تابوت - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

مهدی موسوی در ‏۸ ژوئن ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۵۰

2022-06-08T11:50:27Z

نمایش تغییرات

سید مهدی خدایی در ‏۱۸ ژانویهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۲۶

2016-01-18T11:26:30Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۱۴، ساعت ۰۸:۰۳

2014-01-29T08:03:13Z

نمایش تغییرات

Zamani: بخش اولین تابوت در اسلام

2013-12-24T11:25:06Z

بخش اولین تابوت در اسلام

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۲۴ دسامبر ۲۰۱۳، ساعت ۰۸:۲۹

2013-12-24T08:29:16Z

عربصالحی: /* دُغْدُغه */

2013-12-24T08:04:05Z

‏دُغْدُغه

عربصالحی: صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف بزرگ اسلامی}} تابوت، ...' ایجاد کرد

2013-12-24T08:02:53Z

صفحه‌ای جدید حاوی '{{نیازمند ویرایش فنی}} {{مدخل دائرة المعارف|دائرة المعارف بزرگ اسلامی}} تابوت، ...' ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}
{{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]}}
تابوت، صندوقی چوبی یا فلزی که پیکر مرده را در آن گذارند و با مراسم تشییع به گورستان حمل کنند.

== واژه شناسی تابوت ==

دربارۀ ریشۀ واژۀ تابوت و تحول واژگانی و معنایی آن آراء گوناگـونی داده‌اند. برخی واژۀ تابـوت و تَبوت یا توبوت را عبری، و برگرفته از ‌واژۀ تَوْب، به معنای «آنچه از آن بیرون آید‌، پیوسته به آن بازگردد»، دانسته‌اند. این واژه در زبان عربی تابوت و در زبان مردم قریش و انصار به دو صورت تابوت و تابوه به کار می‌رفته است و مردم مصر آن را تابُوَه تلفظ می‌کردند <ref> نک‌ : سیوطی، 1/562؛ </ref> <ref> فخر‌الدین، 5/ 189؛ </ref> <ref> جفری، 88؛ </ref><ref> نیز نک‌ : لین، I/321؛ </ref> <ref> بستانی،66. </ref>
در فرهنگ و زبان اقوام عرب واژۀ تابوت به معانی دیگری مانند صندوق نگهداری اجساد قدیسان، جعبه یا محفظۀ روی گور (صندوق گور)، قفسۀ سینه، جای نگهداری ذخایر معبد و جز آن نیز به کار رفته است <ref> دوزی، 2/ 9؛ </ref> <ref> بستانی، همانجا. </ref> در مصر به ظرف آبخوری <ref> همانجاها، </ref> و در کلیساهای حبشه به جعبه یا صندوق حاوی کتب و ظروف مقدس <ref> جفری، 89 </ref> نیز تابوت گویند.
در قرآن واژۀ تابوت دوبار به کار رفته است: یک بار در داستان نهادن موسای نوزاد از سوی مادر در تابوت (صندوق یا سبدی) و افکندن آن به آب دریا و رهانیدن او از کشته شدن به دست فرعون <ref> طه/20/39؛ </ref> <ref> برای شرح داستان، نک‌ : سفر خروج، 2: 3؛ </ref> <ref> نیز نک‌ : دیویس، 49, 492-493؛ </ref> <ref> جودائیکا، III/466، </ref> و بار دیگر در داستان برگزیدن خداوند طالوت را به فرمانروایی در میان قوم بنی‌اسرائیل و اعطا کردن یک تابوت به نشانۀ پادشاهی کـه حاوی «سکینه» و میـراث خاندان موسى و هارون در آن بود و فرشتگان آن را حمل می‌کردند<ref> بقره/2/ 248؛ </ref> <ref> برای شرح آن، نک‌ : فخرالدین، 5/188- 189؛ </ref> <ref> سور‌آبادی، 19؛ </ref> <ref> قس: دیویس، 49-50. </ref>
این تابوت، یا تابوت سکینه <ref> نک‌ : دنبالۀ مقاله </ref> همان تابوت عهد یا تابوت شهادت است که به روایت تورات حضرت موسى(ع) آن را به فرمان خدا ساخت و خدا از فراز آن با موسى تکلم می‌کرد‌<ref> سفر خروج، 25: 8-22؛ </ref> <ref> سورآبادی، همانجا؛ </ref> <ref> سیوطی، 1/563؛ </ref> <ref> دیویس،‌همانجا؛ </ref> <ref> نیز نک‌ : ERE, I/791,793؛ </ref> <ref> جودائیکا، III/460؛ </ref> <ref> قس: ثعلبی، 237؛ </ref> <ref> نیز نک‌ : ه‌ د، تابوت عهد </ref>.

