Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: تبذیر

2026-11-13T09:11:33Z

ایجاد مقالهٔ تازه: تبذیر

صفحهٔ تازه

'''تبذیر'''، به معنای پراکندن و تباه کردن مال در جایی که شایسته نیست، از واژه‌های قرآنی حوزهٔ [[اخلاق]] اقتصادی است. این واژه از ریشهٔ «بذر» به معنای افشاندن دانه گرفته شده و در [[قرآن]] تنها در آیهٔ ۲۶ [[سوره اسراء]] و آیهٔ پس از آن به کار رفته است. قرآن تبذیرکنندگان را «برادران شیاطین» می‌خواند و تبذیر را در کنار [[اسراف]] و تنگ‌گیری نکوهش می‌کند.<ref>قرآن کریم، سورهٔ اسراء، آیات ۲۶-۲۷ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> در روایات، معیار تبذیر، [[انفاق]] مال در غیر طاعت خدا دانسته شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۰۲.</ref> فقیهان تبذیر مال را حرام می‌شمارند و آن را نشانهٔ سفه و از موجبات [[حجر]] می‌دانند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۹۲.</ref> در برابر، انفاق مال در راه خیر، هرچند بسیار، تبذیر شمرده نمی‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۴.</ref>

== تعریف و واژه ==
«تبذیر» مصدر باب تفعیل از ریشهٔ «ب ذ ر» است؛ «بذر» دانه‌ای است که در زمین افشانده می‌شود و تبذیر را از آن رو چنین خوانده‌اند که مال همچون دانه پراکنده می‌گردد.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۲.</ref> [[طبرسی]] در [[مجمع البیان (کتاب)|مجمع البیان]] می‌نویسد: «التبذير التفريق بالإسراف، وأصله أن يفرق كما يفرق البذر، إلا أنه يختص بما يكون على سبيل الإفساد، وما كان على وجه الإصلاح لا يسمى تبذيرا وإن كثر»؛ «تبذیر، پراکندن مال همراه با اسراف است؛ با این تفاوت که ویژهٔ جایی است که بر راه تباهی باشد، و آنچه بر راه اصلاح باشد، هرچند بسیار، تبذیر نیست.»<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۲، به نقل از مجمع البیان.</ref>

از این تعریف دو عنصر برمی‌آید: زیاده‌روی در هزینه و نابجا بودن آن. طباطبایی نیز گذاشتن مال — حتی همهٔ آن — در راه خدا و انفاق به سزاواران را «افساد» و تبذیر نمی‌داند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۴.</ref>

== تبذیر در قرآن ==
آیات ۲۶ و ۲۷ سورهٔ اسراء در سیاق آیاتی آمده‌اند که به پرداختن حق خویشاوندان، تهیدستان و درراه‌ماندگان فرمان می‌دهند. طباطبایی این سوره را مکی می‌داند و می‌گوید انفاق به خویشاوندان پیش از هجرت نیز تشریع شده بود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۱.</ref>

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">وَآتِ ذَا الْقُرْبَىٰ حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">و حقّ خویشاوندان و حقّ تهیدست و از راه مانده را بپرداز، و هیچ گونه اسراف و ولخرجی مکن.</div>
</div>
</div>
<ref>قرآن کریم، سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۶ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

<div style="border:1px solid #d8d0bf; border-radius:8px; margin:1em 0; overflow:hidden; background:#fff;">
<div style="background:#fbf7ec; border-right:5px solid #c2a24b; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#8a6d1f; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">متن عربی</div>
<div dir="rtl" lang="ar" style="text-align:justify; line-height:2.15; font-size:1.08em; font-family:'Traditional Arabic','Scheherazade New','Amiri',serif;">إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ ۖ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا</div>
</div>
<div style="background:#f3f8fc; border-right:5px solid #6f95bd; border-top:1px solid #e2e8ee; padding:0.65em 1em;">
<div style="font-size:0.75em; color:#4a6f96; font-weight:bold; margin-bottom:0.35em;">ترجمهٔ فارسی</div>
<div style="text-align:justify; line-height:1.95; margin-top:0.4em;">بی تردید اسراف کنندگان و ولخرجان، برادران شیاطین اند، و شیطان همواره نسبت به پروردگارش بسیار ناسپاس است.</div>
</div>
</div>
<ref>قرآن کریم، سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۷ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

