بیت المال - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Zamani در ‏۲۸ نوامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۷:۳۰

2025-11-28T07:30:37Z

مهدی موسوی در ‏۲۵ مارس ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۳۹

2023-03-25T11:39:33Z

نمایش تغییرات

Zamani در ‏۲۰ ژوئن ۲۰۲۰، ساعت ۱۳:۱۲

2020-06-20T13:12:33Z

سید مهدی خدایی: 6پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

2019-10-18T08:05:41Z

6پروژه: رتبه بندی، اولویت بندی ، سنجش کیفی

Zamani: /* منابع */

2019-08-31T09:27:18Z

‏منابع

Zamani در ‏۳۱ اوت ۲۰۱۹، ساعت ۰۹:۲۶

2019-08-31T09:26:05Z

مرضیه الله وکیل جزی در ‏۲۵ فوریهٔ ۲۰۱۳، ساعت ۰۵:۳۴

2013-02-25T05:34:48Z

نمایش تغییرات

Saeed zamani: پیوند به دیوان بیت المال

2013-02-13T12:07:53Z

پیوند به دیوان بیت المال

Saeed zamani: ایجاد

2013-02-13T10:56:47Z

ایجاد

صفحهٔ تازه

{{نیازمند ویرایش فنی}}
بیت المال ، اصطلاحی در فقه و نام یکی از نهادهای تاریخی دولت اسلامی است.<ref name = "دانشنامه جهان اسلام">، ذیل مدخل بیت المال (محمد کاظم رحمان ستایش)، بازیابی:25 بهمن 1391</ref> اما امروز در زبان فارسی بیت المال به معنی هر مالی است که همه مردم در آن سهم دارند، و غالباً به اموال دولتی گفته می‌شود.<ref name = "دانشنامه رشد">[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد]، بازیابی:25 بهمن 1391 </ref>

==پیشینه لغت بیت المال==
این واژه در لغت به مکان حفاظت از اموال ، اعم از عمومی و خصوصی ، اطلاق می شود؛ اما در اصطلاح ، تعبیر «بیت مال المسلمین » در صدر اسلام برای مکانی که در آن اموال عمومی و منقول دولت اسلامی به کار می رفت ، سپس تعبیر «بیت المال » جانشین آن شد و همان معنی را افاده کرد. بتدریج ، بر «اموال عمومی مسلمانان » نیز همین لفظ اطلاق شد که مشتمل بود بر وجه نقد، اشیای منقول ، اراضی و غیر اینها. مراد از مال عمومی ، هر مالی است که در سرزمین اسلامی ملک همه مسلمانان شمرده شود.

پس از تأسیس نهاد بیت المال و برقراری دیوانهای اداری ، بیت المال به صورت مؤسسة مالی ناظر بر درآمدها و مصارف دولت اسلامی درآمد و از آن پس نیز، همان مالیة نظام اسلامی بود.<ref name="دانشنامه جهان اسلام"/>

==سرنوشت بیت المال در طول تاریخ اسلام==

در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم مسلمانان سازمان مالی بسیار ساده ای داشتند و در آمد آنان تنها زکات انصار توانگر بود و نیز غنائم اندکی که در جنگ با قبایل کفار به دست می‌آمد. رسول خدا غنایمی را که در جنگ‌ها گرفته می‌شد در همان میدان جنگ یا در مدینه بین جنگجویان تقسیم می‌فرمود. بنیاد بیت المال پس از نزول آیه غنیمت (آیه خمس ) ( آیه 40 سوره انفال) گذاشته شد؛ یعنی زمانی که مقرر گردید یک‌پنجم از غنائم جنگ‌ها و نیز یک‌پنجم از اموال مازاد اشخاص به پیامبر واگذار گردد. با این همه حضرت رسول اکرم چیزی از بیت المال را برای خود نیاندوخت.

نهادن مال مسلمانان در خزانه‌ای که بیت المال نام گرفت، از هنگامی آغاز گردید که مسلمانان فتوحات عراق و ایران را آغاز کردند. در این هنگام درآمدهای تازه‌ای شامل خراج، جزیه، فیء، عشر بر درآمدهای پیش افزوده شد و اموال فراوانی به مدینه سرازیر شد. از آن هنگام جامعه اسلامی رسماً دارای خزانه دولتی شد.