== تابوت واره ==

شیعیان جهان، به ویژه شیعیان ایران، در مراسم سالگرد شهادت شهیدان دینی خود، شِعار (ساز و برگ)‌ها و صندوقهای آرایه‌بندی‌شده‌ای را در دسته‌های عزا می‌گردانند که اگر‌چه تابوت نیست، اما مظهر و نمادی از تابوت و تابوت شهید به شمار می‌آید. این تابوتهای نمادین یا تمثیلی را که در اینجا از آنها به تابوت‌واره تعبیر می‌شود، به شکلهای گوناگون و شبیه صندوق گور، ضریح و گنبد و بارگاه می‌سازند و در حوزه‌های جغرافیایی مختلف ایران به نامهای «نخل»، «حِجله»، «شِیْدونه»، «دُغْدُغه»، «شش گوشه»، «نهرِ علقمه»، «شط فرات» و جز آن می‌نامند. برخی از این تابوت‌واره‌ها فقط به نواحی خاصی از ایران‌اختصاص دارد. شکل و‌چگونگی‌ هر یک ‌ازاین‌تابو‌ت‌واره‌ها به اختصار چنین است.

== نخل ==
اتاقکی است چوبی و بزرگ به شکل مکعب مستطیل با سقفی دو شیبی یا تخت که دو جبهۀ پیش و پس آن را معمولاً جناغی‌شکل و سر‌و‌نما با سطحی مشبک و کناره‌های کنگره‌ای می‌سازند. نخل را پیش از عاشورا با انواع پارچه‌های سیاه و سبز و ترمه و زیورهایی چون آینه، پر، چراغ و فانوس و جنگ‌افزارهایی مانند شمشیر،خنجر و خود می‌آرایند. نخل در بسیاری از مناطق ایران شناخته شده است، اما بیشتر در میان مردم حـوزۀ جغرافیــایی‌ ـ فرهنگی کویـری و برخی از شهرهای استان مرکزی و تهران و خوزستان کاربرد دارد <ref> برای اطلاعات بیشتر، نک‌ : بلوکباشی، نخل گردانی، 41-42، 44-45؛ </ref> <ref> نیز ه‌ د، نخل </ref>

== حجله ==
اتاقکی است به شکلهای گوناگون و رایج دربسیاری از شهرهای ایران. حجلۀ تهرانیها معروف است. این حجله را معمولاً از چوب و به شکل استوانه با چند ستون و سقف ‌گنبدی یا تخت بر روی طبقی مدور می‌سازند. سطح ستونها و دور تا دور دیوارۀ بالای حجله تا زیرسقف را آینه‌کاری و با کاغذهای رنگین یا با نقاشی تزیین می‌کنند و گویهای رنگارنگ و پرهای الوان از آن می‌آویزند و شمع، فانوس، و چراغ لاله در آن‌می‌افروزند. از این شعار ــ که‌به «حجلۀ قاسم»‌معروف‌است ــ بجز در ایام سوگواری محرم، در مرگ کسانی که شهید یا جوانمرگ شده‌اند، و در مرگ پهلوانان و لوطیان محله نیز استفاده می‌کنند <ref> بلوکباشی، همان، 29-30؛ </ref> برای تفصیل آن، <ref> نک‌ :ﻫ د‌، حجله. </ref>
حجله را مردم گیل و دیلم «صلّه» <ref> پاینده، 183، </ref> و تاتارهای شیعه «حجلۀ حضرت قاسم» می‌نامند<ref> EI1, VIII/712 . </ref> در برخی از شهرهای هند در پیشاپیش علم و ذوالجناحِ دسته‌های عزا در روز هفتم محرم تابوت‌واره‌ای به نام «مهندی1» (واژه‌ای هندی که به دستگاهی شبیه ضریح و حجله گفته می‌شود) حمل می‌کنند. مهندی را نماد و مظهرعروسی قاسم در کربلا می‌دانند <ref> جعفری،224, 227. </ref> در واقع مهندی نقش حجله را در میان شیعیان هند ایفا می‌کند <ref> بلوکباشی، همان‌، 31. </ref>
شیدونه: اتاقکی چوبی و به شکل مکعب مستطیل و شبیه ضریح است. رویۀ دیواره‌ها و ستونهای آن را ‌رنگ‌آمیزی و نقاشی کرده، و با زرورقهای رنگین، طلایی و نقره‌ای پوشانده‌اند. ابیاتی نیز در رثای شهیدان روی نواری در دورتادور شیدونه‌نوشته‌اند. شیدونه در حوزۀ‌جغرافیایی ـ ‌فرهنگی خوزستان، به ویژه در شهرهای دزفول و شوشتر همراه نخل به کار می‌رود <ref> همان، 32-33. </ref>

