تفسیر علمی - تجربی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۲۱ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۶:۰۰

2025-09-21T06:00:21Z

مهدی موسوی در ‏۱۸ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۵۷

2022-09-18T10:57:14Z

نمایش تغییرات

Aghajani در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۶:۱۹

2020-01-20T06:19:28Z

Aghajani در ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۵:۳۵

2020-01-20T05:35:04Z

Zamani در ‏۲۶ ژانویهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۶:۴۲

2017-01-26T06:42:28Z

Zamani در ‏۲۳ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۴۶

2013-10-23T05:46:53Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۵ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۷:۵۰

2013-10-05T07:50:58Z

نمایش تغییرات

اله یاری در ‏۲ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۱۹

2013-10-02T05:19:01Z

اله یاری: صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}} در اين‌ روش‌ تفسيری، مفسر می كوشد بين‌ آيات‌ قرآن...' ایجاد کرد

2013-09-24T10:07:26Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}} در اين‌ روش‌ تفسيری، مفسر می كوشد بين‌ آيات‌ قرآن...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{الگو:نیازمند ویرایش فنی}}

در اين‌ روش‌ تفسيری، مفسر می كوشد بين‌ آيات‌ قرآن‌ و يافته‌های علم‌ تجربی ارتباطی بيابد و به‌ شرح‌ آن‌ بپردازد. از اين‌ روش‌، با ديدگاه‌ مخالف‌ و موافق‌، تعاريف‌ مختلفی شده‌ و در اغلب‌ آنها به‌ سخنان‌ امام‌ محمد غزالی (متوفی 505) و نقد ابوالقاسم‌ شاطِبی (متوفی 590) استناد گرديده‌ است‌. اين‌ دو انديشمند پيشگام‌، به‌رغم‌ اينكه‌ تفسير مستقلی بر قرآن‌ ننگاشته‌اند، در بحث‌ از علوم‌ ضروری برای فهم‌ قرآن‌، به‌ اين‌ موضوع‌ پرداخته‌اند كه‌ آيا میتوان‌ در تفسير قرآن‌ از علومی بهره‌ گرفت‌ كه‌ در زمان‌ نزول‌ قرآن‌ برای مردم‌ ناشناخته‌ بوده‌ است‌. غزالی موافق‌ بهره‌گيری از اين‌ علوم‌ است‌ و به‌ پيروی از آرای وی، زركشی (متوفی 794 ) و سيوطی (متوفی 911) آرايی در تأييد تفسير علمی ابراز داشته‌اند. شاطبی نخستين‌ مخالف‌ اين‌ ديدگاه‌ بوده‌ است‌. مفسران‌ متأخری همچون‌ امين‌ خولی ، بر مبنای آرای شاطبی ولی در شكلی جديد، با تفسير علمی مخالفت‌ كرده‌اند <ref> رجوع کنید به رومی، ج‌ 2، ص‌ 572؛ شريف‌، ص‌ 627؛ شرقاوی، ص‌ 393 </ref>.

'''تعریف تفسیر علمی'''

در مورد مفهوم علم و تفسیر و تفسیر علمی، دیدگاه های مختلفی وجود دارد. مقصود از تفسیر، فهم معانی و مقاصد آیات قرآن است<ref> طباطبایی،1397ق، ج1، ص 7 </ref> و منظور از علم علوم تجربی است که به دو شاخه علوم طبیعی(همچون فیزیک، شیمی، پزشکی،و کیهان شناسی) و علوم انسانی همچون جامعه شناسی، روان شناسی تقسیم می شود اما صاحبنظران تعریف های متعددی در مورد تفسیر علمی ارائه کرده اند که به برخی از آنها اشاره می شود:

دکتر ذهبی در مورد تعریف تفسیر علمی می نویسد: مقصود ما از تفسیر علمی آن تفسیری است که اصطلاحات علمی را بر عبارات قرآن حاکم می کند و تلاش می نماید علوم مختلف و نظریات فلسفی را از قرآن استخراج سازد<ref> ذهبی،1381،ح 2،ص274 </ref>
البته ایشان تفسیر علمی را اعم از تفسیر فلسفی دانسته است در حالی که بنا بر تعریف مشهور این دو روش تفسیری از هم جداست و در این جا علوم تجربی در برابر علوم عقلی(مثل فلسفه) مقصود است.
همچنین ایشان به دو قسم از تفسیر علمی یعنی «تحمیل نظریه ها بر قرآن» و « استخراج علوم از قرآن» اشاره کرده است در حالی که قسم سومی از تفسیر علمی وجود دارد که همان «استخدام علوم در فهم قرآن » است.

آقای امین الخولی در مورد تفسیر علمی می نویسد: « آن تفسیری است که طرفدارن آن اقدام به استخراج همه علوم قدیم و جدید می کنند قران را میدان وسیعی از علوم فلسفی، انسانی در زمینه پزشکی ، کیهان شناسی و فنون مختلف می دانند و اصطلاحات علمی را بر قرآن حاکم می کنند و می کوشند این علوم استخراج کنند<ref> امین الخولی، بی تا ، أص 287 به نقل از سید محمد ایازی </ref>

این تعریف نیز به دو قسم تفسیر علمی یعنی استجراج علوم از قرآن و تحمیل نظریات بر قرآن اشاره کرده است اما به قسم سوم یعنی استخدام علوم در فهم قرآن اشاره نکرده است.

آقای راترود ویلانت نیز در دائره المعارف قرآن لیدن در مقاله « تفسیر قرآن در دوره جدید» در تعریف علمی بر استخراج از قرآن تاکید می کند و می نویسد:« تفسیر علمی باید در پرتو این فرض درک شود که تمام انواع یافته های ( دستاوردهای ) علوم طبیعب جدید در قران پیش بینی شده است و اینکه می توان قرآئن و شواهد روشن بسیاری نسبت به آنها در آیات قران کشف نمود یافته های علمی از کیهان شناسی کوپرنیکی گرفته تا خواص الکتریسته و از نظم و ترتیب انفعالات شیمیایی تا عوامل امراض عفونی همه از پیش در قرآن مورد تایید قرار گرفته است.<ref> Rotraud wiclandt, Exegesis of the Quran Modem and contcmporary.In Encylopadia the Quran v:2,pp.124-141 </ref>

و دکتر فهد نیز در تعریف تفسیر علمی می نوسد: « مراد از تفسیر علمی، اجتهاد مفسر در کشف ارتباط بین آیات وجودی قرآن کریم و اکتشافات علم تجربی است؛ به طوری که اعجاز قرآن اشکار شود و ثابت گردد که آن [از طرف خدا ] صادر شده و صلاحیت برای همه زمان ها و مکان ها دارد<ref> رومی، 1407 ق، ج2، ص549. </ref>

دکتر رفیعی نیز پس از بیان تعریف های مختلف و نقد و بررسی آنها، تعریف فوق را مناسب تر معرفی می کند<ref> رفیعی محمدی،1379،ح1، ص140 </ref>.
بنابراین می توان نتیجه گرفت روش تفسیر علمی قرآن دارای گونه ها و اقسام مختلف است که بر اساس آنها تعریف های متفاوتی از آن ارائه شده است گاهی با عنوان استخراج علوم از قرآن و گاهی با عنوان تحمیل مطالب علمی بر قرآن، از آن یاد شده است.

'''موافقان و مخالفان'''

از نظر مخالفان‌ تفسير علمی، در اين‌ روش‌ تفسيری، قرآن‌ اصل‌ و مبنا نيست‌، بلكه‌ امری فرعی و الحاقی است‌ و به‌ همين‌ سبب‌ اين‌ روش‌ مردود است‌ <ref> رجوع کنید به ابوحجر، ص‌ 66 </ref> در مقابل‌، موافقان‌ اين‌ روش‌ برای تعريف‌ تفسير علمی، بر مباحثی مانند اعجاز علمی قرآن‌ و شايستگی آن‌ برای همه زمانها و مكانها <ref> رومی، ج‌ 2، ص‌ 549 </ref> يا استخراج‌ علوم‌ از آن‌<ref> بكری، ص‌ 125 </ref>تأكيد می كنند كه‌ خود محل‌ بحث‌ و مناقشه‌ است‌. از اشكالات‌ عمده اينگونه‌ تعاريف‌ اين‌ است‌ كه‌ در آن‌، به‌ اشتباه‌، ميان‌ علم‌ و فلسفه‌ جمع‌ شده‌ است‌، در حالی كه‌ علم‌ به‌ معنای عام‌ نه‌ تنها فلسفه‌ بلكه‌ كليه دانشهای بشری را در بر میگيرد و در نتيجه‌، تفسير علمی به‌ اين‌ معنا، اعم‌ از تمامی تفسيرها (غير از تفاسير ذوقی) است‌ و به‌ معنای خاص‌ آن‌، كاملاً با فلسفه‌ متباين‌ است‌ و شامل‌ آرای فلسفی نمی شود <ref> رومی، ج‌ 2، ص‌ 545 ـ 549 </ref>.

