تفسیر عرفانی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Mohammadi: /* اعتبار تفسیر عرفانی */

2026-08-11T07:49:25Z

‏اعتبار تفسیر عرفانی

مهدی موسوی در ‏۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۴۲

2022-09-13T10:42:24Z

نمایش تغییرات

مهدی موسوی در ‏۱۳ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۲۸

2022-09-13T08:28:10Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۲۵ ژانویهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۸:۰۵

2017-01-25T08:05:07Z

Zamani در ‏۲۵ ژانویهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۸:۰۴

2017-01-25T08:04:05Z

Zamani در ‏۲۵ ژانویهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۷:۵۴

2017-01-25T07:54:44Z

Zamani در ‏۲۵ دسامبر ۲۰۱۶، ساعت ۰۶:۰۶

2016-12-25T06:06:10Z

Zamani در ‏۲۵ اوت ۲۰۱۵، ساعت ۰۶:۱۶

2015-08-25T06:16:43Z

بهرامی در ‏۱۷ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۱:۱۰

2013-12-17T11:10:51Z

بهرامی: افزودن 1 رده

2013-12-17T11:06:36Z

افزودن 1 رده

@@ سطر ۳۶: / سطر ۳۶: @@
 برخی مفسران علوم رسمی، روش «تفسیر عرفانی» را نوعی «[[تفسیر به رأی]]» می دانند.<ref>تفسیر و مفسران، محمدهادی معرفت، ج۲، ص۳۳۷.</ref> البته برخی صاحب نظران نیز این روش را دارای منشأ شرعی معرفی می کنند. محمدحسین ذهبی در کتاب التفسیر والمفسرون می نویسد: تفسیر اشاری امر جدیدی در بیان معانی قرآن کریم نیست، بلکه این روش یک شیوه شناخته شده و مورد قبول از عصر نزول بر [[پیامبر اسلام|پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله است و قرآن کریم به این روش اشاره دارد و رسول گرامی صلی الله علیه و آله نیز به آن آگاهی داده و به [[صحابی|صحابه]] خود آموخته است.<ref>التفسیر والمفسرون، محمدحسین الذهبی، ج۲، ص۳۵۳.</ref> وی سپس برای مستدل کردن سخن خود به روایاتی که دال بر بطن داشتن قرآن است، استشهاد می کند. عبدالرحمن العک نیز می گوید: «تفسیر اشاری به اشارات مخفی گفته می شود که در آیات [[قرآن کریم]] موجود است و بر اساس عبور از ظواهر قرآن و اخذ به باطن استوار است».<ref name=":۰">اصول التفسیر و قواعده، شیخ خالد عبدالرحمن العک، ص۲۰۹.</ref>
-این که قرآن مجید دارای ظهر و بطن است و روایات متعددی به این مطلب تأکید دارد، امری مسلم است. در کتاب «[[الدرة الباهرة (کتاب)|الدرّة الباهرة]]» از [[امام صادق]] علیه السلام روایت شده است: «کتاب الله علی اربعة اشیاء، علی العبارة والاشارة واللطائف والحقایق؛ فالعبارة للعوام والاشارة للخواص واللطائف للاولیاء والحقایق للانبیاء؛<ref>بحارالانوار، علامه مجلسی، ج۷۵، ص۲۷۸.</ref> کتاب خداوند بر چهار امر استوار است: بر عبارت و اشارت و لطایف و حقایق؛ عبارت های آن برای عموم مردم است و اشارات آن برای افراد خواص است و لطایف قرآن برای اولیاست و حقایق آن برای پیامبران است»؛ و یا فرمایش [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السلام که فرمود: «و ان القرآن ظاهره انیق و باطنه عمیق لاتفنی عجائبه ولاتنقضی غرائبه ولاتکشف الظلمات الا به؛<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۸.</ref> همانا قرآن دارای ظاهر زیبا و باطنی ژرف است مطالب شگفت انگیز آن تمام نمی شود و اسرار نهفته آن پایان نمی پذیرد و تاریکی ها بدون آن برطرف نخواهد شد» و روایات دیگری که به این مضمون از [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله و [[ائمه اطهار|ائمه]] معصومین علیهم السلام نقل شده است و موجب این شده که اهل عرفان دریافت های خود را از نوع دریافت اشارات و لطایف تلقی کنند که برای عموم مردم قابل درک نیست. چنانکه در مقدمه قیصری آمده است: و چون برای کتاب خداوند ظاهر و باطن و حد و مطلع است... مفهوم اولی که همان ظهر باشد برای عوام است و مفهوماتی که لازمه آن ظاهر است برای خواص می باشد که عوام به آن دسترسی ندارند و حد کتاب برای کاملین از خواص است و مطلع برای برجسته ترین از برگزیدگان خواص مانند بزرگان از اولیاست.<ref>مقدمه قیصری بر تائیه ابن فارض، ر.ک عرفان نظری، سید یحیی یثربی، ص۳۶۸.</ref>