== دُغْدُغه ==
تخت روان مانندی است که عزاداران امام حسین‌(ع) و حضرت علی (ع) در مراسم سوگواری ایشان در قم با خود حمل می‌کنند. درگذشته‌دغدغه را با پارچه‌های سیاه می‌پوشاندند و رویش عمامۀ سبز،
== شمشیر و دیگر سلاحهای‌جنگی می‌گذاشتند <ref> فقیهی، 291. </ref>
شش گوشه ==
صندوقی چوبی 6 ضلع و شبیه ضریح شش گوشۀ مرقد امام حسین (ع) که نمای بیرونی آن رنگ‌آمیزی و بـه صورت زیبایـی نقره‌کاری شده اسـت. اشعاری بر دور تا دور زیـرسقف و روی ستونها و‌بخشهایی‌از مَعجَر (محجر) آن‌ نوشتـه‌اند. شـش‌گوشه را دسته‌های عزاداری کـاشان در روز6محرم که در محل به نام «روز شش گوشه» معروف است، حمل می‌کنند <ref> ابوالفضلی، 153-155؛ </ref> <ref> نیز نک‌ : بلوکباشی، همان، 37- 38. </ref>
نهر علقمه و شط فرات دو اتاقک آرایه‌بندی شده است
یکی شبیه و نماد ضریح مرقد و قتلگاه حضرت عباس (ع) در کنار نهر علقمه (شاخه‌ای از رودخانۀ فرات)، و دیگری شبیه و نماد بارگاه و خیمۀ حضرت امام حسین (ع) در کنار شط فرات<ref> ابوالفضلی، 156-157؛ </ref> <ref> بلوکباشی، همان، 38. </ref>