به‌ نظر می رسد كه‌ اهتمام‌ به‌ علم‌ و پيدايی رويكرد علمی به‌ قرآن‌، متأثر از رويكرد اثبات‌گرايانه حاكم‌ بر دوران‌ جديد در غرب‌ است‌ كه‌ بر اثر پيشرفتهای شگفت‌علمی، نوعی خوش‌بينی نسبت‌ به‌ علم‌ و آينده‌ به‌ وجود آمد <ref> رجوع کنید به باربور، ص‌ 321 </ref>.جهان‌ اسلام‌ در رويارويی با غربِ پيروز و پيشرفته‌، از اين‌ نگرش‌ بشدت‌ تأثير گرفت‌، بدانسان‌ كه‌ علمی بودن‌ تا حدودی مساويِ درست‌ بودن‌ دانسته‌ شد و چنين‌ بود كه‌ مخالفان‌ با غير علمی خواندنِ اسلام‌، آن‌ را می كوبيدند و موافقان‌، با علمی دانستن‌ آن‌ از آن‌ دفاع‌ می كردند. اين‌ نگرش‌ را در سخنان‌ پيشگامان‌ اصلاح‌طلبی اين‌ دوره‌، از جمله‌ سيد جمال‌الدين‌ اسدآبادی <ref> رجوع کنید به مجتهدی، ص‌ 23 ) </ref> و سر سيد احمدخان‌ <ref> رجوع کنید به اكرم‌، ص‌ 89؛ نَدَوی، ص‌ 127 </ref>، میتوان‌ يافت‌. طنطاوی، كه‌ تفسير الجواهر او در حوزه تفسير علمی بی بديل‌ است‌، تمام‌ ذلت‌ و حقارت‌ مسلمانان‌ را دوری آنان‌ از علم‌ می دانست‌ <ref> ج‌ 1، ص 35ـ36، ج‌ 17، ص‌ 17، ج‌ 25، ص‌ 56ـ57</ref> و اقدام‌ خود را در فراهم‌ آوردن‌ اين‌ تفسير، تلاشی برای وارد كردن‌ علم‌ به‌ خانه مسلمانان‌ معرفی می كرد<ref> همان‌، ج‌ 2، ص‌ 204 </ref>. بنابراين‌، تفسير علمی حاصل‌ دغدغه دينداران‌ در اين‌ دوره‌ است‌ كه‌ در مواردی، با كمتر شدن‌ حساسيتها و طرح‌ موضوعات‌ جديد (بويژه‌ در ايران‌ كه‌ موضوعات‌ سياسی، نظير حكومت‌ و آزادی و محدوده قدرت‌، جانشين‌ اينگونه‌ مباحث‌ شد)، از شدت‌ آن‌ كاسته‌ شده‌ است‌.

مخالفان‌ و موافقان‌ به‌ پيامدهای مثبت‌ و منفی تفسير علمی نيز توجه‌ داشته‌اند. موافقان‌ اين‌ روش‌، با نظر به‌ اعجاز علمی كه‌ ثمره مثبت‌ اين‌ نوع‌ تفسير محسوب‌ می شود، برضرورت‌ پرداختن‌ به‌ تفسير علمی در اين‌ دوره‌ تأكيد كرده‌اند. به‌ نظر آنان‌ اتمام‌ حجت‌ قرآن‌ بر مردمان‌ امروز ــ كه‌ عموماً به‌ زبان‌ عربی تسلط‌ ندارند و نمی توانند اعجاز بلاغی قرآن‌ را درك‌ كنند ــ و نيز تبيين‌ و تحقق‌ جاودانگی خطاب‌ قرآن‌ برای مردمان‌ همه اعصار، تنها از طريق‌ اعجاز علمی ميسر می شود <ref> حنفی احمد، ص‌ 17؛ نوفل‌، ص‌ 6ـ7، 22ـ25؛ جميلی، ص‌ 313؛ شريعتی مزينانی، ص‌ 60 </ref>. اعجاز علمی قرآن‌ آنچنان‌ برای عموم‌ انديشه‌وران‌ مسلمان‌ جذابيت‌ دارد كه‌ عده‌ای، با تفكيك‌ بين‌ تفسير علمی و اعجاز علمی، مدعی شده‌اند كه‌ نزاع‌ عالمان‌ مسلمان‌، تنها بر سر تفسير علمی است‌ و همه آنان‌ به‌ اعجاز علمی باور دارند <ref> رجوع کنید به رومی، ج‌ 2، ص‌ 600ـ601 </ref>. چنين‌ است‌ كه‌ برخی مخالفان‌ اين‌ روش‌، به‌رغم‌ نادرست‌ دانستن‌ تفسير علمی، در مواردی بر اعجاز علمی قرآن‌ تأكيد كرده‌اند <ref> قطب‌، ج‌ 5، ص‌ 3095، ج‌ 6، ص3787 </ref>
بعضی ديگر از مخالفان‌ معتقدند كه‌ برای بيان‌ جاودانگی پيام‌ قرآن‌، نه‌ تفسير نه‌ اعجاز علمی، بلكه‌ صرف‌ اثبات‌ ناسازگار نبودن‌ قرآن‌ با علم‌ كفايت‌ می كند <ref> خولی، ص‌ 295؛ شلتوت‌، ص‌ 22؛ ذهبی، ج‌ 2، ص‌ 539ـ540 </ref>. البته‌ روشن‌ نيست‌ كه‌ چگونه‌ می توان‌ بدون‌ تفسير علمی و عرضه قرآن‌ بر علم‌، اعجاز آن‌ و ناسازگار نبودن‌ آن‌ با علم‌ را ثابت‌ كرد و چگونه‌ می توان‌ با انكار مقدمات‌ به‌ نتيجه‌ ملتزم‌ بود.

گروهی ديگر، با در نظر گرفتن‌ پيامدهای منفی تفسير علمی، در نكوهش‌ آن‌ سخن‌ گفته‌اند. ايشان‌ به‌ دگرگونيهای شديد در عرصه معرفت‌ علمی نظر دارند و اينكه‌ چگونه‌ در يك‌ زمان‌ امری مسلّم‌ تصور شده‌ و در دوره‌ای ديگر بطلان‌ آن‌ آشكار گرديده‌ است‌. از نظر ايشان‌ با تفسير علمی، سرنوشت‌ قرآن‌ به‌ سرنوشت‌ علم‌ پيوند میخورد و موجب‌ میشود قرآن‌ نيز همراه‌ با پيشرفت‌ علم‌ به‌ فراز و فرود آيد <ref> رجوع کنید به شلتوت‌، ص‌ 21 </ref>.نمونه روشن‌ اين‌ امر، تفسير طنطاوی است‌ كه‌ به‌رغم‌ استقبال‌ گسترده‌ از آن‌، بسرعت‌ كهنه‌ گرديد. با در نظر گرفتن‌ همين‌ پيامد منفی، عده‌ای كوشيده‌اند تا با مطرح‌ كردن‌ شروطی (از جمله‌ پايبندی به‌ ظاهر الفاظ‌، رعايت‌ قواعد زبانی در فهم‌ كلام‌ و انصراف‌ از حقيقت‌ به‌ مجاز) در نگارش‌ هر گونه‌ تفسير قاعده‌مند، اعم‌ از علمی و غير علمی، اين‌ ضايعه‌ را به‌ حداقل‌ برسانند.