+این که قرآن مجید دارای ظهر و بطن است و روایات متعددی به این مطلب تأکید دارد، امری مسلم است. در کتاب «[[الدرة الباهرة (کتاب)|الدرّة الباهرة]]» از [[امام صادق]] علیه السلام روایت شده است: «{{متن حدیث|کتاب الله علی اربعة اشیاء، علی العبارة والاشارة واللطائف والحقایق؛ فالعبارة للعوام والاشارة للخواص واللطائف للاولیاء والحقایق للانبیاء}}<ref>بحارالانوار، علامه مجلسی، ج۷۵، ص۲۷۸.</ref>؛ کتاب خداوند بر چهار امر استوار است: بر عبارت و اشارت و لطایف و حقایق؛ عبارت های آن برای عموم مردم است و اشارات آن برای افراد خواص است و لطایف قرآن برای اولیاست و حقایق آن برای پیامبران است». و یا فرمایش [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] علیه السلام که فرمود: «{{متن حدیث| وَ إِنَّ الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِيقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِيقٌ لَا تَفْنَى عَجَائِبُهُ وَ لَا تَنْقَضِي غَرَائِبُهُ وَ لَا تُكْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلَّا بِهِ}}<ref>[https://ahlolbait.com/content/13962/%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-18-%D9%86%D9%87%D8%AC-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA%D9%87 نهج البلاغه، خطبه ۱۸.]</ref>؛ همانا قرآن دارای ظاهر زیبا و باطنی ژرف است مطالب شگفت انگیز آن تمام نمی شود و اسرار نهفته آن پایان نمی پذیرد و تاریکی ها بدون آن برطرف نخواهد شد». و روایات دیگری که به این مضمون از [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله و [[ائمه اطهار|ائمه]] معصومین علیهم السلام نقل شده است و موجب این شده که اهل عرفان دریافت های خود را از نوع دریافت اشارات و لطایف تلقی کنند که برای عموم مردم قابل درک نیست. چنانکه در مقدمه قیصری آمده است: و چون برای کتاب خداوند ظاهر و باطن و حد و مطلع است... مفهوم اولی که همان ظهر باشد برای عوام است و مفهوماتی که لازمه آن ظاهر است برای خواص می باشد که عوام به آن دسترسی ندارند و حد کتاب برای کاملین از خواص است و مطلع برای برجسته ترین از برگزیدگان خواص مانند بزرگان از اولیاست.<ref>مقدمه قیصری بر تائیه ابن فارض، ر.ک عرفان نظری، سید یحیی یثربی، ص۳۶۸.</ref>
 البته بایستی دقت داشت که صرف ادعای اینکه مفسر در مقام بیان باطن است، نمی تواند هر گونه [[تأویل]] را صحیح جلوه بدهد و طبعاً برای آن متد و روش خاصی در نظر گرفته شده تا منجر به تفسیر به رأی ممنوع و [[حرام]] نشود.

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۵ ژانویهٔ ۲۰۱۷، ساعت ۰۸:۰۵
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{عالی}}
	تفسير عرفانى بر اين مبنا استوار است كه قرآن افزون بر ظواهر داراى بواطنى است كه از راه تصور يا از طريق كشف و شهود عرفانى مى توان به آن دست يافت. مفسران و قرآن پژوهان در تعريف اين روش تفسيرى ديدگاه يكسانى ندارند.		تفسير عرفانى بر اين مبنا استوار است كه قرآن افزون بر ظواهر داراى بواطنى است كه از راه تصور يا از طريق كشف و شهود عرفانى مى توان به آن دست يافت. مفسران و قرآن پژوهان در تعريف اين روش تفسيرى ديدگاه يكسانى ندارند.