هنگامی که عثمان به خلافت رسید، دست خویشان خود به ویژه بنی امیه را در دست‌یازی به بیت المال مسلمانان باز گذاشت و از بیت المال به آنها بخشش‌های بی‌حساب کرد.

پس از عثمان، حضرت علی علیه السلام که در خلافت خود می‌کوشید در زمینه مالی نیز سنت پیامبر را زنده کند و به اوضاع مالی مسلمانان و بیت المال سامان بخشد، با مخالفت شدید قریش مواجه شد و دچار نخستین درگیری و جنگ‌های درونی شد.

با این همه، خود او به هیچ وجه از بیت المال استفاده نکرد و از آن فقط برای عمران و آبادی بلاد اسلامی و کمک به فقرای مسلمانان بهره جست. علی علیه السلام بیت المال را به طور مساوی بین همه مسلمانان از عرب و عجم، سیاه و سفید، مهاجران و انصار تقسیم می‌فرمود. ولی پس از شهادت امام علی علیه السلام و روی کار آمدن امپراتوری معاویه در شام، بیت المال مسلمین به سرنوشت قبل از روی کار آمدن امام علی علیه السلام دچار شد.<ref name="دانشنامه جهان اسلام"/>

در دورة عباسیان نظام کاملی برای بیت المال تدوین و سمتهایی درنظر گرفته شد که پس از این دوره نیز تا مدتها برقرار بود.<ref name="دانشنامه رشد"/>

== منابع بیت المال <ref> فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج‌۲، ص۱۵۵و 156‌. </ref> ==

منابع بیت المال دو نوع است:
۱. منابعی که در شرع، مصارف خاصّی برای آن تعیین نشده است.
۲. منابعی که مصارف خاصّی برای آن تعیین شده است.

=== منابع نوع اوّل ===

این نوع منابع نیز دو گونه است:

۱. منابعی که متعلّق به عموم مسلمانان است و در مصالح عمومی آنان صرف می‌شود. این منابع عبارتند از؛
اخراج و مقاسمه (درآمد حاصل از زمین‌های فتح شده با قهر و غلبه)، جزیه، سهم سبیل اللّه از زکات، اموالی که وصیت شده در امور خیریه صرف گردد و غیر آنها از چیزهایی که به عموم مسلمانان تعلّق دارد.

۲. منابعی که به لحاظ منصب رسالت یا امامت، ملک رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله‌ یا امامان علیهم السّلام است و درآمد حاصل از آن‌ها در اختیار آنان قرار می‌گیرد تا هرگونه صلاح بدانند هزینه کنند. این نوع منابع عبارتند از؛
انفال و سهم امام علیه السّلام از خمس.

===منابع نوع دوم===
این نوع منابع عبارتند از زکات- جز سهم سبیل اللّه- و سهم سادات از خمس.

== مصارف بیت المال <ref> فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج‌۲، ص156و 157‌. </ref>==

از آنچه در منابع بیت المال گفته شد، روشن می‌شود که مصارف آن نیز- برحسب نوع منابع از حیث عمومیت و خصوصیت- متفاوت است.

===مصارف منابع نوع اول===
منابعی که به عموم، تعلّق دارد، در مصالح مسلمانان اعمّ از فرهنگی، سیاسی و غیر آن صرف می‌شود و منابعی که به امام علیه السّلام تعلّق دارد طبق نظر و صلاحدید ایشان به مصرف می‌رسد.