موافقان‌ تفسير علمی بر رعايت‌ اين‌ شرط‌ تأكيد كرده‌ و هم‌صدا با مخالفان‌ (شلتوت‌، همانجا) بر كسانی كه‌ آن‌ را رعايت‌ نمی كنند، خرده‌ گرفته‌اند <ref> ابوحجر، ص‌ 210، 249؛ دراز، ص‌176 </ref>.اما برخی موافقان‌، تنها ظاهر الفاظ‌ را ملاك‌ نمی دانند و جستجو از رموز و اشارات‌ را برای رسيدن‌ به‌ عمق‌ آموزه‌های قرآنی لازم‌ می شمارند <ref> غزالی، 1412، ج‌ 1، ص‌ 383؛ حنفی احمد، ص‌ 5 ـ 6؛ كارم‌ سيدغنيم‌، ص‌60 </ref>. از شرايط‌ ديگر برای استوار كردن‌ تفسير علمی، بهره‌گيری صرف‌ از حقايق‌ علمی و نه‌ فرضيات‌ و تئوريهاست‌، زيرا نظريه‌ها و فرضيه‌ها اثبات‌ نشده‌اند ولی حقايق‌، قطعی و برای تفسير علمی شايسته‌اند <ref> ابوحجر، ص‌ 209؛ رومی، ج‌ 2، ص‌ 571؛ دِياب‌ و قرقوز، ص‌ 12؛ شريعتی مزينانی، ص‌ شصت‌ و دو؛ قرضاوی، ص‌ 382 . </ref>

برخی ديگر، با دقت‌ و تفصيل‌ بيشتر، در اين‌ مورد بحث‌ كرده‌ و با توجه‌ به‌ ماهيت‌ آموزه‌های علم‌ و قرآن‌، از نظر قطعی بودن‌، چهار حالت‌ را مطرح‌ كرده‌اند: مخالفت‌ علم‌ قطعی با نص‌ يا با آيات‌ تأويل‌پذير؛ مخالفت‌ فرضيات‌ علما با نص‌ يا با آيات‌ تأويل‌پذير، در صورت‌ اول‌ توقف‌، در صورت‌ دوم‌ تأويل‌ آيه‌، و در حالت‌ سوم‌ و چهارم‌ پايبندی به‌ آيه‌ را توصيه‌ می كنند <ref> رجوع کنید به طباطبائی، ج‌ 17، ص‌ 373؛ كارم‌سيد غنيم‌، ص‌ 277ـ 278 . </ref>

'''اقسام تفسیر علمی'''

دکتر رفیعی در این باره می گوید :گاه تفسیر علمی از باب استخدام و تأیید محتوای آیات و به شکل اعتدالی است که به آن تفسیر «علمی اعتدالی» می‌گوییم؛ مثلاً با استفاده از برخی مباحث روز، به تبیین آیاتی که متضمن برخی مباحث علمی است می‌پردازیم که این یک سبک و شکل است؛ به عنوان مثال، وقتی که قرآن می‌فرماید:«رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ» اگر کسی بحث مشرق‌ها و مغرب‌های متعدد در این آیه را با کروی بودن زمین مرتبط بداند، این یک شکل «اعتدالی» است؛ نه آن‌که به محض شنیدن یافته‌های علمی، آیه را با آن مطابقت دهیم و در مقابل آن خاضع شویم و یا به طور صددرصد علوم را طرد نماییم و آن را با قرآن بیگانه جلوه دهیم.
شکل دوّم، شکل افراطی است که برخی از تفسیرهای علمی به آن مبتلا هستند و آن، تطبیق آیات قرآن با یافته‌ها یا حتی فرضیه‌های علمی است. اگر کسی یک فرضیه‌ی علمی را یافت، سعی می‌کند در مقابل آن خاضع شود؛ و با هر لطایف الحیلی آیه را با‌ آن ارتباط دهد. این همان مشکلی است که برخی، مثل طنطاوی،<ref>. ر.ک:الطنطاوی جوهری، الجواهر فی تفسیر القرآن.</ref> فکری<ref>. ر. ک:علی فکری، القرآن ینیوع العلوم و الفرقان.</ref> و دیگران به آن مبتلا شده‌اند. مرحوم علامه طباطبایی(ره) این روش را نمی‌پسندند. ایشان می‌فرمایند:
نتایج بحث‌های علمی یا فلسفی و غیر آن را از خارج گرفته و بر مضمون آیات تحمیل می‌کنند و لذا، تفسیر آنها سر از تطبیق بیرون آورده است. روی همین جهت، بسیاری از حقایق قرآن را مَجاز جلوه داده و آیات را تأویل کرده‌اند.<ref>. محمدحسین طباطبایی، همان، ج1، ص7.</ref>
خلاصه این‌که، تفسیر علمی را می‌توان به دو قسمت تقسیم نمود:الف) افراطی؛ ب) اعتدالی؛ که بخش افراطی همان تطبیق، و بخش اعتدالی، استخدام علوم و به‌کارگیری آن در تأیید محتوای آیات است.
جواب:دکتر رضایی:در مورد اقسام تفسیر علمی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛<ref>. برای مطالعه بیش‌تر ر.ک:رضایی، همان، ص374380.</ref> به نظر ما روی‌کرد به تفسیر علمی، سه نوع است:
یک. گاهی برخی از مفسرین<ref>. غزالی، جواهر القرآن، ص 37، فصل خامس.</ref> خواسته‌اند علوم را از قرآن استخراج کنند و، در حقیقت، سخن آنها ناظر به آیاتی مثل «تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ»<ref>. سوره‌ی نحل، آیه‌ی 89.</ref> بوده است؛ چون قرآن بیان‌کننده‌ی همه چیز است، پس همه‌ی مطالب باید در ظواهر قرآن وجود داشته باشد؛ مثلاً زرکشی در «البرهان» آورده است که برخی، از آیه‌ی شریفه‌ی «إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها»<ref>. سوره‌ی زلزال، آیه‌ی 1.</ref> بر اساس حروف ابجد پیش‌بینی نموده‌اند که در سال 702 زلزله‌ای صورت می‌گیرد و اتفاقاً چنین هم شد؛ و یا از آیه‌ی شریفه‌ی «إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ»<ref>. سوره‌ی شعرا، آیه‌ی 80.</ref> آن‌جا که خداوند از قول حضرت ابراهیم(ع) نقل می‌کند که «وقتی من بیمار شدم اوست که شفا می‌دهد.» علم پزشکی را استخراج کرده‌اند<ref>. غزالی، همان، ص27.</ref> و از حروف مقطعه‌ی اوایل سوره‌ها علم جبر را استفاده کرده‌اند.<ref>. ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج2، ص481.</ref> روشن است که این روش، روش صحیحی نیست؛ زیرا همه‌ی علوم و ریزه‌کاری‌های علوم، ظرافت‌ها، فرمول‌های فیزیک، شیمی و غیره در ظواهر قرآن وجود ندارد و استخراج آنها از قرآن کاری بی‌ثمر و بی‌معناست.
دو. گاهی منظور از تفسیر علمی، تحمیل و تطبیق نظریه‌های علمی بر قرآن است؛ گاهی برخی از کسانی که به سراغ تفسیر علمی رفتند سعی کردند نظریه‌های اثبات شده‌ی علوم را به آیات قرآن تحمیل کنند؛ مثلاً عبدالرزاق نوفل، نویسنده‌ی معروف مصری، درباره‌ی آیه‌ی شریفه‌ی «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها»<ref>. سوره‌ی اعراف، آیه‌ی 189؛ اوست خدایی که همه‌ی شما را از یک تن آفریده و از او نیز جفتش را مقدر داشت، تا به او انس و آرام گیرد.</ref> می‌گوید:
«انفسکم»، یعنی پروتون، و «زوجها»، یعنی الکترون و «لیسکن الیها»، یعنی حالت آرامشی که بین این الکترون و پروتون برقرار شده و در نتیجه، این اتم از هم نمی‌پاشد و الکترون به طور مرتب به دور مرکز اتم که پروتون و الکترون است می‌چرخد.<ref>. عبدالرزاق نوفل، قرآن و العلم الحدیث، ص156.</ref>
این سخن با ظاهر آیه و با معنای لغوی و اصطلاحی آیه سازگاری ندارد. روشن است که این روش نیز روش صحیحی نیست. علامه طباطبایی(ره) در مقدمه‌ی المیزان به مسئله‌ی تطبیق می‌پردازد و آن را رد می‌کند. و می‌فرماید:
این گونه تفسیر علمی در یک قرن اخیر در مصر و ایران رایج شد و موجب بدبینی بعضی دانشمندان مسلمان نسبت به مطلق تفسیر علمی گردید. <ref>. محمد حسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ج1، ص6.</ref>
سه. گاهی منظور از تفسیر علمی این است که ما برای فهم بهتر آیات قرآن از علوم استفاده کنیم؛ یعنی علوم را برای فهم بهتر آیات قرآن و روشن کردن و کشف معانی و مقصود خداوند تبارک و تعالی استخدام کنیم؛ به عبارت دیگر، هرچه علم بشر پیش‌رفت کند، موجب فهم بهتر برخی از آیات قرآن می‌شود، بدون این‌که قصد استخراج علوم را از قرآن داشته باشیم.
مثلاً این آیه‌ی شریفه، مکرراً در قرآن کریم آمده است:
إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ...؛<ref>. سوره‌ی بقره، آیه‌ی 173.</ref> همانا خداوند، خون، میته و گوشت خوک را بر شما حرام کرده است.
وقتی که علوم بشر پیش‌رفت‌ می‌کند، روشن می‌شود که خوردن خون، مردار، خوک و شراب چه ضررهایی برای بشر دارد. این پیش‌رفت‌های علمی، موجب روشن‌تر شدن معنای این آیات و فلسفه‌ی حرمت می‌شود؛ یا وقتی که قرآن شریف می‌فرماید:
اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها<ref>. سوره‌ی رعد، آیه‌ی 2.</ref> اشاره به این دارد که بین آسمان‌ها، ستون‌هایی است که نمی‌توان دید.
روایتی از وجود مقدس امام رضا(ع) در ذیل همین آیات وارد شده است:
ثمَّ عَمَدٌ و لکِنْ لاتَروْنَها»؛ آن‌جا ستون‌هایی است؛ اما شما نمی‌بینید.<ref>. محمد حسین طباطبایی، همان، ج11، ص 286، بحث روایی.</ref>
این به چیزی مثل نیروی جاذبه و مانند آن اشاره دارد که ممکن است بعداً کشف شوند؛ لذا می‌توان یکی از مصادیق آن را نیروی جاذبه دانست.
قرآن در جایی دیگر می‌فرماید:
وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ<ref>. سوره‌ی حجر، آیه‌ی 22.</ref>؛ و ما بادها را فرستادیم که عمل لقاح را انجام دهند.
در این آیه لقاح (آبستن کردن) گیاهان به وسیله‌ی باد به روشنی بیان شده است و حال آن‌که بعد از قرن‌ها، علم بشر کشف کرده است که ابرها با بار مثبت و منفی در اثر برخورد با هم بارور می‌شوند؛<ref>. عباسعلی سرفرازی، رابطه‌ی علم و دین، ص36.</ref> بنابراین، این اشاره‌ی علمی قرآن، اولاً، ما را به این‌جا می‌رساند که نازل‌کننده‌ی قرآن از همه‌ی اسرار جهان اطلاع داشته است؛ ثانیاً، کشف‌های علمی، مثل نیروی جاذبه، توسط نیوتون و دیگران، مفادی از این آیات را برای ما روشن‌تر می‌کند، بدون این‌که نظریه‌ای را بر قرآن تحمیل و یا مطلبی خلاف واقع را از قرآن استخراج کنیم.
پس، تفسیر علمی به سه قسم تقسیم می‌شود:
1. استخراج علوم از قرآن؛
2. تحمیل و تطبیق بر قرآن (که این دو قسم از نظر ما صحیح نبود)؛
3. استخدام علوم در فهم قرآن، که این روش صحیحی است.