@@ سطر ۷۰: / سطر ۷۰: @@
 در این زمینه امام خمینی می فرماید: مفسران که از علمای شریعت هستند بر ظاهر الفاظ [[قرآن]] توقف می کنند ولی اهل تحقیق یا صوفیه این تفسیر ظاهری را قبول می کنند و آن را اصل می دانند ولی نمی گویند تفسیر ظاهری تنها مراد است چون این موجب محدودیت کلام خدا می شود که نامحدود است.<ref>پرواز در ملکوت مشتمل بر آداب الصلوة امام خمینی، ج2، ص 112-113.</ref>
-پس اگر رعایت این چهار نکته بشود تفسیر روشمندِ عرفانی است والّا مفسر دچار تأویلاتی می شود که مصداق تفسیر به رأی است که نمونه های متعدد آن در فتوحات مکیه قابل مشاهده است.<ref>فتوحات مکیه، محی الدین عربی، ج1، ص115.</ref>
+==نمونه تفاسیر عرفانی==
+*[[تفسير التسترى]] نوشته سهل بن عبدالله تستری
-آیت الله معرفت بعضی از تفاسیر عرفانی که کمتر دچار انحراف از متد صحیح روش عرفانی شده اند را اینگونه معرفی می کند:
+*[[حقائق التفسير]] از سلمی
-# تفسیر تستری (م283)
+*[[كشف الأسرار و عدة الأبرار]] از رشيدالدين ميبدى
-# تفسیر سلمی (م412)
+*[[تفسير ابن عربى]] از محيى الدين عربى
-# لطائف الاشارات ابوالقاسم قشیری (م465)
+فهرست کامل تفاسیر عرفانی را می توانید در این صفحه ببینید: [[فهرست تفاسیر عرفانی]]
 ==پانویس==

@@ سطر ۴۱: / سطر ۴۱: @@
 در تفسير فيضى ـ اشارى، عارفان، آيات قرآنى را بر معنايى مغاير با مفاهيم ظاهرى و به مقتضاى اشارات پنهانى و رمزى تأويل مى كنند. در اغلب موارد تفسير بر اساس اين روش تلاشى است براى جمع بين ظاهر و باطن يا شريعت و حقيقت. اگر تأويل قرآن در شيوه تفسيرى فيضى ـ اشارى با ظاهر كتاب و سنت مخالفت نداشته باشد پسنديده است.<ref> سر نى، ج 1، ص 348 </ref>. از همين روست كه زرقانى براى تفسير اشارى شرايطى قائل است<ref> .مناهل العرفان، ج 2، ص 89. </ref> ذهبى اساس اين شيوه تفسيرى را مجاهدت و رياضت نفسانى عارفان دانسته كه محصول آن كشف و شهود عرفانى است و نيل به معانى باطنى قرآن از رهگذر همين كشف يا شهود پديد مى آيد.<ref> التفسير و المفسرون، ذهبى، ج 2، ص 381 - 382. </ref>
-تفسير مبتنى بر عرفان نظرى، تحت تأثير مكتب و آثار عرفانى ابن عربى (م. 638 ق.) به ويژهآموزه وحدت وجود پديد آمد. صدرالدين قونوى (م.673 ق.) شاگرد و پسر خوانده ابن عربى، و عبدالرزاق كاشانى (م. 730 ق.) در تفسير قرآن از روش ابن عربى پيروى كردند.
+تفسير مبتنى بر عرفان نظرى، تحت تأثير مكتب و آثار عرفانى ابن عربى (م. 638 ق.) به ويژه آموزه وحدت وجود پديد آمد. صدرالدين قونوى (م.673 ق.) شاگرد و پسر خوانده ابن عربى، و عبدالرزاق كاشانى (م. 730 ق.) در تفسير قرآن از روش ابن عربى پيروى كردند.
 تفسير عرفانى به لحاظ روش و رويكرد تأويلى با برخى مشرب هاى فلسفى و كلامى همچون مشرب شيعى وجه اشتراك دارد.<ref> تمدن اسلامى در قرن چهارم، ج 1، ص 227 </ref>.از نظر تفكر شيعى، ضرورت تأويل را نمى توان انكار كرد؛ اما مصداق بارز آگاهان به تأويل آيات، بر مبناى روايات صحيح و موثق، اهل بيت(عليهم السلام) و راسخان در علم اند.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 تفسير عرفانى بر اين مبنا استوار است كه قرآن افزون بر ظواهر داراى بواطنى است كه از راه تصور يا از طريق كشف و شهود عرفانى مى توان به آن دست يافت. مفسران و قرآن پژوهان در تعريف اين روش تفسيرى ديدگاه يكسانى ندارند.
-عارف در تفسير عرفانى بر مبناى تعاليم عرفانى يا ذوق وجدانى حاصل از شهود باطنى به تأويل ظواهر آيات قرآن مى پردازد. وجه تمايز اين نوع تفسير از ديگر روش هاى تفسيرى يكى به كار بردن «زبان اشارت» و مصطلحات ويژه اى است كه تجربه عرفانى آن را اقتضا مى كند[1] و ديگرى منبع قرار دادن كشف و شهود است كه در ساير روش هاى تفسيرى اين منبع جايگاهى ندارد.
+عارف در تفسير عرفانى بر مبناى تعاليم عرفانى يا ذوق وجدانى حاصل از شهود باطنى به تأويل ظواهر آيات قرآن مى پردازد. وجه تمايز اين نوع تفسير از ديگر روش هاى تفسيرى يكى به كار بردن «زبان اشارت» و مصطلحات ويژه اى است كه تجربه عرفانى آن را اقتضا مى كند و ديگرى منبع قرار دادن كشف و شهود است كه در ساير روش هاى تفسيرى اين منبع جايگاهى ندارد.
 ==عرفان چیست؟==
@@ سطر ۳۴: / سطر ۳۴: @@
 . تفسیر عرفانی چون بر پایه تأویل استوار است و تأویل نزد این گروه فاقد ضابطة مشخصی است، صرفاً بر وفق مقتضای ذوق و سلیقة افراد مبتنی می‌باشد. آنان منشأ این ذوق و سلیقه را اشراقات نفسانی می‌پندارند. لذا بر حسب اختلاف ذوق‌ها وسلیه‌ها، تفاسیر این گروه با هم متفاوت است و هر یک نغمه ای سر می‌دهند که با آهنگ دیگران دمساز نیست.
 == انواع تفسير عرفانى: ==

