمينه‌هاي [[حديث]] و علوم قرآني و فقه به صورتي جدي و پويا شكل گرفت به طوري كه از قرن سوم هجري علماي بزرگي از آن ديار برآمدند و تأليفات بسياري كه حاصل تلاش هاي علمي آنان بود از خود به يادگار گذاشتند.
+با گرايش روزافزون مردم به اين دين آسماني، ماوراءالنهر پس از گذشت يك قرن به يك جامعه كاملاً ديني و مسلمان تبديل شد و مطالعات ديني در زمينه‌هاي [[حديث]] و علوم قرآني و [[فقه]] به صورتي جدي و پويا شكل گرفت به طوري كه از قرن سوم هجري علماي بزرگي از آن ديار برآمدند و تأليفات بسياري كه حاصل تلاش هاي علمي آنان بود از خود به يادگار گذاشتند.
 در دوره حاكميت خاندان دانش دوست و دانش پرور ساماني (نيمه دوم قرن سوم تا اواخر قرن چهارم هـ) شهرهايي چون سمرقند و بخارا و نَسَف و كشَ از مراكز اصلي مطالعات اسلامي به شمار مي‌رفتند و در سايه حمايت اين خاندان، دانشمندان زيادي در آنجا گرد آمدند و بخارا عنوان پرافتخار «قُبَّة الاسلام» گرفت. (مولوي، 438؛ بلانت، 99 ـ 100)
@@ سطر ۱۹: / سطر ۱۹: @@
 اما بررسی ها نشان می دهد که جريان فرهنگ و تمدن در ماوراءالنهر پس از سقوط سامانيان تا آمدن مغولان تا حدودى ضعيف تر و كندتر از روزگار سامانيان، ادامه داشته و حيات فرهنگى و اجتماعى در آنجا بر اساس تعليمات دينى و با توجه به شرايط سياسى و اجتماعى غالب ادامه داشته است.
-در این دوران تلاش هاى پايانى براى گسترش اسلام و فرهنگ اسلامى در دورترين نقاط ماوراءالنهر و تركستان در قرنهاى پنجم و ششم هجرى انجام گرفت و فرهنگ اسلامى در همين سده ها در ماوراءالنهر به زبان تركى تدوين و بازنويسى شد.<ref>علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراءالنهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22.</ref>
+در این دوران تلاش هاى پايانى براى گسترش اسلام و فرهنگ اسلامى در دورترين نقاط ماوراءالنهر و تركستان در قرن هاى پنجم و ششم هجرى انجام گرفت و فرهنگ اسلامى در همين سده ها در ماوراءالنهر به زبان تركى تدوين و بازنويسى شد.<ref>علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراءالنهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22.</ref>
 در سده‌های پنجم و ششم هجری، گروه‌های زیادی از سادات علوی و شیعیان اسماعیلی، به سبب وجود شرائط خاص سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در ماوراءالنهر حضور یافته و مسکن گزیده‌اند.<ref>علی غفرانی، تاریخ شیعه در ماوراءالنهر از سقوط سامانیان تا حمله مغول (389- 616ق)، شیعه شناسی، تابستان 1385-شماره 14.</ref>
@@ سطر ۲۵: / سطر ۲۵: @@
 ==ماوراءالنهر در دوران مغول و تیموریان==
-از متصرفات چنگيزخان، ماوراءالنهر سهم جغتاى و خوارزم و دشت قبچاق نصيب جوچى شد. از آنجا كه جغتاى و فرزندانش ديگر فتوحاتى را در پيش نداشتند، بزودى ماوراء النهر رو به آرامش نهاد و اندك اندك ويرانى‌ها آباد شد. ساكنان ماوراءالنهر مسلمان بودند و وزيران دولت جغتايى نيز از مسلمانان بودند.
+از متصرفات چنگيزخان، [[ماوراءالنهر]] سهم جغتاى و خوارزم و دشت قبچاق نصيب جوچى شد. از آنجا كه جغتاى و فرزندانش ديگر فتوحاتى را در پيش نداشتند، بزودى ماوراءالنهر رو به آرامش نهاد و اندك اندك ويرانى‌ها آباد شد. ساكنان ماوراءالنهر مسلمان بودند و وزيران دولت جغتايى نيز از مسلمانان بودند.