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع ==
* شادی نفیسی، تفسیر علمی [http://lib.eshia.ir/23019/1/5013/ دانشنامه جهان اسلام] تاریخ بازیابی: 2 مهر 1392.

*محمد علی رضایی اصفهانی، تفسیر علمی قرآن از دیدگاه مفسران شیعه، دانشنامه موضوعی قرآن، علمی – پژوهشی شیعه شناسی – سال هفتم شماره 26 تاریخ بازیابی: 2 مهر 1392.

*مركز مطالعات و پژوهش‌‌هاي فرهنگي‌‌حوزه‌ي‌‌علميه، آشنايي با تفسير علمي قرآن، قم: انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم.

[[رده:تفسیر قرآن]]

@@ سطر ۱۸: / سطر ۱۸: @@
 ==اقسام تفسیر علمی==
-دکتر رفیعی در این باره می گوید: گاه تفسیر علمی از باب استخدام و تأیید محتوای آیات و به شکل اعتدالی است که به آن تفسیر «علمی اعتدالی» می‌گوییم؛ مثلاً با استفاده از برخی مباحث روز به تبیین آیاتی که متضمن برخی مباحث علمی است می‌پردازیم که این یک سبک و شکل است؛ به عنوان مثال، وقتی که [[قرآن]] می‌فرماید: «رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ» اگر کسی بحث مشرق‌ها و مغرب‌های متعدد در این [[آیه]] را با کروی بودن زمین مرتبط بداند، این یک شکل «اعتدالی» است؛ نه آن‌که به محض شنیدن یافته‌های علمی آیه را با آن مطابقت دهیم و در مقابل آن خاضع شویم و یا به طور صددرصد علوم را طرد نماییم و آن را با قرآن بیگانه جلوه دهیم.
+دکتر رفیعی در این باره می گوید: گاه تفسیر علمی از باب استخدام و تأیید محتوای آیات و به شکل اعتدالی است که به آن تفسیر «علمی اعتدالی» می‌گوییم؛ مثلاً با استفاده از برخی مباحث روز به تبیین آیاتی که متضمن برخی مباحث علمی است می‌پردازیم که این یک سبک و شکل است؛ به عنوان مثال، وقتی که [[قرآن]] می‌فرماید: {{متن قرآن|«رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ»}}<ref>[[سوره الرحمن]]، آيه ۱۷.</ref> اگر کسی بحث مشرق‌ها و مغرب‌های متعدد در این [[آیه]] را با کروی بودن زمین مرتبط بداند، این یک شکل «اعتدالی» است؛ نه آن‌که به محض شنیدن یافته‌های علمی آیه را با آن مطابقت دهیم و در مقابل آن خاضع شویم و یا به طور صددرصد علوم را طرد نماییم و آن را با قرآن بیگانه جلوه دهیم.
 شکل دوّم، شکل افراطی است که برخی از تفسیرهای علمی به آن مبتلا هستند و آن، تطبیق آیات قرآن با یافته‌ها یا حتی فرضیه‌های علمی است. اگر کسی یک فرضیه‌ی علمی را یافت، سعی می‌کند در مقابل آن خاضع شود؛ و با هر لطایف الحیلی آیه را با‌ آن ارتباط دهد. این همان مشکلی است که برخی، مثل طنطاوی،<ref>ر.ک: الطنطاوی جوهری، الجواهر فی تفسیر القرآن.</ref> و دیگران به آن مبتلا شده‌اند.
@@ سطر ۲۴: / سطر ۲۴: @@
 مرحوم [[علامه طباطبایی]] این روش را نمی‌پسندد و می‌فرماید: نتایج بحث‌های علمی یا فلسفی و غیر آن را از خارج گرفته و بر مضمون آیات تحمیل می‌کنند ولذا تفسیر آنها سر از تطبیق بیرون آورده است. روی همین جهت، بسیاری از حقایق قرآن را مَجاز جلوه داده و آیات را تأویل کرده‌اند.<ref>محمدحسین طباطبایی، همان، ج۱، ص۷.</ref>
-دکتر رضایی در این رابطه می گوید: در مورد اقسام تفسیر علمی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛<ref>برای مطالعه بیشتر ر.ک: رضایی، همان، ص۳۷۴-۳۸۰.</ref> به نظر ما رویکرد به تفسیر علمی، سه نوع است:
+دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی در این رابطه می گوید: در مورد اقسام تفسیر علمی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛<ref>برای مطالعه بیشتر ر.ک: رضایی، تفسیر علمی قرآن از دیدگاه مفسران شیعه"، ص۳۷۴-۳۸۰.</ref> به نظر ما رویکرد به تفسیر علمی، سه نوع است:
 *یک. گاهی برخی از مفسرین<ref>غزالی، جواهرالقرآن، ص۳۷، فصل خامس.</ref> خواسته‌اند علوم را از قرآن استخراج کنند و در حقیقت سخن آنها ناظر به آیاتی مثل {{متن قرآن|«تِبْیانًا لِکلِّ شَیءٍ»}}<ref>[[سوره نحل|سوره‌ نحل]]، آیه‌ ۸۹.</ref> بوده است؛ چون قرآن بیان‌کننده‌ی همه چیز است پس همه‌ی مطالب باید در ظواهر قرآن وجود داشته باشد؛ مثلاً [[بدرالدین محمد زرکشی|زرکشی]] در «[[البرهان فی علوم القرآن (کتاب)|البرهان]]» آورده است که برخی از آیه‌ی شریفه‌ی {{متن قرآن|«إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا»}}<ref>[[سوره زلزال|سوره‌ زلزال]]، آیه‌ ۱.</ref> بر اساس حروف ابجد پیش‌ بینی نموده‌اند که در سال ۷۰۲ زلزله‌ای صورت می‌گیرد و اتفاقاً چنین هم شد؛ و یا از آیه‌ی شریفه‌ {{متن قرآن|«وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یشْفِینِ»}}<ref>[[سوره شعراء|سوره‌ شعرا]]، آیه‌ ۸۰.</ref> آن‌جا که خداوند از قول حضرت ابراهیم علیه السلام نقل می‌کند که «وقتی من بیمار شدم اوست که شفا می‌دهد.» علم پزشکی را استخراج کرده‌اند.<ref>غزالی، همان، ص۲۷.</ref> و از [[حروف مقطعه]] اوایل سوره‌ها علم جبر را استفاده کرده‌اند.<ref>ذهبی، التفسیر والمفسرون، ج۲، ص۴۸۱.</ref> روشن است که این روش، روش صحیحی نیست؛ زیرا همه‌ی علوم و ریزه‌کاری‌های علوم، ظرافت‌ها، فرمول‌های فیزیک، شیمی و غیره در ظواهر قرآن وجود ندارد و استخراج آنها از قرآن کاری بی‌ثمر و بی‌معناست.