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 تفسير عرفانى بر اين مبنا استوار است كه قرآن افزون بر ظواهر داراى بواطنى است كه از راه تصور يا از طريق كشف و شهود عرفانى مى توان به آن دست يافت. مفسران و قرآن پژوهان در تعريف اين روش تفسيرى ديدگاه يكسانى ندارند.
 عارف در تفسير عرفانى بر مبناى تعاليم عرفانى يا ذوق وجدانى حاصل از شهود باطنى به تأويل ظواهر آيات قرآن مى پردازد. وجه تمايز اين نوع تفسير از ديگر روش هاى تفسيرى يكى به كار بردن «زبان اشارت» و مصطلحات ويژه اى است كه تجربه عرفانى آن را اقتضا مى كند[1] و ديگرى منبع قرار دادن كشف و شهود است كه در ساير روش هاى تفسيرى اين منبع جايگاهى ندارد.
@@ سطر ۳۹: / سطر ۴۰: @@
 از آنجا كه عرفان به دو نوع نظرى و عملى قسمت مى شود تفسير پژوهانى چون ذهبى تفسير عرفانى را به دو نوع تفسير فيضى ـ اشارى (عملى) و تفسير مبتنى بر عرفان نظرى، تقسيم كرده اند<ref> التفسير والمفسرون، ذهبى، ج 2، ص 352 </ref>؛ اما از نظر آية الله معرفت، اين تقسيم صحيح نيست، زيرا تفاوت اين دو نوع تفسير تنها به شدت و ضعف تأويلات آن هاست نه چيز ديگر<ref> التفسير والمفسرون، معرفت، ج 2، ص 538 - 539. </ref>
 در تفسير فيضى ـ اشارى، عارفان، آيات قرآنى را بر معنايى مغاير با مفاهيم ظاهرى و به مقتضاى اشارات پنهانى و رمزى تأويل مى كنند. در اغلب موارد تفسير بر اساس اين روش تلاشى است براى جمع بين ظاهر و باطن يا شريعت و حقيقت. اگر تأويل قرآن در شيوه تفسيرى فيضى ـ اشارى با ظاهر كتاب و سنت مخالفت نداشته باشد پسنديده است.<ref> سر نى، ج 1، ص 348 </ref>. از همين روست كه زرقانى براى تفسير اشارى شرايطى قائل است<ref> .مناهل العرفان، ج 2، ص 89. </ref> ذهبى اساس اين شيوه تفسيرى را مجاهدت و رياضت نفسانى عارفان دانسته كه محصول آن كشف و شهود عرفانى است و نيل به معانى باطنى قرآن از رهگذر همين كشف يا شهود پديد مى آيد.<ref> التفسير و المفسرون، ذهبى، ج 2، ص 381 - 382. </ref>
-تفسير مبتنى بر عرفان نظرى، تحت تأثير مكتب و آثار عرفانى ابن عربى (م. 638 ق.) بهويژه
-دائرة المعارف قرآن كريم، جلد 8، صفحه 246
+تفسير مبتنى بر عرفان نظرى، تحت تأثير مكتب و آثار عرفانى ابن عربى (م. 638 ق.) به ويژهآموزه وحدت وجود پديد آمد. صدرالدين قونوى (م.673 ق.) شاگرد و پسر خوانده ابن عربى، و عبدالرزاق كاشانى (م. 730 ق.) در تفسير قرآن از روش ابن عربى پيروى كردند.