 در نتيجه تحت تأثير فرهنگ و تمدن اسلامى مغولان در ماوراءالنهر دسته دسته مسلمان شدند. از اولين فرمانروايان جغتايى كه مسلمان شد، براق خان بود. با مسلمان شدن مغولان در ماوراءالنهر، خوى وحشيگرى آنان پايان يافت و دايره نفوذ تمدن اسلامى به مرزهاى چين نيز رسيد.<ref> [http://www.hawzah.net/per/e/do.asp?a=ecfjg1.htm رسول جعفريان و عبدالرسول خيرانديش، تاريخ اسلام و دولت هاى مسلمان]، قابل دسترس در [http://www.hawzah.net/per/e/do.asp?a=ecfjg1.htm] </ref> ماوراءالنهر از نظر فرهنگی بعد از سلطه مغول و در سده هاى هفتم، هشتم و نهم هجرى وضع قابل توجهى داشت و دوباره در دوره تيموريان به يكى از مهمترين مراكز تمدنى عالم اسلام تبديل شده بود.<ref>علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراءالنهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22.</ref>
 تيمور به جاي امپراطوري مغول، امپراطوري ترك را ايجاد كرد. ليكن مشروعيت مغولان را رها نكرد. امپراطوري تيمور از لحاظ فرهنگي، تركيبي بود از ترك و ايراني. تيمور، علماء، فضلا، مهندسان و هنرمندان را از نواحي مفتوحه به ماوراءالنهر كوچ مي‌داد.<ref>حمید حاجیانپور، اوضاع سياسي ماوراءالنهر در دوران اسلامي تا تشكيل دولت صفوي، تاریخ اسلام (دانشگاه باقرالعلوم)، زمستان 1386 - شماره 32.</ref> و به این صورت بر غنای فرهنگی این منطقه می افزود.
-دوره شاهرخ فرزند تیمور، دوره شكوفايي ادبي و هنري بود. اين دوره، دورة طلايي «رنسانس تيموري» و «دوره احياء علم و دانش» ناميده شده است.<ref>حمید حاجیانپور، اوضاع سياسي ماوراءالنهر در دوران اسلامي تا تشكيل دولت صفوي، تاریخ اسلام (دانشگاه باقرالعلوم)، زمستان 1386 - شماره 32.</ref> شاهرخ و همسر هنر پرورش گوهرشاد، مساجد، مدارس و ابنیه عالى در قلمرو قدرت خویش بنا کردند. مسجد گوهرشاد در [[مشهد]] رضوى و در کنار بارگاه [[امام رضا]] علیه‌ السلام و مسجد جامع گوهرشاد در هرات، از درخشانترین آثار معمارى این عصر است. به سعى و تشویق شاهرخ، کتابخانه‌اى عظیم نیز در هرات به وجود آمد که جامع تعدادى از نفایس آثار بود.<ref> [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%AE+%D8%AA%DB%8C%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%89+&SSOReturnPage=Check&Rand=0 شاهرخ تیموری، دانشنامه رشد]، بازیابی: 2 بهمن 1391.</ref>
+دوره شاهرخ فرزند تیمور، دوره شكوفايي ادبي و هنري بود. اين دوره، دورة طلايي «رنسانس تيموري» و «دوره احياء علم و دانش» ناميده شده است.<ref>حمید حاجیانپور، اوضاع سياسي ماوراءالنهر در دوران اسلامي تا تشكيل دولت صفوي، تاریخ اسلام (دانشگاه باقرالعلوم)، زمستان 1386 - شماره 32.</ref> شاهرخ و همسر هنر پرورش گوهرشاد، مساجد، مدارس و ابنیه عالى در قلمرو قدرت خویش بنا کردند. مسجد گوهرشاد در [[مشهد]] رضوى و در کنار بارگاه [[امام رضا]] علیه‌ السلام و [[مسجد جامع گوهرشاد]] در هرات، از درخشانترین آثار معمارى این عصر است. به سعى و تشویق شاهرخ، کتابخانه‌اى عظیم نیز در هرات به وجود آمد که جامع تعدادى از نفایس آثار بود.<ref> [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%AE+%D8%AA%DB%8C%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%89+&SSOReturnPage=Check&Rand=0 شاهرخ تیموری، دانشنامه رشد]، بازیابی: 2 بهمن 1391.</ref>
 ==تمدن ماوراءالنهر در دوره ازبکان==
@@ سطر ۴۷: / سطر ۴۷: @@
 '''سمرقند (در ازبکستان امروزی):'''
-رودکی سمرقندی، نظامی عروضی سمرقندی، سوزنی سمرقندی، کمال الدین عبدالرزاق سمرقندی، علاالدوله دولتشاه سمرقندی، رشیدی سمرقندی، شهاب الدین احمد نسفی سمرقندی.