@@ سطر ۳۹: / سطر ۳۹: @@
 به‌ نظر می رسد که‌ اهتمام‌ به‌ علم‌ و پیدایی رویکرد علمی به‌ قرآن‌، متأثر از رویکرد اثبات‌گرایانه حاکم‌ بر دوران‌ جدید در غرب‌ است‌ که‌ بر اثر پیشرفت های شگفت‌ علمی، نوعی خوش‌بینی نسبت‌ به‌ علم‌ و آینده‌ به‌ وجود آمد.<ref>رجوع کنید به باربور، ص‌۳۲۱.</ref> جهان‌ [[اسلام‌]] در رویارویی با غربِ پیروز و پیشرفته‌، از این‌ نگرش‌ بشدت‌ تأثیر گرفت‌، بدانسان‌ که‌ علمی بودن‌ تا حدودی مساوی درست‌ بودن‌ دانسته‌ شد و چنین‌ بود که‌ مخالفان‌ با غیرعلمی خواندنِ اسلام‌، آن‌ را می کوبیدند و موافقان‌ با علمی دانستن‌ آن‌ از آن‌ دفاع‌ می کردند.
-این‌ نگرش‌ را در سخنان‌ پیشگامان‌ اصلاح‌طلبی این‌ دوره‌، از جمله‌ [[سید جمال الدین اسدآبادی|سید جمال‌الدین‌ اسدآبادی]]<ref>رجوع کنید به مجتهدی، ص‌۲۳.</ref> و سر سید احمدخان‌<ref>رجوع کنید به اکرم‌، ص‌۸۹؛ نَدَوی، ص‌۱۲۷.</ref>، می توان‌ یافت‌. طنطاوی که‌ [[تفسیر الجواهر (کتاب)|تفسیر الجواهر]] او در حوزه تفسیر علمی بی بدیل‌ است‌، تمام‌ ذلت‌ و حقارت‌ مسلمانان‌ را دوری آنان‌ از علم‌ می دانست‌<ref>ج‌۱، ص۳۵ـ۳۶، ج‌۱۷، ص‌۱۷، ج‌۲۵، ص‌۵۶ـ۵۷.</ref> و اقدام‌ خود را در فراهم‌ آوردن‌ این‌ تفسیر، تلاشی برای وارد کردن‌ علم‌ به‌ خانه مسلمانان‌ معرفی می کرد.<ref>همان‌، ج‌۲، ص‌۲۰۴.</ref> بنابراین‌، تفسیر علمی حاصل‌ دغدغه دینداران‌ در این‌ دوره‌ است‌ که‌ در مواردی با کمتر شدن‌ حساسیت ها و طرح‌ موضوعات‌ جدید (به ویژه‌ در [[ایران|ایران‌]] که‌ موضوعات‌ سیاسی نظیر حکومت‌ و آزادی و محدوده قدرت‌، جانشین‌ اینگونه‌ مباحث‌ شد) از شدت‌ آن‌ کاسته‌ شده‌ است‌.
+این‌ نگرش‌ را در سخنان‌ پیشگامان‌ اصلاح‌طلبی این‌ دوره‌، از جمله‌ [[سید جمال الدین اسدآبادی|سید جمال‌الدین‌ اسدآبادی]]<ref>رجوع کنید به مجتهدی، ص‌۲۳.</ref> و سر سید احمدخان‌<ref>رجوع کنید به اکرم‌، ص‌۸۹؛ نَدَوی، ص‌۱۲۷.</ref>، می توان‌ یافت‌. طنطاوی که‌ [[الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم (کتاب)|تفسیر الجواهر]] او در حوزه تفسیر علمی بی بدیل‌ است‌، تمام‌ ذلت‌ و حقارت‌ مسلمانان‌ را دوری آنان‌ از علم‌ می دانست‌<ref>ج‌۱، ص۳۵ـ۳۶، ج‌۱۷، ص‌۱۷، ج‌۲۵، ص‌۵۶ـ۵۷.</ref> و اقدام‌ خود را در فراهم‌ آوردن‌ این‌ تفسیر، تلاشی برای وارد کردن‌ علم‌ به‌ خانه مسلمانان‌ معرفی می کرد.<ref>همان‌، ج‌۲، ص‌۲۰۴.</ref> بنابراین‌، تفسیر علمی حاصل‌ دغدغه دینداران‌ در این‌ دوره‌ است‌ که‌ در مواردی با کمتر شدن‌ حساسیت ها و طرح‌ موضوعات‌ جدید (به ویژه‌ در [[ایران|ایران‌]] که‌ موضوعات‌ سیاسی نظیر حکومت‌ و آزادی و محدوده قدرت‌، جانشین‌ اینگونه‌ مباحث‌ شد) از شدت‌ آن‌ کاسته‌ شده‌ است‌.
-مخالفان‌ و موافقان‌ به‌ پیامدهای مثبت‌ و منفی تفسیر علمی نیز توجه‌ داشته‌اند. موافقان‌ این‌ روش‌ با نظر به‌ [[اعجاز علمی قرآن|اعجاز علمی]] که‌ ثمره مثبت‌ این‌ نوع‌ تفسیر محسوب‌ می شود، بر ضرورت‌ پرداختن‌ به‌ تفسیر علمی در این‌ دوره‌ تأکید کرده‌اند. به‌ نظر آنان‌ اتمام‌ حجت‌ [[قرآن‌]] بر مردمان‌ امروز ــ که‌ عموماً به‌ زبان‌ عربی تسلط‌ ندارند و نمی توانند اعجاز [[بلاغت|بلاغی]] قرآن‌ را درک‌ کنند ــ و نیز تبیین‌ و تحقق‌ جاودانگی خطاب‌ قرآن‌ برای مردمان‌ همه اعصار، تنها از طریق‌ اعجاز علمی میسر می شود.<ref>حنفی احمد، ص‌۱۷؛ نوفل‌، ص‌۶ـ۷، ۲۲ـ۲۵؛ جمیلی، ص‌۳۱۳؛ شریعتی مزینانی، ص‌۶۰.</ref>
+مخالفان‌ و موافقان‌ به‌ پیامدهای مثبت‌ و منفی تفسیر علمی نیز توجه‌ داشته‌اند. موافقان‌ این‌ روش‌ با نظر به‌ [[اعجاز علمی قرآن|اعجاز علمی]] که‌ ثمره مثبت‌ این‌ نوع‌ تفسیر محسوب‌ می شود، بر ضرورت‌ پرداختن‌ به‌ تفسیر علمی در این‌ دوره‌ تأکید کرده‌اند. به‌ نظر آنان‌ اتمام‌ حجت‌ [[قرآن‌]] بر مردمان‌ امروز ـ که‌ عموماً به‌ زبان‌ عربی تسلط‌ ندارند و نمی توانند اعجاز [[بلاغت|بلاغی]] قرآن‌ را درک‌ کنند ـ و نیز تبیین‌ و تحقق‌ جاودانگی خطاب‌ قرآن‌ برای مردمان‌ همه اعصار، تنها از طریق‌ اعجاز علمی میسر می شود.<ref>حنفی احمد، ص‌۱۷؛ نوفل‌، ص‌۶ـ۷، ۲۲ـ۲۵؛ جمیلی، ص‌۳۱۳؛ شریعتی مزینانی، ص‌۶۰.</ref>
 اعجاز علمی قرآن‌ آنچنان‌ برای عموم‌ اندیشه‌وران‌ مسلمان‌ جذابیت‌ دارد که‌ عده‌ای با تفکیک‌ بین‌ تفسیر علمی و اعجاز علمی مدعی شده‌اند که‌ نزاع‌ عالمان‌ مسلمان‌، تنها بر سر تفسیر علمی است‌ و همه آنان‌ به‌ اعجاز علمی باور دارند.<ref>رجوع کنید به رومی، ج‌۲، ص‌۶۰۰ـ۶۰۱.</ref> چنین‌ است‌ که‌ برخی مخالفان‌ این‌ روش‌، به‌ رغم‌ نادرست‌ دانستن‌ تفسیر علمی در مواردی بر اعجاز علمی قرآن‌ تأکید کرده‌اند.<ref>قطب‌، ج‌۵، ص‌۳۰-۹۵، ج‌۶، ص۳۷-۸۷.</ref>
@@ سطر ۶۱: / سطر ۶۱: @@
 *"آشنایی با تفسیر علمی قرآن"، مرکز مطالعات و پژوهش‌‌های فرهنگی‌‌ حوزه‌ی‌‌ علمیه، قم: انتشارات حوزه علمیه قم.
 {{تفسیر قرآن}}
-[[رده:تفسیر قرآن]]
+[[رده:تفسیر قرآن]][[رده:روشهای تفسیر قرآن]][[رده:تفسیر علمی]]