== تعزیه ==
در میان شیعیان عراق و شبه قارۀ هند این نوع تابوت‌واره‌ها را که شبیه ضریح و بارگاه امام حسین (ع) می‌سازند، «تعزیه» می‌نامند<ref> /711 EI1,VIII؛ احمد، 32. </ref>
ساختمان، شکل و انـدازۀ تعزیه‌ها، نوع آرایـه‌ و نقش و نگارهای آنها در این سرزمینها، و حتى گاهی در میان مردم یک حوزۀ جغرافیایی‌ ـ فرهنگی‌با هم‌فرق‌می‌کند.‌نظام ‌باورهای‌دینی ـ مذهبی هر‌ حوزه، و میزان تأثیرپذیریهای‌ آنها از فرهنگهای مذاهب دیگـر در نوع ساختمان و آرایـه‌بندیهای تعزیه و تزیینهای آن اثـر گذاشته اسـت <ref> بلوکباشی، همـان، 24؛ </ref> <ref> نیـز نک‌ : ﻫ د، تعـزیه. </ref>
مسلمانان اندونزی شعارهای شبیه تعزیه در هند را «تابوت»<ref> نک‌ : ه‌ د، تابوت‌گردانی </ref> و هندیانی که برای کار در مزارع نیشکر، به تدریج از 1261-1335ق/1845-1917م، گروه گروه به کارائیب مهاجرت کردند، تابوت‌واره‌ای که نماد گنبد و بارگاه امام حسین (ع) است، تَجه (صورت تغییر‌یافتۀ تعزیه) می‌نامیدند <ref> چلکوفسکی، 59، 61. </ref>
==پانویس ==
<references />
== مآخذ ==
ابوالفضلی، محمد، «مراسم و نشانه‌های عزاداری ماه محرم در کاشان»، مجموعه مقالات اولین گردهم‌آیی مردم‌شناسی سازمان میراث فرهنگی، تهران، 1371ش؛ احمد، عزیز، تاریخ تفکر اسلامی در هند، ترجمۀ نقی لطفی و محمد‌جعفر یاحقی، تهران، 1367ش؛ بستانی، بطرس، محیط المحیط، بیروت، 1993م؛ بلوکباشی، علی، «تابوت‌گردانی، نمایشی تمثیلی از قدرت قدسی خداوندی»، نشر دانش، تهران، 1378 ش، س 16، شم‌ 4؛ همو، نخل گردانی، تهران، 1380ش؛ پاینده، محمود، آیینها و باورداشتهای گیل و دیلم، تهران، 1355ش؛ پورجوادی، نصرالله، «عبدالرزاق کاشی و شیخ اشراق»، مهدوی نامه، تهران، 1378ش؛ پورداود، ابراهیم، حاشیه بر یشتها، تهران، 1347ش؛ ثعلبی، احمد، قصص الانبیاء، بیروت، المکتبة‌ الثقافیه؛ چلکوفسکی، پیتر، «آثار سنتهای ایرانی در مراسم ماه محرم در کارائیب»، ایران‌شناسی، تهران، بهار 1372ش، س5، شم‌ 1؛ دوزی، راینهارت، تکملة المعاجم العربیة، ترجمۀ محمد سلیم نعیمی، بغداد، 1979م؛ سورآبادی، عتیق، قصص قرآن مجید، تهران، 1347ش؛ سیوطی، الدرالمنثور، بیروت، 1411ق/1990م؛ طبری، تفسیر؛ عهد عتیق؛ فخر‌الدین رازی، التفسیر الکبیر، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛ فقیهی، علی اصغر، تاریخ مذهبی: تاریخ جامع قم، قم، چاپ حکمت؛ قرآن کریم؛ نیز:

Davis, D. J., A Dictionary of Bible, London, 1898; EI1; ERE; Jaffri, H.A., »Moharram Ceremonies in India«, Ta’zieh: Ritual and Drama in Iran, ed. P. J. Chelkowski, New York, 1979; Jeffery, A., Foreign Vocabulary of the Qur٫ān, Baroda, 1938; Judaica; Lane, E.W., Arabic – English Lexicon, New York, 1876; Pourjavady, N., The Light of Sakina in Suhrawardi’s Philosophy of Illumination, New York, 1999.

==منابع==
*دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد14، صفحه5636، مدخل "تابوت" از علی بلوکباشی، در دسترس در[http://lib.eshia.ir/23022/14/5636 کتابخانه مدرسه فقاهت]
[[رده:آداب و سنن]]

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۸ ژانویهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۲۶
سطر ۱:		سطر ۱:
		+	{{عالی}}
	تابوت، صندوقی چوبی یا فلزی که پیکر مرده را در آن گذارند و با مراسم تشییع به گورستان حمل کنند.		تابوت، صندوقی چوبی یا فلزی که پیکر مرده را در آن گذارند و با مراسم تشییع به گورستان حمل کنند.