+[[رودکی]] سمرقندی، [[نظامی]] عروضی سمرقندی، سوزنی سمرقندی، کمال الدین عبدالرزاق سمرقندی، علاالدوله دولتشاه سمرقندی، رشیدی سمرقندی، شهاب الدین احمد نسفی سمرقندی.
 '''بخارا (در ازبکستان امروزی)'''
-ابومنصور بخارایی، مراد بخارایی، ابوالفضل بخارایی، رونقی بخارایی، کمال الدین بخارایی، سپهری بخارایی، ابوبکر ابواسحاق بخاری، عمعق بخارایی، محمد عوفی بخارایی، کافی بخارایی، شاکر بخاری و ابوعلی سینا.
+[[ابومنصور بخارایی]]، [[مراد بخارایی]]، [[ابوالفضل بخارایی]]، [[رونقی بخارایی]]، [[کمال الدین بخارایی]]، [[سپهری بخارایی]]، [[ابوبکر ابواسحاق بخاری]]، [[عمعق بخارایی]]، [[محمد عوفی بخارایی]]، [[کافی بخارایی]]، [[شاکر بخاری]] و ابوعلی سینا.
 '''ترمذ (در کنار جیحون در ازبکستان امروزی)'''
-منجیک ترمذی، ادیب صابر ترمذی.
+[[منجیک ترمذی]]، [[ادیب صابر ترمذی]].
-−
 '''خجند (در تاجیکستان امروزی)'''
-کمال خجندی.
+[[کمال خجندی]].
 '''سغد (در تاجیکستان امروزی)'''
-ابوحفص سغدی
+[[ابوحفص سغدی]]
 '''ایلاق (در کناره ی سیحون)'''
-محمد ابن یوسف ایلاقی، شرف الزمان محمد ایلاقی.
+[[محمد ابن یوسف ایلاقی]]، [[شرف الزمان محمد ایلاقی]].
 '''نسف (در ازبکستان امروزی)'''
-ابوحفض عمر ابن محمد نسفی (نخشبی).
+[[ابوحفض عمر ابن محمد نسفی]] (نخشبی).
 '''فاراب («اترار» در ساحل غربی سیحون)'''
-ابونصر فارابی<ref>[http://kohansara.blogfa.com/post-38.aspx وبلاگ کهن سرا]، بازیابی: 2 بهمن 1391.</ref>
+[[ابونصر فارابی]]<ref>[http://kohansara.blogfa.com/post-38.aspx وبلاگ کهن سرا]، بازیابی: 2 بهمن 1391.</ref>
 ==پانویس==

@@ سطر ۷۵: / سطر ۷۵: @@
 '''فاراب («اترار» در ساحل غربی سیحون)'''
-ابونصر فارابی<ref>[http://kohansara.blogfa.com/post-38.aspx وبلاگ کوهانسرا]، بازیابی: 2 بهمن 1391.</ref>
+ابونصر فارابی<ref>[http://kohansara.blogfa.com/post-38.aspx وبلاگ کهن سرا]، بازیابی: 2 بهمن 1391.</ref>
 ==پانویس==

@@ سطر ۱۷: / سطر ۱۷: @@
 == ماوراء النهر در دوران مغول و تیموریان==
-از متصرفات چنگيز خان، ماوراء النهر سهم جغتاى، و خوارزم و دشت قبچاق نصيب جوچى شد. از آنجا كه جغتاى و فرزندانش ديگر فتوحاتى را در پيش نداشتند، بزودى ماوراء النهر، رو به آرامش نهاد و اندك اندك ويرانى‌ها آباد شد.ساكنان ماوراء النهر مسلمان بودند و وزيران دولت جغتايى نيز از مسلمانان بودند.در نتيجه تحت تأثير فرهنگ و تمدن اسلامى، مغولان در ماوراء النهر دسته دسته مسلمان شدند. از اولين فرمانروايان جغتايى كه مسلمان شد، براق خان بود. با مسلمان شدن مغولان در ماوراء النهر، خوى وحشيگرى آنان پايان يافت و دايره نفوذ تمدن اسلامى به مرزهاى چين نيز رسيد.