@@ سطر ۵۶: / سطر ۵۶: @@
 جواب: دکتر رضایی در مورد اقسام تفسیر علمی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛<ref>برای مطالعه بیشتر ر.ک: رضایی، همان، ص374-380.</ref> به نظر ما رویکرد به تفسیر علمی، سه نوع است:
-* یک. گاهی برخی از مفسرین<ref>غزالی، جواهرالقرآن، ص37، فصل خامس.</ref> خواسته‌اند علوم را از قرآن استخراج کنند و در حقیقت سخن آنها ناظر به آیاتی مثل {{متن قرآن|«تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ»}}<ref>[[سوره‌ نحل]]، آیه‌ 89.</ref> بوده است؛ چون قرآن بیان‌کننده‌ی همه چیز است پس همه‌ی مطالب باید در ظواهر قرآن وجود داشته باشد؛ مثلاً زرکشی در «البرهان» آورده است که برخی از آیه‌ی شریفه‌ی {{متن قرآن|«إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها»}}.<ref>[[سوره‌ زلزال]]، آیه‌ 1.</ref> بر اساس حروف ابجد پیش‌ بینی نموده‌اند که در سال 702 زلزله‌ای صورت می‌گیرد و اتفاقاً چنین هم شد؛ و یا از آیه‌ی شریفه‌ {{متن قرآن|«إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ»}}.<ref>[[سوره‌ شعرا]]، آیه‌ 80.</ref> آن‌جا که خداوند از قول حضرت ابراهیم علیه السلام نقل می‌کند که «وقتی من بیمار شدم اوست که شفا می‌دهد.» علم پزشکی را استخراج کرده‌اند.<ref>غزالی، همان، ص27.</ref> و از حروف مقطعه‌ی اوایل سوره‌ها علم جبر را استفاده کرده‌اند.<ref>ذهبی، التفسیر والمفسرون، ج2، ص481.</ref> روشن است که این روش، روش صحیحی نیست؛ زیرا همه‌ی علوم و ریزه‌کاری‌های علوم، ظرافت‌ها، فرمول‌های فیزیک، شیمی و غیره در ظواهر قرآن وجود ندارد و استخراج آنها از قرآن کاری بی‌ثمر و بی‌معناست.
+* یک. گاهی برخی از مفسرین<ref>غزالی، جواهرالقرآن، ص37، فصل خامس.</ref> خواسته‌اند علوم را از قرآن استخراج کنند و در حقیقت سخن آنها ناظر به آیاتی مثل {{متن قرآن|«تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ»}}<ref>[[سوره‌ نحل]]، آیه‌ 89.</ref> بوده است؛ چون قرآن بیان‌کننده‌ی همه چیز است پس همه‌ی مطالب باید در ظواهر قرآن وجود داشته باشد؛ مثلاً زرکشی در «البرهان» آورده است که برخی از آیه‌ی شریفه‌ی {{متن قرآن|«إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا»}}.<ref>[[سوره‌ زلزال]]، آیه‌ 1.</ref> بر اساس حروف ابجد پیش‌ بینی نموده‌اند که در سال 702 زلزله‌ای صورت می‌گیرد و اتفاقاً چنین هم شد؛ و یا از آیه‌ی شریفه‌ {{متن قرآن|«وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ»}}.<ref>[[سوره‌ شعرا]]، آیه‌ 80.</ref> آن‌جا که خداوند از قول حضرت ابراهیم علیه السلام نقل می‌کند که «وقتی من بیمار شدم اوست که شفا می‌دهد.» علم پزشکی را استخراج کرده‌اند.<ref>غزالی، همان، ص27.</ref> و از حروف مقطعه‌ی اوایل سوره‌ها علم جبر را استفاده کرده‌اند.<ref>ذهبی، التفسیر والمفسرون، ج2، ص481.</ref> روشن است که این روش، روش صحیحی نیست؛ زیرا همه‌ی علوم و ریزه‌کاری‌های علوم، ظرافت‌ها، فرمول‌های فیزیک، شیمی و غیره در ظواهر قرآن وجود ندارد و استخراج آنها از قرآن کاری بی‌ثمر و بی‌معناست.
-* دو. گاهی منظور از تفسیر علمی، تحمیل و تطبیق نظریه‌های علمی بر قرآن است؛ گاهی برخی از کسانی که به سراغ تفسیر علمی رفتند سعی کردند نظریه‌های اثبات شده‌ی علوم را به آیات قرآن تحمیل کنند؛ مثلاً عبدالرزاق نوفل، نویسنده‌ی معروف مصری درباره‌ی آیه‌ی شریفه‌ی {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها»}}<ref>[[سوره‌ی اعراف]]، آیه‌ 189؛ اوست خدایی که همه‌ی شما را از یک تن آفریده و از او نیز جفتش را مقدر داشت تا به او انس و آرام گیرد.</ref>
+* دو. گاهی منظور از تفسیر علمی، تحمیل و تطبیق نظریه‌های علمی بر قرآن است؛ گاهی برخی از کسانی که به سراغ تفسیر علمی رفتند سعی کردند نظریه‌های اثبات شده‌ی علوم را به آیات قرآن تحمیل کنند؛ مثلاً عبدالرزاق نوفل، نویسنده‌ی معروف مصری درباره‌ی آیه‌ی شریفه‌ی {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا»}}<ref>[[سوره‌ی اعراف]]، آیه‌ 189؛ اوست خدایی که همه‌ی شما را از یک تن آفریده و از او نیز جفتش را مقدر داشت تا به او انس و آرام گیرد.</ref>
 می‌گوید: «انفسکم» یعنی پروتون و «زوجها» یعنی الکترون و «لیسکن الیها» یعنی حالت آرامشی که بین این الکترون و پروتون برقرار شده و در نتیجه این اتم از هم نمی‌پاشد و الکترون به طور مرتب به دور مرکز اتم که پروتون و الکترون است می‌چرخد.<ref>عبدالرزاق نوفل، قرآن والعلم الحدیث، ص156.</ref>
@@ سطر ۶۶: / سطر ۶۶: @@
 * سه. گاهی منظور از تفسیر علمی این است که ما برای فهم بهتر آیات قرآن از علوم استفاده کنیم؛ یعنی علوم را برای فهم بهتر آیات قرآن و روشن کردن و کشف معانی و مقصود خداوند تبارک و تعالی استخدام کنیم؛ به عبارت دیگر هر چه علم بشر پیشرفت کند، موجب فهم بهتر برخی از آیات قرآن می‌شود، بدون این‌که قصد استخراج علوم را از قرآن داشته باشیم.
-مثلاً این آیه‌ شریفه، مکرراً در قرآن کریم آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ...»}}؛<ref>[[سوره‌ بقره]]، آیه‌ 173.</ref> همانا خداوند خون، میته و گوشت خوک را بر شما حرام کرده است.
+مثلاً این آیه‌ شریفه، مکرراً در قرآن کریم آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ...»}}؛<ref>[[سوره‌ بقره]]، آیه‌ 173.</ref> همانا خداوند خون، میته و گوشت خوک را بر شما حرام کرده است.
-وقتی که علوم بشر پیشرفت‌ می‌کند، روشن می‌شود که خوردن خون، مردار، خوک و شراب چه ضررهایی برای بشر دارد. این پیشرفت‌های علمی، موجب روشن‌تر شدن معنای این آیات و فلسفه‌ی حرمت می‌شود؛ یا وقتی که قرآن شریف می‌فرماید: اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها.<ref>[[سوره‌ رعد]]، آیه‌ 2.</ref> اشاره به این دارد که بین آسمان‌ها، ستون‌هایی است که نمی‌توان دید.
+وقتی که علوم بشر پیشرفت‌ می‌کند، روشن می‌شود که خوردن خون، مردار، خوک و شراب چه ضررهایی برای بشر دارد. این پیشرفت‌های علمی، موجب روشن‌تر شدن معنای این آیات و فلسفه‌ی حرمت می‌شود؛ یا وقتی که قرآن شریف می‌فرماید: {{متن قرآن|«االلَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا»}}.<ref>[[سوره‌ رعد]]، آیه‌ 2.</ref> اشاره به این دارد که بین آسمان‌ها، ستون‌هایی است که نمی‌توان دید.
 روایتی از وجود مقدس [[امام رضا]] علیه السلام در ذیل همین آیات وارد شده است: ثمَّ عَمَدٌ ولکِنْ لاتَروْنَها؛ آن‌جا ستون‌هایی است؛ اما شما نمی‌بینید.<ref>محمدحسین طباطبایی، همان، ج11، ص 286، بحث روایی.</ref>
@@ سطر ۷۴: / سطر ۷۴: @@
 این به چیزی مثل نیروی جاذبه و مانند آن اشاره دارد که ممکن است بعداً کشف شوند؛ لذا می‌توان یکی از مصادیق آن را نیروی جاذبه دانست.
-قرآن در جایی دیگر می‌فرماید: {{متن قرآن|«وَأَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ»}}<ref>[[سوره‌ حجر]]، آیه‌ 22.</ref>؛ و ما بادها را فرستادیم که عمل لقاح را انجام دهند.
+قرآن در جایی دیگر می‌فرماید: {{متن قرآن|«وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ»}}<ref>[[سوره‌ حجر]]، آیه‌ 22.</ref>؛ و ما بادها را فرستادیم که عمل لقاح را انجام دهند.
 در این آیه لقاح (آبستن کردن) گیاهان به وسیله‌ی باد به روشنی بیان شده است و حال آن‌که بعد از قرن‌ها، علم بشر کشف کرده است که ابرها با بار مثبت و منفی در اثر برخورد با هم بارور می‌شوند؛<ref>عباسعلی سرفرازی، رابطه‌ی علم و دین، ص36.</ref> بنابراین، این اشاره‌ی علمی قرآن اولاً، ما را به این‌جا می‌رساند که نازل‌کننده‌ی قرآن از همه‌ی اسرار جهان اطلاع داشته است؛ ثانیاً کشف‌های علمی مثل نیروی جاذبه، توسط نیوتون و دیگران مفادی از این آیات را برای ما روشن‌تر می‌کند، بدون این‌که نظریه‌ای را بر قرآن تحمیل و یا مطلبی خلاف واقع را از قرآن استخراج کنیم.