«الْمُبَذِّرِينَ» به معنای تبذیرکنندگان است. طباطبایی آیهٔ دوم را تعلیل نهی از تبذیر می‌داند و «إخوان» را به معنای همنشینان [[شیطان|شیاطین]] می‌فهمد؛ به نظر او شیطان نیرویی را که خدا به او داده بود در گمراه کردن مردم به کار گرفت و تبذیرکننده نیز نعمت الهی را در غیر جای خود مصرف می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۲.</ref>

== تفاوت تبذیر و اسراف ==
[[اسراف]] به معنای تجاوز از حد اعتدال است و قرآن در [[سوره اعراف]] از آن در خوردن و آشامیدن نهی کرده است.<ref>قرآن کریم، سورهٔ اعراف، آیهٔ ۳۱ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref>

در روایتی از [[امام صادق علیه السلام|امام صادق (علیه‌السلام)]] تبذیر از اسراف شمرده شده است: «إِنَّ التَّبْذِيرَ مِنَ الْإِسْرَافِ»؛ «تبذیر از اسراف است.»<ref>کلینی، الکافی، ج۳، ص۵۰۱، ح۱۴؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۰۲.</ref> بر این پایه هر تبذیر، اسراف نیز هست.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۰۲.</ref>

در برابر، تعریف طبرسی تبذیر را به اسرافی محدود می‌کند که بر راه تباهی انجام شود؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۲.</ref> از این رو هر اسرافی تبذیر نیست و تفاوت اصلی در «جای» هزینه است، نه تنها در «اندازهٔ» آن. طباطبایی نیز انفاق همهٔ مال در راه خدا را افساد و تبذیر نمی‌داند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۴.</ref>

== روایات و مصادیق ==
[[کلینی]] در [[الکافی (کتاب)|الکافی]] از امام صادق (علیه‌السلام) روایت کرده است: «اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تُسْرِفْ وَلَا تَقْتُرْ وَلَكِنْ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا؛ إِنَّ التَّبْذِيرَ مِنَ الْإِسْرَافِ»؛ «از خدا بترس و نه اسراف کن و نه تنگ بگیر، بلکه میان این دو میانه‌رو باش؛ همانا تبذیر از اسراف است.»<ref>کلینی، الکافی، ج۳، ص۵۰۱، ح۱۴.</ref>

عبدالرحمان بن حجاج از آن حضرت دربارهٔ آیهٔ تبذیر پرسید؛ امام فرمود: «مَنْ أَنْفَقَ شَيْئًا فِي غَيْرِ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ مُبَذِّرٌ، وَمَنْ أَنْفَقَ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ فَهُوَ مُقْتَصِدٌ»؛ «هر کس چیزی را در غیر طاعت خدا انفاق کند تبذیرکننده است و هر کس در راه خیر انفاق کند میانه‌رو است.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۰۲، به نقل از تفسیر عیاشی؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۹۹.</ref>

ابوبصیر پرسید آیا در هزینهٔ حلال هم تبذیر رخ می‌دهد؛ امام فرمود مرد مال خود را می‌افشاند و تهیدست می‌نشیند، و در پاسخ او گفت: «نَعَمْ»؛ «آری.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۰۲، به نقل از تفسیر عیاشی؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۹۹.</ref> پس ولخرجی در حلال نیز می‌تواند تبذیر باشد.