+از متصرفات چنگيز خان، ماوراء النهر سهم جغتاى، و خوارزم و دشت قبچاق نصيب جوچى شد. از آنجا كه جغتاى و فرزندانش ديگر فتوحاتى را در پيش نداشتند، بزودى ماوراء النهر، رو به آرامش نهاد و اندك اندك ويرانى‌ها آباد شد.ساكنان ماوراء النهر مسلمان بودند و وزيران دولت جغتايى نيز از مسلمانان بودند.در نتيجه تحت تأثير فرهنگ و تمدن اسلامى، مغولان در ماوراء النهر دسته دسته مسلمان شدند. از اولين فرمانروايان جغتايى كه مسلمان شد، براق خان بود. با مسلمان شدن مغولان در ماوراء النهر، خوى وحشيگرى آنان پايان يافت و دايره نفوذ تمدن اسلامى به مرزهاى چين نيز رسيد.<ref> [http://www.hawzah.net/per/e/do.asp?a=ecfjg1.htm رسول جعفريان و عبدالرسول خيرانديش، تاريخ اسلام و دولتهاى مسلمان]، قابل دسترس در [http://www.hawzah.net/per/e/do.asp?a=ecfjg1.htm] </ref>
 ماوراء النهر از نظر فرهنگی بعد از سلطه مغول و در سده هاى هفتم، هشتم و نهم هجرى، وضع قابل توجهى داشت و دوباره در دوره تيموريان به يكى از مهم ترين مراكز تمدنى عالم اسلام تبديل شده بود.<ref> علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراء النهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22 </ref>
@@ سطر ۲۶: / سطر ۲۶: @@
 ==تمدن ماوراء النهر در دوره ازبکان==
-هرات، پايتخت تيموريان، در سال 913 ق/1507م به دست محمد خان شيباني سر سلسله امرای شیبانی( موسوم به ازبکان) افتاد. اوج قدرت ازبكان به عنوان مهم‌ترين دولت خراسان بزرگ تا سرزمين‌هاي تركستان غربي و ماوراءالنهر و فرغانه با تشكيل سلسله صفويه در ايران مقارن شد. ازبکان که پیرو مذهب حنفی و سنی متعصب بودند هموراره با شاهان شیعه صفوی در زدوخورد بوده‌اند.اين مجادلات عقيدتي و تاريخي، به سه جنگ عمده و سرنوشت‌ساز يعني مرو، جام و رباط پريان منتهي شد و سرانجام اين جدال خونين در آغاز قرون جديد، حاكميت ازبكان بر شرق ايران را در اوايل سده يازدهم پايان داد. شاه عباس اول، نه تنها حاكميت ايران را بر مرزهاي شرقي و خراسان احياء كرد، بلكه در نزاع‌هاي دروني سلاطين ازبك نقش مهمي برعهده گرفت. به طوري كه برخي از خوانين ازبك براي باز يافتن قدرت در ماوراءالنهر به پايتخت ايران روي آوردند. در واقع، براي نخستين بار در اين دوران، نفوذ سياسي ايران در ماوراء النهر برقرار گرديد.
+هرات، پايتخت تيموريان، در سال 913 ق/1507م به دست محمد خان شيباني سر سلسله امرای شیبانی( موسوم به ازبکان) افتاد. اوج قدرت ازبكان به عنوان مهم‌ترين دولت خراسان بزرگ تا سرزمين‌هاي تركستان غربي و ماوراءالنهر و فرغانه با تشكيل سلسله صفويه در ايران مقارن شد. ازبکان که پیرو مذهب حنفی و سنی متعصب بودند هموراره با شاهان شیعه صفوی در زدوخورد بوده‌اند.اين مجادلات عقيدتي و تاريخي، به سه جنگ عمده و سرنوشت‌ساز يعني مرو، جام و رباط پريان منتهي شد و سرانجام اين جدال خونين در آغاز قرون جديد، حاكميت ازبكان بر شرق ايران را در اوايل سده يازدهم پايان داد. شاه عباس اول، نه تنها حاكميت ايران را بر مرزهاي شرقي و خراسان احياء كرد، بلكه در نزاع‌هاي دروني سلاطين ازبك نقش مهمي برعهده گرفت. به طوري كه برخي از خوانين ازبك براي باز يافتن قدرت در ماوراءالنهر به پايتخت ايران روي آوردند. در واقع، براي نخستين بار در اين دوران، نفوذ سياسي ايران در ماوراء النهر برقرار گرديد.<ref> حمید حاجیانپور، اوضاع سياسي ماوراءالنهر در دوران اسلامي تا تشكيل دولت صفوي، تاریخ اسلام (دانشگاه باقرالعلوم)، زمستان 1386 - شماره 32 </ref>
 ==بزرگان ماوراءالنهر==

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{نیازمند ویرایش فنی}}
-ماوراء النهر سرزمینی بوده است در شمال رود جیحون بین رود سیحون و جیحون شامل بخارا، سمرقند، خجند، اسروشنه و ترمذ. ماوراءالنهر مدت پنج قرن بزرگترین مهد تمدن اسلامی ایران و مرکز حکومتهای ایرانی و تا دوره ٔ قاجاریه تابع حکومت مرکزی ایران بوده است . ماوراءالنهر مولد و مدفن بسیاری از دانشمندان بزرگ ایرانی است <ref> لغت نامه دهخدا </ref> امروزه تمام كشور ازبكستان و بخش اعظمي از تاجيكستان و بخشهايي از قرقيزستان و قزاقستان بر آن منطبقند.