@@ سطر ۵۶: / سطر ۵۶: @@
 جواب: دکتر رضایی در مورد اقسام تفسیر علمی، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛<ref>برای مطالعه بیشتر ر.ک: رضایی، همان، ص374-380.</ref> به نظر ما رویکرد به تفسیر علمی، سه نوع است:
-* یک. گاهی برخی از مفسرین<ref>غزالی، جواهرالقرآن، ص37، فصل خامس.</ref> خواسته‌اند علوم را از قرآن استخراج کنند و در حقیقت سخن آنها ناظر به آیاتی مثل «تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ»<ref>[[سوره‌ نحل]]، آیه‌ 89.</ref> بوده است؛ چون قرآن بیان‌کننده‌ی همه چیز است پس همه‌ی مطالب باید در ظواهر قرآن وجود داشته باشد؛ مثلاً زرکشی در «البرهان» آورده است که برخی از آیه‌ی شریفه‌ی «إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها».<ref>[[سوره‌ زلزال]]، آیه‌ 1.</ref> بر اساس حروف ابجد پیش‌ بینی نموده‌اند که در سال 702 زلزله‌ای صورت می‌گیرد و اتفاقاً چنین هم شد؛ و یا از آیه‌ی شریفه‌ «إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ».<ref>[[سوره‌ شعرا]]، آیه‌ 80.</ref> آن‌جا که خداوند از قول حضرت ابراهیم علیه السلام نقل می‌کند که «وقتی من بیمار شدم اوست که شفا می‌دهد.» علم پزشکی را استخراج کرده‌اند.<ref>غزالی، همان، ص27.</ref> و از حروف مقطعه‌ی اوایل سوره‌ها علم جبر را استفاده کرده‌اند.<ref>ذهبی، التفسیر والمفسرون، ج2، ص481.</ref> روشن است که این روش، روش صحیحی نیست؛ زیرا همه‌ی علوم و ریزه‌کاری‌های علوم، ظرافت‌ها، فرمول‌های فیزیک، شیمی و غیره در ظواهر قرآن وجود ندارد و استخراج آنها از قرآن کاری بی‌ثمر و بی‌معناست.
+* یک. گاهی برخی از مفسرین<ref>غزالی، جواهرالقرآن، ص37، فصل خامس.</ref> خواسته‌اند علوم را از قرآن استخراج کنند و در حقیقت سخن آنها ناظر به آیاتی مثل {{متن قرآن|«تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ»}}<ref>[[سوره‌ نحل]]، آیه‌ 89.</ref> بوده است؛ چون قرآن بیان‌کننده‌ی همه چیز است پس همه‌ی مطالب باید در ظواهر قرآن وجود داشته باشد؛ مثلاً زرکشی در «البرهان» آورده است که برخی از آیه‌ی شریفه‌ی {{متن قرآن|«إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها»}}.<ref>[[سوره‌ زلزال]]، آیه‌ 1.</ref> بر اساس حروف ابجد پیش‌ بینی نموده‌اند که در سال 702 زلزله‌ای صورت می‌گیرد و اتفاقاً چنین هم شد؛ و یا از آیه‌ی شریفه‌ {{متن قرآن|«إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ»}}.<ref>[[سوره‌ شعرا]]، آیه‌ 80.</ref> آن‌جا که خداوند از قول حضرت ابراهیم علیه السلام نقل می‌کند که «وقتی من بیمار شدم اوست که شفا می‌دهد.» علم پزشکی را استخراج کرده‌اند.<ref>غزالی، همان، ص27.</ref> و از حروف مقطعه‌ی اوایل سوره‌ها علم جبر را استفاده کرده‌اند.<ref>ذهبی، التفسیر والمفسرون، ج2، ص481.</ref> روشن است که این روش، روش صحیحی نیست؛ زیرا همه‌ی علوم و ریزه‌کاری‌های علوم، ظرافت‌ها، فرمول‌های فیزیک، شیمی و غیره در ظواهر قرآن وجود ندارد و استخراج آنها از قرآن کاری بی‌ثمر و بی‌معناست.
-* دو. گاهی منظور از تفسیر علمی، تحمیل و تطبیق نظریه‌های علمی بر قرآن است؛ گاهی برخی از کسانی که به سراغ تفسیر علمی رفتند سعی کردند نظریه‌های اثبات شده‌ی علوم را به آیات قرآن تحمیل کنند؛ مثلاً عبدالرزاق نوفل، نویسنده‌ی معروف مصری درباره‌ی آیه‌ی شریفه‌ی «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها»<ref>[[سوره‌ی اعراف]]، آیه‌ 189؛ اوست خدایی که همه‌ی شما را از یک تن آفریده و از او نیز جفتش را مقدر داشت تا به او انس و آرام گیرد.</ref>
+* دو. گاهی منظور از تفسیر علمی، تحمیل و تطبیق نظریه‌های علمی بر قرآن است؛ گاهی برخی از کسانی که به سراغ تفسیر علمی رفتند سعی کردند نظریه‌های اثبات شده‌ی علوم را به آیات قرآن تحمیل کنند؛ مثلاً عبدالرزاق نوفل، نویسنده‌ی معروف مصری درباره‌ی آیه‌ی شریفه‌ی {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها»}}<ref>[[سوره‌ی اعراف]]، آیه‌ 189؛ اوست خدایی که همه‌ی شما را از یک تن آفریده و از او نیز جفتش را مقدر داشت تا به او انس و آرام گیرد.</ref>
 می‌گوید: «انفسکم» یعنی پروتون و «زوجها» یعنی الکترون و «لیسکن الیها» یعنی حالت آرامشی که بین این الکترون و پروتون برقرار شده و در نتیجه این اتم از هم نمی‌پاشد و الکترون به طور مرتب به دور مرکز اتم که پروتون و الکترون است می‌چرخد.<ref>عبدالرزاق نوفل، قرآن والعلم الحدیث، ص156.</ref>
@@ سطر ۶۶: / سطر ۶۶: @@
 * سه. گاهی منظور از تفسیر علمی این است که ما برای فهم بهتر آیات قرآن از علوم استفاده کنیم؛ یعنی علوم را برای فهم بهتر آیات قرآن و روشن کردن و کشف معانی و مقصود خداوند تبارک و تعالی استخدام کنیم؛ به عبارت دیگر هر چه علم بشر پیشرفت کند، موجب فهم بهتر برخی از آیات قرآن می‌شود، بدون این‌که قصد استخراج علوم را از قرآن داشته باشیم.
-مثلاً این آیه‌ شریفه، مکرراً در قرآن کریم آمده است: إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ...؛<ref>[[سوره‌ بقره]]، آیه‌ 173.</ref> همانا خداوند خون، میته و گوشت خوک را بر شما حرام کرده است.
+مثلاً این آیه‌ شریفه، مکرراً در قرآن کریم آمده است: {{متن قرآن|«إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ...»}}؛<ref>[[سوره‌ بقره]]، آیه‌ 173.</ref> همانا خداوند خون، میته و گوشت خوک را بر شما حرام کرده است.
 وقتی که علوم بشر پیشرفت‌ می‌کند، روشن می‌شود که خوردن خون، مردار، خوک و شراب چه ضررهایی برای بشر دارد. این پیشرفت‌های علمی، موجب روشن‌تر شدن معنای این آیات و فلسفه‌ی حرمت می‌شود؛ یا وقتی که قرآن شریف می‌فرماید: اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها.<ref>[[سوره‌ رعد]]، آیه‌ 2.</ref> اشاره به این دارد که بین آسمان‌ها، ستون‌هایی است که نمی‌توان دید.
@@ سطر ۷۴: / سطر ۷۴: @@
 این به چیزی مثل نیروی جاذبه و مانند آن اشاره دارد که ممکن است بعداً کشف شوند؛ لذا می‌توان یکی از مصادیق آن را نیروی جاذبه دانست.
-قرآن در جایی دیگر می‌فرماید: وَأَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ<ref>[[سوره‌ حجر]]، آیه‌ 22.</ref>؛ و ما بادها را فرستادیم که عمل لقاح را انجام دهند.
+قرآن در جایی دیگر می‌فرماید: {{متن قرآن|«وَأَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ»}}<ref>[[سوره‌ حجر]]، آیه‌ 22.</ref>؛ و ما بادها را فرستادیم که عمل لقاح را انجام دهند.
 در این آیه لقاح (آبستن کردن) گیاهان به وسیله‌ی باد به روشنی بیان شده است و حال آن‌که بعد از قرن‌ها، علم بشر کشف کرده است که ابرها با بار مثبت و منفی در اثر برخورد با هم بارور می‌شوند؛<ref>عباسعلی سرفرازی، رابطه‌ی علم و دین، ص36.</ref> بنابراین، این اشاره‌ی علمی قرآن اولاً، ما را به این‌جا می‌رساند که نازل‌کننده‌ی قرآن از همه‌ی اسرار جهان اطلاع داشته است؛ ثانیاً کشف‌های علمی مثل نیروی جاذبه، توسط نیوتون و دیگران مفادی از این آیات را برای ما روشن‌تر می‌کند، بدون این‌که نظریه‌ای را بر قرآن تحمیل و یا مطلبی خلاف واقع را از قرآن استخراج کنیم.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ ژانویهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۶:۴۲
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{خوب}}
	در اين‌ روش‌ تفسيری، مفسر می كوشد بين‌ آيات‌ [[قرآن‌]] و يافته‌های علم‌ تجربی ارتباطی بيابد و به‌ شرح‌ آن‌ بپردازد. از اين‌ روش‌ با ديدگاه‌ مخالف‌ و موافق‌، تعاريف‌ مختلفی شده‌ و در اغلب‌ آنها به‌ سخنان‌ امام‌ محمد غزالی (متوفی 505) و نقد ابوالقاسم‌ شاطِبی (متوفی 590) استناد گرديده‌ است‌.		در اين‌ روش‌ تفسيری، مفسر می كوشد بين‌ آيات‌ [[قرآن‌]] و يافته‌های علم‌ تجربی ارتباطی بيابد و به‌ شرح‌ آن‌ بپردازد. از اين‌ روش‌ با ديدگاه‌ مخالف‌ و موافق‌، تعاريف‌ مختلفی شده‌ و در اغلب‌ آنها به‌ سخنان‌ امام‌ محمد غزالی (متوفی 505) و نقد ابوالقاسم‌ شاطِبی (متوفی 590) استناد گرديده‌ است‌.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۳ اکتبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۴۶
سطر ۹۱:		سطر ۹۱:
	* مركز مطالعات و پژوهش‌‌هاي فرهنگي‌‌ حوزه‌ي‌‌ علميه، آشنايي با تفسير علمي قرآن، قم: انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم.		* مركز مطالعات و پژوهش‌‌هاي فرهنگي‌‌ حوزه‌ي‌‌ علميه، آشنايي با تفسير علمي قرآن، قم: انتشارات مركز مديريت حوزه علميه قم.