 تفسير عرفانى به لحاظ روش و رويكرد تأويلى با برخى مشرب هاى فلسفى و كلامى همچون مشرب شيعى وجه اشتراك دارد.<ref> تمدن اسلامى در قرن چهارم، ج 1، ص 227 </ref>.از نظر تفكر شيعى، ضرورت تأويل را نمى توان انكار كرد؛ اما مصداق بارز آگاهان به تأويل آيات، بر مبناى روايات صحيح و موثق، اهل بيت(عليهم السلام) و راسخان در علم اند.
 هدف اصلى در اين شيوه تفسيرى، تطبيق انديشه هاى عرفان نظرى همچون وحدت وجود با آيات قرآن است.<ref> التفسير و المفسرون، معرفت، ج 2، ص 577؛ مكتب تفسير اشارى، ص 174. </ref>
 در كنار اين رويكرد تأويلى، شيخ اكبر به نوع ديگرى از تفسير پايبند است كه آن تفسير اشارى ـ رمزى است. عارفانى چون ابن عربى فهم خود را از قرآن كريم نوعى الهام و معرفتى وحى گونه تلقى مى كنند. اگر در تفسير ابن عربى از روش تفسير اشارى سخن مى رود دقيقاً همين مفهوم مراد است. ابن عربى تنزيل اصلى قرآن بر پيامبر را از سوى خداوند دانسته، به موازات آن تنزيل فهم آن بر دل مؤمنان نيز به باور او از ناحيه خداوند است. ابن عربى فهمى از قرآن را معتبر مى داند كه خداوند بر اهلش ارزانى مى كند. در چنين نگرشى وى از سخن بايزيد بسطامى كه گفته بود «حدثني قلبى عن إلهى» اثر پذيرفته بود. ابن عربى جريان افاضه الهى را مستمر دانسته، معتقد است فيض الهى و بشارت هاى روحانى هرگز پايان نمى پذيرند.<ref> الفتوحات المكيه، ج 1، ص 280. </ref> ابن عربى ادعا مى كند هرچه بر زبان اهل حقيقت (عارفان و صوفيان) از معانى اشارى قرآن جارى مى شود در واقع شرح مراد خداوند است. به نظر او اينكه اهل باطن معنايى را كه از آيه ها به دست مى آورند اشارات مى نامند نه تفسير براى تقيه است، چون از علماى ظاهرى و فقيهان مى هراسند.
@@ سطر ۸۷: / سطر ۹۰: @@
 [[رده:روشهای تفسیر قرآن]]
 [[رده:تفسیر عرفانی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۱:۱۰
سطر ۸۶:		سطر ۸۶:
	[[رده:تفسیر قرآن]]		[[رده:تفسیر قرآن]]
	[[رده:روشهای تفسیر قرآن]]		[[رده:روشهای تفسیر قرآن]]
		+	[[رده:تفسیر عرفانی]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۷ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۱۱:۰۶
سطر ۸۵:		سطر ۸۵:
	{{تفسیر قرآن}}		{{تفسیر قرآن}}
	[[رده:تفسیر قرآن]]		[[رده:تفسیر قرآن]]
		+	[[رده:روشهای تفسیر قرآن]]