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 {{نیازمند ویرایش فنی}}
 {{مدخل دائرة المعارف|[[دائرة المعارف بزرگ اسلامی]]}}
 تابوت، صندوقی چوبی یا فلزی که پیکر مرده را در آن گذارند و با مراسم تشییع به گورستان حمل کنند.
@@ سطر ۱۰: / سطر ۱۱: @@
 این تابوت، یا تابوت سکینه <ref> نک‌ : دنبالۀ مقاله </ref> همان تابوت عهد یا تابوت شهادت است که به روایت تورات حضرت موسى(ع) آن را به فرمان خدا ساخت و خدا از فراز آن با موسى تکلم می‌کرد‌<ref> سفر خروج، 25: 8-22؛ </ref> <ref> سورآبادی، همانجا؛ </ref> <ref> سیوطی، 1/563؛ </ref> <ref> دیویس،‌همانجا؛ </ref> <ref> نیز نک‌ : ERE, I/791,793؛ </ref> <ref> جودائیکا، III/460؛ </ref> <ref> قس: ثعلبی، 237؛ </ref> <ref> نیز نک‌ : ه‌ د، تابوت عهد </ref>.
-== تابوت واره ==
+== تابوت واره ها==
 شیعیان جهان، به ویژه شیعیان ایران، در مراسم سالگرد شهادت شهیدان دینی خود، شِعار (ساز و برگ)‌ها و صندوقهای آرایه‌بندی‌شده‌ای را در دسته‌های عزا می‌گردانند که اگر‌چه تابوت نیست، اما مظهر و نمادی از تابوت و تابوت شهید به شمار می‌آید. این تابوتهای نمادین یا تمثیلی را که در اینجا از آنها به تابوت‌واره تعبیر می‌شود، به شکلهای گوناگون و شبیه صندوق گور، ضریح و گنبد و بارگاه می‌سازند و در حوزه‌های جغرافیایی مختلف ایران به نامهای «نخل»، «حِجله»، «شِیْدونه»، «دُغْدُغه»، «شش گوشه»، «نهرِ علقمه»، «شط فرات» و جز آن می‌نامند. برخی از این تابوت‌واره‌ها فقط به نواحی خاصی از ایران‌اختصاص دارد. شکل و‌چگونگی‌ هر یک ‌ازاین‌تابو‌ت‌واره‌ها به اختصار چنین است.
-== نخل ==
+=== نخل ===
 اتاقکی است چوبی و بزرگ به شکل مکعب مستطیل با سقفی دو شیبی یا تخت که دو جبهۀ پیش و پس آن را معمولاً جناغی‌شکل و سر‌و‌نما با سطحی مشبک و کناره‌های کنگره‌ای می‌سازند. نخل را پیش از عاشورا با انواع پارچه‌های سیاه و سبز و ترمه و زیورهایی چون آینه، پر، چراغ و فانوس و جنگ‌افزارهایی مانند شمشیر،خنجر و خود می‌آرایند. نخل در بسیاری از مناطق ایران شناخته شده است، اما بیشتر در میان مردم حـوزۀ جغرافیــایی‌ ـ فرهنگی کویـری و برخی از شهرهای استان مرکزی و تهران و خوزستان کاربرد دارد <ref> برای اطلاعات بیشتر، نک‌ : بلوکباشی، نخل گردانی، 41-42، 44-45؛ </ref> <ref> نیز ه‌ د، نخل </ref>
-== حجله ==
+=== حجله ===
 اتاقکی است به شکلهای گوناگون و رایج دربسیاری از شهرهای ایران. حجلۀ تهرانیها معروف است. این حجله را معمولاً از چوب و به شکل استوانه با چند ستون و سقف ‌گنبدی یا تخت بر روی طبقی مدور می‌سازند. سطح ستونها و دور تا دور دیوارۀ بالای حجله تا زیرسقف را آینه‌کاری و با کاغذهای رنگین یا با نقاشی تزیین می‌کنند و گویهای رنگارنگ و پرهای الوان از آن می‌آویزند و شمع، فانوس، و چراغ لاله در آن‌می‌افروزند. از این شعار ــ که‌به «حجلۀ قاسم»‌معروف‌است ــ بجز در ایام سوگواری محرم، در مرگ کسانی که شهید یا جوانمرگ شده‌اند، و در مرگ پهلوانان و لوطیان محله نیز استفاده می‌کنند <ref> بلوکباشی، همان، 29-30؛ </ref> برای تفصیل آن، <ref> نک‌ :ﻫ د‌، حجله. </ref>