		+	{{تفسیر قرآن}}
	[[رده:تفسیر قرآن]]		[[رده:تفسیر قرآن]]

@@ سطر ۵: / سطر ۵: @@
-'''تعریف تفسیر علمی'''
+== تعریف تفسیر علمی ==
 در مورد مفهوم علم و تفسیر و تفسیر علمی، دیدگاه های مختلفی وجود دارد. مقصود از تفسیر، فهم معانی و مقاصد آیات قرآن است<ref> طباطبایی،1397ق، ج1، ص 7 </ref> و منظور از علم علوم تجربی است که به دو شاخه علوم طبیعی(همچون فیزیک، شیمی، پزشکی،و کیهان شناسی) و علوم انسانی همچون جامعه شناسی، روان شناسی تقسیم می شود اما صاحبنظران تعریف های متعددی در مورد تفسیر علمی ارائه کرده اند که به برخی از آنها اشاره می شود:
@@ سطر ۲۴: / سطر ۲۴: @@
 بنابراین می توان نتیجه گرفت روش تفسیر علمی قرآن دارای گونه  ها و اقسام مختلف است که بر اساس آنها تعریف های متفاوتی از آن ارائه شده است گاهی با عنوان استخراج علوم از قرآن و گاهی با عنوان تحمیل مطالب علمی بر قرآن، از آن یاد شده است.
-'''موافقان و مخالفان'''
 از نظر مخالفان‌ تفسير علمی، در اين‌ روش‌ تفسيری، قرآن‌ اصل‌ و مبنا نيست‌، بلكه‌ امری فرعی و الحاقی است‌ و به‌ همين‌ سبب‌ اين‌ روش‌ مردود است‌ <ref>  رجوع کنید به ابوحجر، ص‌ 66  </ref> در مقابل‌، موافقان‌ اين‌ روش‌ برای تعريف‌ تفسير علمی، بر مباحثی مانند اعجاز علمی قرآن‌ و شايستگی آن‌ برای همه زمانها و مكانها <ref> رومی، ج‌ 2، ص‌ 549 </ref> يا استخراج‌ علوم‌ از آن‌<ref>   بكری، ص‌  125 </ref>تأكيد می كنند كه‌ خود محل‌ بحث‌ و مناقشه‌ است‌. از اشكالات‌ عمده اينگونه‌ تعاريف‌ اين‌ است‌ كه‌ در آن‌، به‌ اشتباه‌، ميان‌ علم‌ و فلسفه‌ جمع‌ شده‌ است‌، در حالی كه‌ علم‌ به‌ معنای عام‌ نه‌ تنها فلسفه‌ بلكه‌ كليه دانشهای بشری را در بر میگيرد و در نتيجه‌، تفسير علمی به‌ اين‌ معنا، اعم‌ از تمامی تفسيرها (غير از تفاسير ذوقی) است‌ و به‌ معنای خاص‌ آن‌، كاملاً با فلسفه‌ متباين‌ است‌ و شامل‌ آرای فلسفی نمی شود <ref> رومی، ج‌ 2، ص‌ 545 ـ 549 </ref>.
@@ سطر ۳۹: / سطر ۴۱: @@
 برخی ديگر، با دقت‌ و تفصيل‌ بيشتر، در اين‌ مورد بحث‌ كرده‌ و با توجه‌ به‌ ماهيت‌ آموزه‌های علم‌ و قرآن‌، از نظر قطعی بودن‌، چهار حالت‌ را مطرح‌ كرده‌اند: مخالفت‌ علم‌ قطعی با نص‌ يا با آيات‌ تأويل‌پذير؛ مخالفت‌ فرضيات‌ علما با نص‌ يا با آيات‌ تأويل‌پذير، در صورت‌ اول‌ توقف‌، در صورت‌ دوم‌ تأويل‌ آيه‌، و در حالت‌ سوم‌ و چهارم‌ پايبندی به‌ آيه‌ را توصيه‌ می كنند <ref>  رجوع کنید به طباطبائی، ج‌ 17، ص‌ 373؛ كارم‌سيد غنيم‌، ص‌ 277ـ 278 . </ref>
-'''اقسام تفسیر علمی'''
 دکتر رفیعی در این باره می گوید :گاه تفسیر علمی از باب استخدام و تأیید محتوای آیات و به شکل اعتدالی است که به آن تفسیر «علمی اعتدالی» می‌گوییم؛ مثلاً با استفاده از برخی مباحث روز، به تبیین آیاتی که متضمن برخی مباحث علمی است می‌پردازیم که این یک سبک و شکل است؛ به عنوان مثال، وقتی که قرآن می‌فرماید:«رَبُّ الْمَشْرِقَیْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَیْنِ» اگر کسی بحث مشرق‌ها و مغرب‌های متعدد در این آیه را با کروی بودن زمین مرتبط بداند، این یک شکل «اعتدالی» است؛ نه آن‌که به محض شنیدن یافته‌های علمی، آیه را با آن مطابقت دهیم و در مقابل آن خاضع شویم و یا به طور صددرصد علوم را طرد نماییم و آن را با قرآن بیگانه جلوه دهیم.