===مصارف منابع نوع دوم===
مصارف منابع نوع دوم، خاص است و تنها به کسانی که تحت یکی از عناوین مشخّص قرار دارند، تعلّق می‌گیرد

===متولی بیت المال===
امام علیه السّلام و نایب او متولی بیت المال است و هرگونه صلاح ببیند آن را در مصالح مسلمانان هزینه می‌کند.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
محمدکاظم رحمان ستایش، ، ذیل مدخل بیت المال

جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، واژه بیت المال، در دسترس در [http://lib.eshia.ir/23017/2/155 کتابخانه مدرسه فقاهت]، بازیابی:25 بهمن 1391

[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد]

[[رده:احکام اقتصادی]]

[[رده:اصطلاحات فقهی]]

@@ سطر ۴۷: / سطر ۴۷: @@
 ==منابع==
-*[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2378 "بیت المال"، رحمان ستایش، دانشنامه جهان اسلام، ج۴]، بازیابی: ۲۵ بهمن ۱۳۹۱.
+*"بیت المال"، رحمان ستایش، دانشنامه جهان اسلام، ج۴.
 *[[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام،]] جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى.
 *[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 "بیت المال"، دانشنامه رشد]، بازیابی: ۲۵ بهمن ۱۳۹۱.

@@ سطر ۶۱: / سطر ۶۱: @@
 ==منابع==
-* محمدکاظم رحمان ستایش، ، مدخل بیت المال.
+* دانشنامه جهان اسلام، مدخل "بیت المال" از محمدکاظم رحمان ستایش.
 * جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام.
 * [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد].

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
 بیت المال، اصطلاحی در [[فقه]] و نام یکی از نهادهای تاریخی دولت اسلامی است.<ref name = "دانشنامه جهان اسلام">[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2378 رحمان ستایش، «بیت المال» در دانشنامه جهان اسلام، ج4]، بازیابی: 25 بهمن 1391.</ref> اما امروز در زبان فارسی بیت المال به معنی هر مالی است که همه مردم در آن سهم دارند و غالباً به اموال دولتی گفته می‌شود.<ref name = "دانشنامه رشد">[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد]، بازیابی: 25 بهمن 1391.</ref>
@@ سطر ۶۸: / سطر ۷۰: @@
 [[رده:احکام اقتصادی]]
 [[رده:اصطلاحات فقهی]]

@@ سطر ۶۰: / سطر ۶۰: @@
 ==منابع==
 * محمدکاظم رحمان ستایش، ، مدخل بیت المال.
-* جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، واژه بیت المال در دسترس در [http://lib.eshia.ir/23017/2/155 کتابخانه مدرسه فقاهت]، بازیابی: 25 بهمن 1391.
+* جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام.
 * [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد].

@@ سطر ۱: / سطر ۱: @@
-بیت المال، اصطلاحی در [[فقه]] و نام یکی از نهادهای تاریخی دولت اسلامی است.<ref name = "دانشنامه جهان اسلام">، ذیل مدخل بیت المال (محمدکاظم رحمان ستایش)، بازیابی: 25 بهمن 1391.</ref> اما امروز در زبان فارسی بیت المال به معنی هر مالی است که همه مردم در آن سهم دارند و غالباً به اموال دولتی گفته می‌شود.<ref name = "دانشنامه رشد">[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد]، بازیابی: 25 بهمن 1391.</ref>
+بیت المال، اصطلاحی در [[فقه]] و نام یکی از نهادهای تاریخی دولت اسلامی است.<ref name = "دانشنامه جهان اسلام">[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2378 رحمان ستایش، «بیت المال» در دانشنامه جهان اسلام، ج4]، بازیابی: 25 بهمن 1391.</ref> اما امروز در زبان فارسی بیت المال به معنی هر مالی است که همه مردم در آن سهم دارند و غالباً به اموال دولتی گفته می‌شود.<ref name = "دانشنامه رشد">[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد]، بازیابی: 25 بهمن 1391.</ref>
 ==پیشینه لغت بیت المال==
@@ سطر ۵۹: / سطر ۵۹: @@
 ==منابع==
-* محمدکاظم رحمان ستایش، ، ذیل مدخل بیت المال.
+* محمدکاظم رحمان ستایش، ، مدخل بیت المال.
 * جمعى از پژوهشگران زیر نظر سید محمود هاشمى شاهرودى، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، واژه بیت المال در دسترس در [http://lib.eshia.ir/23017/2/155 کتابخانه مدرسه فقاهت]، بازیابی: 25 بهمن 1391.
 * [http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A8%DB%8C%D8%AA+%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0 بیت المال، دانشنامه رشد].