 حجله را مردم گیل و دیلم «صلّه» <ref> پاینده، 183، </ref> و تاتارهای شیعه «حجلۀ حضرت قاسم» می‌نامند<ref> EI1, VIII/712 . </ref> در برخی از شهرهای هند در پیشاپیش علم و ذوالجناحِ دسته‌های عزا در روز هفتم محرم تابوت‌واره‌ای به نام «مهندی1» (واژه‌ای هندی که به دستگاهی شبیه ضریح و حجله گفته می‌شود) حمل می‌کنند. مهندی را نماد و مظهرعروسی قاسم در کربلا می‌دانند <ref> جعفری،224, 227. </ref> در واقع مهندی نقش حجله را در میان شیعیان هند ایفا می‌کند <ref> بلوکباشی، همان‌، 31. </ref>
 شیدونه: اتاقکی چوبی و به شکل مکعب مستطیل و شبیه ضریح است. رویۀ دیواره‌ها و ستونهای آن را ‌رنگ‌آمیزی و نقاشی کرده، و با زرورقهای رنگین، طلایی و نقره‌ای پوشانده‌اند. ابیاتی نیز در رثای شهیدان روی نواری در دورتادور شیدونه‌نوشته‌اند. شیدونه در حوزۀ‌جغرافیایی ـ ‌فرهنگی خوزستان، به ویژه در شهرهای دزفول و شوشتر همراه نخل به کار می‌رود <ref> همان، 32-33. </ref>
-== دُغْدُغه ==
+=== دُغْدُغه ===
 تخت روان مانندی است که عزاداران امام حسین‌(ع) و حضرت علی (ع) در مراسم سوگواری ایشان در قم با خود حمل می‌کنند. درگذشته‌دغدغه را با پارچه‌های سیاه می‌پوشاندند و رویش عمامۀ سبز،
 شمشیر و دیگر سلاحهای‌جنگی می‌گذاشتند <ref> فقیهی، 291. </ref>
-==شش گوشه ==
+===شش گوشه ===
 صندوقی چوبی 6 ضلع و شبیه ضریح شش گوشۀ مرقد امام حسین (ع) که نمای بیرونی آن رنگ‌آمیزی و بـه صورت زیبایـی نقره‌کاری شده اسـت. اشعاری بر دور تا دور زیـرسقف و روی ستونها و‌بخشهایی‌از مَعجَر (محجر) آن‌ نوشتـه‌اند. شـش‌گوشه را دسته‌های عزاداری کـاشان در روز6محرم که در محل به نام «روز شش گوشه» معروف است، حمل می‌کنند <ref> ابوالفضلی، 153-155؛ </ref> <ref> نیز نک‌ : بلوکباشی، همان، 37- 38. </ref>
 نهر علقمه و شط فرات دو اتاقک آرایه‌بندی شده است
 یکی شبیه و نماد ضریح مرقد و قتلگاه حضرت عباس (ع) در کنار نهر علقمه (شاخه‌ای از رودخانۀ فرات)، و دیگری شبیه و نماد بارگاه و خیمۀ حضرت امام حسین (ع) در کنار شط فرات<ref> ابوالفضلی، 156-157؛ </ref> <ref> بلوکباشی، همان، 38. </ref>
-== تعزیه ==
+=== تعزیه ===
 در میان شیعیان عراق و شبه قارۀ هند این نوع تابوت‌واره‌ها را که شبیه ضریح و بارگاه امام حسین (ع) می‌سازند، «تعزیه» می‌نامند<ref> /711 EI1,VIII؛ احمد، 32. </ref>
 ساختمان، شکل و انـدازۀ تعزیه‌ها، نوع آرایـه‌ و نقش و نگارهای آنها در این سرزمینها، و حتى گاهی در میان مردم یک حوزۀ جغرافیایی‌ ـ فرهنگی‌با هم‌فرق‌می‌کند.‌نظام ‌باورهای‌دینی ـ مذهبی هر‌ حوزه، و میزان تأثیرپذیریهای‌ آنها از فرهنگهای مذاهب دیگـر در نوع ساختمان و آرایـه‌بندیهای تعزیه و تزیینهای آن اثـر گذاشته اسـت <ref> بلوکباشی، همـان، 24؛ </ref> <ref> نیـز نک‌ : ﻫ د، تعـزیه. </ref>