+ماوراء النهر سرزمینی بوده است در شمال رود جیحون بین رود سیحون و جیحون شامل بخارا، سمرقند، خجند، اسروشنه و ترمذ.<ref> لغت نامه دهخدا </ref> امروزه تمام كشور ازبكستان و بخش اعظمي از تاجيكستان و بخشهايي از قرقيزستان و قزاقستان بر آن منطبقند.
 == از فتح مسلمانان تا سقوط سامانیان ==
@@ سطر ۱۳: / سطر ۱۵: @@
 در سده‌های پنجم و ششم هجری، گروه‌های زیادی از سادات علوی و شیعیان اسماعیلی، به سبب وجود شرائط خاص سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، در ماوراءالنهر حضور یافته و مسکن گزیده‌اند.<ref> علی غفرانی، تاریخ شیعه در ماوراءالنهر از سقوط سامانیان تا حمله مغول (389- 616ق)، شیعه شناسی » تابستان 1385 - شماره 14 </ref>
-== ماوراء النهر در دوران مغول ==
+== ماوراء النهر در دوران مغول و تیموریان==
-اين منطقه بعد از سلطه مغول و در سده هاى هفتم، هشتم و نهم هجرى، وضع قابل توجهى داشت و دوباره در دوره تيموريان به يكى از مهم ترين مراكز تمدنى عالم اسلام تبديل شده بود.<ref> علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراء النهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22 </ref>
+ابونصر فارابی<ref>[http://kohansara.blogfa.com/post-38.aspx  وبلاگ کوهانسرا]، بازیابی:2 بهمن 1391 </ref>
 ==پانویس==

@@ سطر ۲: / سطر ۲: @@
 سرزمینی بوده است در شمال رود جیحون بین رود سیحون و جیحون شامل بخارا، سمرقند، خجند، اسروشنه و ترمذ. ماوراءالنهر مدت پنج قرن بزرگترین مهد تمدن اسلامی ایران و مرکز حکومتهای ایرانی و تا دوره ٔ قاجاریه تابع حکومت مرکزی ایران بوده است . ماوراءالنهر مولد و مدفن بسیاری از دانشمندان بزرگ ایرانی است <ref> لغت نامه دهخدا </ref> امروزه تمام كشور ازبكستان و بخش اعظمي از تاجيكستان و بخشهايي از قرقيزستان و قزاقستان بر آن منطبقند.