[[امام علی علیه السلام|امام علی (علیه‌السلام)]] نیز می‌فرماید: «فَإِنَّ إِعْطَاءَكَ الْمَالَ فِي غَيْرِ وَجْهِهِ تَبْذِيرٌ وَإِسْرَافٌ، وَهُوَ يَرْفَعُ ذِكْرَ صَاحِبِهِ فِي النَّاسِ وَيَضَعُهُ عِنْدَ اللَّهِ»؛ «بخشیدن مال در جایی که سزاوار نیست، تبذیر و اسراف است؛ این کار نام صاحبش را میان مردم بالا می‌برد و نزد خدا پایین می‌آورد.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۸، ص۹۷.</ref>

بر این پایه، هزینه در کار حرام، هزینه‌های بیهوده و بخشیدن مال به ناشایستگان از مصادیق تبذیر است؛ در برابر، انفاق به نیازمندان و هزینه در راه خیر، هرچند بسیار، تبذیر نیست.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۸۴.</ref>

== احکام و پیامدها ==
فقیهان تبذیر مال را حرام می‌دانند. صاحب [[جواهر الکلام (کتاب)|جواهر الکلام]] در بحث حجر سفیه می‌نویسد تبذیر مال بر سفیه حرام است و او بدون اذن ولی نمی‌تواند مال خود را تباه کند.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۹۲.</ref> از این رو تبذیر از اسباب [[حجر]] به شمار می‌آید.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۹۲.</ref>

قرآن پیامد تبذیر را نکوهیدگی و درماندگی می‌داند: «فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا»؛ «نکوهیده و درمانده گردی.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۹ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> در روایتی «محسور» به تهیدستی تفسیر شده است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۹۹.</ref> پیامد معنوی آن سنگین‌تر است؛ قرآن تبذیرکننده را «برادر شیطان» می‌خواند<ref>قرآن کریم، سورهٔ اسراء، آیهٔ ۲۷ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> و امام علی (علیه‌السلام) می‌گوید چنین کسی آبروی ظاهری می‌یابد و ارزشش نزد خدا از میان می‌رود.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۸، ص۹۷.</ref>

== درمان و راهکارها ==
قرآن در [[سوره فرقان]] الگوی درست هزینه کردن را در وصف بندگان رحمان آورده است: {{متن قرآن|«وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا»}}؛ «و آنان که وقتی انفاق می‌کنند، نه از حدّ معمول می‌گذرند و نه تنگ می‌گیرند، و انفاقشان همواره میان این دو در حدّ اعتدال است.»<ref>قرآن کریم، سورهٔ فرقان، آیهٔ ۶۷ (ترجمهٔ حسین انصاریان).</ref> در روایت نیز آمده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُعَذِّبُ عَلَى الْقَصْدِ»؛ «خداوند بر میانه‌روی عذاب نمی‌کند.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۵، ص۳۰۲.</ref>

راهکار عملی، اولویت‌بندی هزینه است. امام علی (علیه‌السلام) می‌فرماید: «فَمَنْ أَتَاهُ مَالٌ فَلْيَصِلْ بِهِ الْقَرَابَةَ، وَلْيُحْسِنْ بِهِ الضِّيَافَةَ، وَلْيَفُكَّ بِهِ الْعَانِيَ وَالْأَسِيرَ، وَلْيُعِنْ بِهِ الْغَارِمِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالْفُقَرَاءَ وَالْمُهَاجِرِينَ»؛ «هر کس مالی به دست آورد، با آن با خویشاوندان بپیوندد، مهمانی را نیکو دارد، گرفتار و اسیر را آزاد کند و وامداران و درراه‌ماندگان و تهیدستان و مهاجران را یاری رساند.»<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۷۸، ص۹۷.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
* طباطبایی، سید محمدحسین؛ ''المیزان''، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۱۳.
* کلینی، محمد بن یعقوب؛ ''الکافی''، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۳.
* مجلسی، محمدباقر؛ ''بحار الأنوار''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۷۵ و ۷۸.
* نجفی، محمدحسن؛ ''جواهر الکلام''، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۲۹.

{{فقه}}

[[رده:واژگان قرآنی]]
[[رده:اخلاق]]
[[رده:احکام اقتصادی]]
[[رده:فقه و حقوق]]

تبذیر - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zadhoosh: ایجاد مقالهٔ تازه: تبذیر