-=== از فتح مسلمانان تا سقوط سامانیان ===
+== از فتح مسلمانان تا سقوط سامانیان ==
 اعراب مسلمان ماوراء النهر را در سال هاى پايانى قرن اول هجرى در دوران خلافت وليد بن عبدالملك اموى (86-96 ق)، تحت فرماندهی قتيبة بن مسلم باهلى‌ تصرف كردند. <ref> برتولد اشپولر، تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى‌، ترجمه: جواد فلاطورى و مريم مير احمدى‌، انتشارات علمى و فرهنگى‌، ج‌1، ص 45 تا 50 </ref>
@@ سطر ۸: / سطر ۸: @@
 با گرايش روز افزون مردم به اين دين آسماني، ماوراءالنهر پس از گذشت يك قرن به يك جامعة كاملاً ديني و مسلمان تبديل شد و مطالعات ديني در زمينه‌هاي حديث و علوم قرآني و فقه به صورتي جدي و پويا شكل گرفت به طوري كه از قرن سوم هجري علماي بزرگي از آن ديار برآمدند و تأليفات بسياري كه حاصل تلاشهاي علمي آنان بود از خود به يادگار گذاشتند. در دورة حاكميت خاندان دانش دوست و دانش پرور ساماني (نيمة دوم قرن سوم تا اواخر قرن چهارم هـ) شهرهايي چون سمرقند و بخارا و نَسَف و كشَ از مراكز اصلي مطالعات اسلامي به شمار مي‌رفتند و در سايه حمايت اين خاندان، دانشمندان زيادي در آنجا گرد آمدند و بخارا عنوان پر افتخار «قُبَّة الاسلام» گرفت (مولوي، 438؛ بلانت، 99 ـ 100). با ضعف و بر افتادن سامانيان در سال 389 هـ عصر طلائي تمدن ماوراءالنهر به سرآمد و اقوام ترك بيابانگردي كه تازه به اسلام گرويده بودند، به تدريج ماوراءالنهر را اشغال كردند و حكومت تركان قراخاني در آن سرزمين شكل گرفت كه 220 سال (389 ـ 609 ق) ادامه يافت؛ اما چراغ مطالعات ديني به ويژه در علوم نقلي همچنان روشن ماند و افتان و خيزان به حيات خود ادامه داد و آثار علمي بسياري پديد آمد كه بخشي از آنها تاكنون باقيست و عظمت اين گونه مطالعات در آن دوره را نشان مي‌دهد.<ref> علي غفراني، سرگذشت علوم قرآني و حديث در ماوراءالنهر از سقوط سامانيان تا آمدن مغولان (389 ـ 616 ق)،  مطالعات اسلامی، پاييز و زمستان 1383 - شماره 65 و 66 </ref>
-===ماوراء النهر پس از سامانیان تا ورود مغول===
+==ماوراء النهر پس از سامانیان تا ورود مغول==
 تاريخ فرهنگ و تمدن اين ديار بعد از سقوط سامانيان به علت بى توجهى مورخان ومحققان، درهاله اى از ابهام مانده و كسى دراين باره تحقيق يا تأليفى مستقل انجام نداده است. اين بى توجهى، چنان جدى است كه در يك نگاه سطحى تصور مى شود پس از سقوط سامانيان بر اين سرزمين، بدويت حاكم شده و چرخ تمدن، فرهنگ، علم و دانش از حركت بازايستاده است. اما بررسی ها نشان می دهد که جريان فرهنگ وتمدن در ماوراءالنهر پس از سقوط سامانيان تا آمدن مغولان  تا حدودى ضعيف تر و كندتر از روزگار سامانيان، ادامه داشته و  حيات فرهنگى واجتماعى در آن جا براساس تعليمات دينى وبا توجه به شرايط سياسى واجتماعى غالب ادامه داشته است. در این دوران تلاش هاى پايانى براى گسترش اسلام و فرهنگ اسلامى در دورترين نقاط ماوراءالنهر و تركستان، در قرن هاى پنجم و ششم هجرى انجام گرفت و فرهنگ اسلامى درهمين سده ها در ماوراءالنهر به زبان تركى تدوين و بازنويسى شد.<ref> علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراء النهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22 </ref>
 در سده‌های پنجم و ششم هجری، گروه‌های زیادی از سادات علوی و شیعیان اسماعیلی، به سبب وجود شرائط خاص سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، در ماوراءالنهر حضور یافته و مسکن گزیده‌اند.<ref> علی غفرانی، تاریخ شیعه در ماوراءالنهر از سقوط سامانیان تا حمله مغول (389- 616ق)، شیعه شناسی » تابستان 1385 - شماره 14 </ref>
-=== ماوراء النهر در دوران مغول ===
+== ماوراء النهر در دوران مغول ==
 اين منطقه بعد از سلطه مغول و در سده هاى هفتم، هشتم و نهم هجرى، وضع قابل توجهى داشت و دوباره در دوره تيموريان به يكى از مهم ترين مراكز تمدنى عالم اسلام تبديل شده بود.<ref> علی غفرانی، فرهنگ و تمدن اسلامى در ماوراء النهر از سقوط سامانيان تا برآمدن مغولان، ص21 و 22 </ref>